Domniemanie pochodzenia dziecka? Potrzebne zmiany

Polskie prawo rodzinne opiera się na zasadzie, zgodnie z którą dziecko urodzone w trakcie małżeństwa albo przed upływem 300 dni od jego ustania uznawane jest za dziecko męża matki. Rozwiązanie to miało zapewniać stabilność sytuacji dziecka i chronić rodzinę. Tyle że współczesne relacje rodzinne wyglądają dziś zupełnie inaczej niż wtedy, kiedy tworzono obecne przepisy. Ministerstwo Sprawiedliwości zapowiedziało uchylenie przepisów przewidujących automatyczne domniemanie pochodzenia dziecka i wydaje się, że jest to próba odpowiedzi na obecne problemy – piszą Tomasz Uljasz i Cyntia Mizak, prawnicy z RESIST Rezanko Sitek.

Aktualnie coraz więcej małżeństw kończy się rozwodem, a same postępowania nierzadko trwają wiele miesięcy lub nawet kilka lat. Często do rozpadu związku dochodzi już po narodzinach pierwszego dziecka. W praktyce oznacza to, że jeszcze przed formalnym zakończeniem małżeństwa byli partnerzy układają sobie życie na nowo, tworzą kolejne relacje i zakładają nowe rodziny. Zdarza się więc, że dziecko rodzi się już w nowym związku kobiety, choć formalnie pozostaje ona jeszcze mężatką albo od rozwodu nie upłynęło wymagane przez ustawę 300 dni. Wobec pojawiających się trudności Ministerstwo Sprawiedliwości zapowiedziało istotne zmiany dotyczące tzw. domniemania pochodzenia dziecka z małżeństwa. Projekt ma poprawić ochronę praw biologicznych ojców oraz uprościć sytuację rodziców i dzieci urodzonych już po faktycznym rozpadzie małżeństwa.

Czytaj: Strasburg: Za długie ustalanie ojcostwa kosztuje Polskę 20 tys. euro>>

Co wynika z przepisów?

Na czym dokładnie polega obecne domniemanie ojcostwa?

Zgodnie z art. 62 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego, jeżeli dziecko urodzi się:

• w trakcie trwania małżeństwa albo przed upływem 300 dni od rozwodu, unieważnienia małżeństwa lub śmierci męża,
• przyjmuje się, że ojcem dziecka jest mąż matki.

Oznacza to, że nawet jeśli małżonkowie od wielu lat nie mieszkają razem, pozostają w faktycznej separacji i każde z nich ułożyło sobie życie z nowym partnerem, dziecko urodzone przed upływem wskazanego terminu zostaje automatycznie przypisane byłemu mężowi matki – i to jemu przysługuje pełnia władzy rodzicielskiej, a także ciążą na nim wynikające z tego obowiązki, np. alimentacyjne.

Czytaj: Rozwody bez winy a alimenty - kierunki zmian w kodeksie rodzinnym>>

Dlaczego obecne regulacje budzą wątpliwości?

Największe trudności pojawiają się w sytuacjach, w których biologicznym ojcem dziecka jest nowy partner matki. W takim przypadku stan prawny pozostaje sprzeczny z faktyczną sytuacją rodzinną.

Biologiczny ojciec nie może wówczas od razu uznać dziecka ani wykonywać praw z zakresu władzy rodzicielskiej. Konieczne staje się wcześniejsze przeprowadzenie postępowania o zaprzeczenie ojcostwa byłego męża matki. Powództwo takie, zgodnie z art. 63 k.r.o., może wytoczyć wyłącznie:

• mąż matki – w terminie 6 miesięcy od powzięcia wiadomości o urodzeniu dziecka przez żonę,
• matka dziecka – również w terminie 6 miesięcy od urodzenia dziecka,
• dziecko – po osiągnięciu pełnoletności, w terminie 3 lat od chwili, gdy dowiedziało się o okolicznościach podważających ojcostwo,
• prokurator – gdy wymaga tego dobro dziecka lub ochrona porządku prawnego, bez ograniczenia terminowego.

