Odrębne postępowanie w sprawach konsumenckich ma zniknąć

Odrębna procedura w sprawach z udziałem konsumentów obowiązuje od nowelizacji kodeksu postępowania cywilnego, która weszła w życie 1 lipca 2023 roku. Wprowadziła ona przepisy mające zastosowane we wszystkich postępowaniach, w których stroną jest sam konsument, a więc nie dotyczą spraw, w których konsumenta zastępuje np. organizacja zajmująca się ochroną praw konsumentów.

Zakres tego postępowania dotyczy wszelkich sporów sądowych, jakie mogą powstać na tle łączącego konsumenta z przedsiębiorcą stosunku cywilnoprawnego, zarówno o charakterze kontraktowym, jak i deliktowym, pod warunkiem, że konsument jest stroną procesu. Istotną zmianą dla konsumentów była też możliwość wniesienia pozwu do sądu właściwego dla jego miejsca zamieszkania – a nie, jak wcześniej, ze względu na siedzibę firmy.

Wadliwie postępowanie odrębne

Zmiana ta była krytykowana już w czasie jej wprowadzania, a zaraz po powołaniu na początku 2024 roku Komisji Kodyfikacyjnej Prawa Cywilnego pojawiła się zapowiedź rezygnacji z tego rozwiązania.

– Utworzony w ramach Komisji zespół problemowy ds. zmian w prawie cywilnym formalnym ma się zająć w pierwszej kolejności przywróceniem k.p.c. podstawowej operatywności po ostatnich ośmiu latach jego bezprecedensowej dewastacji – powiedział wtedy Prawo.pl wiceprzewodniczący komisji prof. Wojciech Kocot.

A prof. Tadeusz Zembrzuski, cywilista z Uniwersytetu Warszawskiego, ocenił w wywiadzie dla Prawo.pl, że w Polsce borykamy się w sprawach z udziałem konsumenta postępowaniem, które jego zdaniem urąga unijnym i europejskim standardom i założeniom. - Nie jest w stanie zapewnić jednolitej i przewidywalnej praktyki sądowej. Punktem odniesienia powinno być poszukiwanie „skutecznych środków prawnych”, czyli takich, które umożliwią przywrócenie rzeczywistej równowagi między konsumentem a przedsiębiorcą - powiedział.

Czytaj: Prof. Zembrzuski: Ochrona konsumenta nadal nie jest skuteczna

Specjalna procedura w sprawach konsumenckich do likwidacji

Krytycznie o odrębnej procedurze konsumenckiej wypowiedzieli się też autorzy przygotowanego w 2024 roku w Ośrodku Badawczym Adwokatury projektu zmian w procedurze cywilnej, który trafił do rządu i parlamentu w formie petycji. Przewiduje on rezygnację z odrębnego postępowania z udziałem konsumentów. W ocenie autorów przyczyni się to do wzmocnienia konstytucyjnej zasady równości podmiotów wobec prawa, a także pozytywnie wpłynie na ekonomikę procesu cywilnego. Autorzy projektu zwrócili uwagę m.in. na niejednoznaczność definicji konsumenta, która w praktyce powoduje liczne wątpliwości co do tego, czy dana sprawa powinna być rozpoznawana w tym postępowaniu odrębnym.

Postępowanie odrębne w sprawach z udziałem konsumentów ma jednak także zwolenników. Na jego zalety w opinii dla Prawo.pl wskazał Wojciech Bochenek, radca prawny z Wrocławia (kancelaria Bochenek, Ciesielski i Wspólnicy Kancelaria Adwokatów i Radców Prawnych sp. k.).

- Wprowadzenie odrębnego postępowania konsumenckiego było dobrym kierunkiem, gdyż dawało podstawy do przyjęcia sprawniejszego prowadzenia sporów przez sądy - stwierdził. W tym kontekście radca prawny Marta Serwińska z Plewdziewicz Kancelaria Spółka Komandytowa w Toruniu, jako prawnik specjalizujący się w procesach przeciwko instytucjom finansowym, a więc jednostka vs. duży przedsiębiorca, podkreśla, że na co dzień widzi dużą dysproporcję między siłami takiego stosunku. - Zwłaszcza banki, korzystają ze spuścizny po bankowych tytułach egzekucyjnych, a więc prezentowane przez nich dowody traktowane są względniej przez sądy niż dokumenty odnalezione w szufladzie przez konsumenta – powiedziała Prawo.pl.

Jednak mec. Bochenek ocenił, że sądy powszechne nie wykorzystują wprowadzonej regulacji chociażby np. w zakresie przedstawiania dowodów w pierwszym piśmie procesowym. - Sam fakt jej wprowadzenia nie przekłada się realnie na prowadzone postępowania, niezależnie czy konsument jest stroną powodową, czy pozwaną. Doświadczenia zdobyte na prowadzonych w naszej kancelarii sprawach pokazują, że regulacja ta nie jest powszechnie wykorzystywana – powiedział. - Od momentu wprowadzenia postępowania odrębnego dla konsumentów, tylko kilka razy spotkałam się z tym, że sąd pouczał, iż wedle tego reżimu toczy się postępowanie. W praktyce natomiast nie spotkałam się jeszcze by faktycznie sąd wyciągał konsekwencje względem przedsiębiorcy, czy to wynikające z prekluzji dowodowej czy obciążenia przedsiębiorcy kosztami procesu z uwagi na brak czynności ugodowych - dodaje mecenas Serwińska. Ale jej zdaniem, przepisy dodane w ramach postępowania dla konsumentów pokazywały potwierdzenie kierunku, w którym sądy powinny podążać przy orzekaniu – w myśl art. 76 Konstytucji RP, która również deklaruje szczególną ochronę m.in. konsumentów. - Tak jak w postępowaniu administracyjnym chronimy jednostkę poprzez rozstrzyganie wątpliwości na korzyść „petenta”, tak tutaj tą słabszą stroną stosunku zasługującą na szczególną ochronę był konsument – podkreśla.

To nie odpowiedź na potrzeby konsumentów

W Komisji Kodyfikacyjnej Prawa Cywilnego, której projekt obszernej nowelizacji kodeksu postepowania cywilnego jest już gotowy i czeka na dalsze decyzje (dostępny na stronie Ministerstwa Sprawiedliwości w zakładce Komisji), przeważyły krytyczne oceny tego rozwiązania. Nie negując potrzeby wyjścia naprzeciw oczekiwaniom konsumentów co do zwiększenia zakresu ochrony ich praw w płaszczyźnie prawa procesowego, Komisja uznała, że wprowadzone w 2023 r. zmiany nie stanowią realnej odpowiedzi na rzeczywiste problemy procesowe związane z dochodzeniem roszczeń przez konsumentów, związane w szczególności z potrzebą zapewnienia skutecznego stosowania materialnego unijnego prawa konsumenckiego.

- Z drugiej strony, ustanowienie w kodeksie postępowania cywilnego kolejnego postępowania odrębnego, opartego o kryterium podmiotowe, należy ocenić krytycznie wobec sygnalizowanej od dłuższego czasu w piśmiennictwie zbyt dużej liczby odrębnych postępowań, utrudniających praktyczne stosowanie przepisów kodeksu i deprecjonujących wartość, jaką stanowi jednolitość regulacji postępowania sądowego – stwierdziła Komisja. I dodała, że regulacja nie uwzględnia ponadto, że grupa osób zaliczanych do grona konsumentów, ze względu na którą wyodrębniono przedmiotowe postępowanie, jest bardzo zróżnicowana, a znacząca dywersyfikacja odnosi się także do przedsiębiorców jako strony przeciwnej.

Także radca prawny Marta Serwińska powiedziała Prawo.pl, że nie jest zwolenniczką powoływania szeregu postępowań odrębnych. - Procedura cywilna i tak jest na tyle skomplikowana, że dzielenie jej na kolejne wyjątki utrudnia dochodzenie swoich praw w procesie przeciętnemu zjadaczowi chleba, a praca z profesjonalnym pełnomocnikiem staje się wówczas niemal konieczna by zrozumieć te zawiłości – oceniła.

Procedura odrębna znika, zostaje właściwość miejscowa

Konsultowany obecnie projekt przewiduje uchylenie w całości przepisów o postępowaniu odrębnym w sprawach z udziałem konsumentów. Ale pozostać ma regulacja odnosząca się do właściwości miejscowej sądu w sprawach z powództwa konsumenta przeciwko przedsiębiorcy.

- Zasługuje ona na pozostawienie i zostaje przeniesiona do projektowanego art. 331 – napisano w uzasadnieniu.

Natomiast wyeliminowany ma być rygorystyczny, jednostronny mechanizm prekluzyjny adresowany wobec pozwanego przedsiębiorcy. Komisja Kodyfikacyjna zauważyła, że wprowadzono dodatkowy wariant koncentracji materiału procesowego, bazujący na obostrzeniach zbliżonych do rozwiązań właściwych postępowaniu odrębnemu w sprawach gospodarczych, ale te restrykcyjne uregulowania dotyczą wyłącznie jednej ze stron, czyli przedsiębiorcy, wobec którego moment prekluzyjny powiązano z wniesieniem pierwszego pisma procesowego.

- Takie rozwiązanie nie stanowi realizacji „zasady sprawiedliwości wyrównującej”, lecz wprowadza ustawową deprecjację jednej ze stron postępowania sądowego. Jego ubocznym skutkiem są natomiast trudności z dokonywaniem przez sąd ustaleń faktycznych w razie braku aktywności ze strony konsumenta – ocenili autorzy projektu.

Czytaj także: Odrębne procedury sądowe dla biznesu i konsumentów do likwidacji >>

Usunięte zostaną również szczególne regulacje dotyczące kosztów procesu, właściwe dotychczasowemu postępowaniu odrębnemu. - Krytycznie należy ocenić także mechanizm odnoszący się do kosztów procesu, który – wedle założeń ustawodawcy – miał skłaniać przedsiębiorców do udziału w próbach dobrowolnego rozwiązania sporu z konsumentem jeszcze przed wytoczeniem powództwa. Nie można wprawdzie podważać celowości rozwiązań mających motywować strony do unikania postępowania sądowego – także w płaszczyźnie kosztów procesu – przydatność rozważanego unormowania została jednak negatywnie zweryfikowana w praktyce, a tym samym jego przenoszenie w tym kształcie do ogólnych przepisów o procesie uznano za niecelowe – można przeczytać w uzasadnieniu projektu.

Jak podkreślał w wypowiedzi dla Prawo.pl członek Komisji Kodyfikacyjnej prof. Marcin Dziurda z Uniwersytetu Warszawskiego, zostaną uchylone przepisy o odrębnym postępowaniu w sprawach z udziałem konsumentów, ponieważ one nie sprawdziły się.

- To rozwiązanie nie realizuje orzecznictwa Trybunału Sprawiedliwości Unii Europejskiej w tym zakresie, więc to postępowanie ma być zniesione – podkreślił. - Zdecydowanie do usunięcia – dodał prof. Wojciech Kocot. I poinformował, że podczas posiedzenia w tej sprawie wszyscy członkowie zespołu byli za zniesieniem odrębnego postępowania konsumenckiego, nie było ani jednego głosu przeciwnego.

Przedsprzedaż