Dopiero po zakończeniu tej procedury możliwe jest formalne ustalenie ojcostwa biologicznego ojca. W praktyce oznacza to dla rodziców konieczność wszczynania kolejnych postępowań sądowych, ponoszenia kosztów oraz oczekiwania na prawne uporządkowanie sytuacji dziecka. Niejednokrotnie postępowania te trwają długo, a przez cały ten okres codzienne funkcjonowanie rodziny pozostaje utrudnione. Biologiczny ojciec ma ograniczone możliwości podejmowania decyzji dotyczących dziecka, w tym nadania mu swojego nazwiska, uzyskiwania informacji medycznych, edukacyjnych czy wykonywania podstawowych czynności związanych z opieką nad nim.

Czytaj też w LEX: Zmiana nazwiska dziecka w trybie administracyjnym – wybrane zagadnienia >

Od lat zwracano również uwagę, że obowiązujące regulacje przyczyniają się do zwiększenia liczby spraw trafiających do sądów. Znaczna część postępowań o zaprzeczenie ojcostwa nie wynika bowiem z rzeczywistego konfliktu między stronami, lecz jedynie z konieczności usunięcia skutków automatycznie działającego domniemania ustawowego.

Impuls do wprowadzenia zmian – wyrok ETPC z 7 października 2025 r.

Jednym z najważniejszych impulsów do rozpoczęcia prac nad zmianą przepisów był wyrok Europejskiego Trybunału Praw Człowieka z października 2025 r. w sprawie A.W. przeciwko Polsce. Sprawa dotyczyła mężczyzny pozostającego w nieformalnym związku z zamężną kobietą, z którą miał dwoje dzieci. Mimo że biologicznym ojcem dzieci był skarżący, zgodnie z obowiązującym art. 62 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego za ojca został uznany mąż matki. Po zakończeniu związku z matką dzieci kontakt ojca biologicznego z dziećmi stopniowo ulegał ograniczeniu. Ostatecznie, gdy matka ponownie zamieszkała ze swoim mężem, relacje te całkowicie zanikły. Mężczyzna próbował doprowadzić do prawnego ustalenia swojego ojcostwa, jednak obowiązujące przepisy nie dawały mu możliwości samodzielnego wniesienia powództwa o zaprzeczenie ojcostwa. Musiał zwrócić się do prokuratora o wszczęcie postępowania. Samo postępowanie trwało wyjątkowo długo i przez wiele lat nie były podejmowane konieczne czynności, w efekcie czego w toku sprawy dzieci osiągnęły pełnoletność.

Europejski Trybunał Praw Człowieka uznał ostatecznie, że doszło do naruszenia prawa do poszanowania życia rodzinnego, gwarantowanego przez art. 8 Europejskiej Konwencji Praw Człowieka. Wyrok ten stał się jednym z istotnych argumentów przemawiających za koniecznością zmian w przepisach dotyczących ustalania pochodzenia dziecka.

Czytaj też w LEX: Orzecznictwo Europejskiego Trybunału Praw Człowieka w sprawach dotyczących dzieci wychowywanych przez osoby LGBT+ >

Jakie zmiany są planowane?

Ministerstwo Sprawiedliwości zapowiedziało uchylenie przepisów przewidujących automatyczne domniemanie pochodzenia dziecka od byłego męża matki po rozwodzie lub unieważnieniu małżeństwa. Oznaczałoby to, że po prawomocnym wyroku dziecko nie byłoby od razu uznawane za pochodzące od byłego męża, nawet jeśli urodziłoby się przed upływem 300 dni od rozwodu lub unieważnienia małżeństwa.

Resort wskazuje, że celem zmian są m.in. lepsza ochrona praw biologicznych ojców, realizacja prawa dziecka do poznania swojego pochodzenia, ograniczenie liczby spraw o zaprzeczenie ojcostwa i dostosowanie prawa do współczesnych realiów społecznych.

Czytaj też w LEX: Prawa ojca w świetle standardów Europejskiej Konwencji Praw Człowieka >

Możliwe dalsze zmiany

Co więcej, dyskusja nie dotyczy wyłącznie samego uchylenia przepisów. Komisja Kodyfikacyjna Prawa Rodzinnego zwraca uwagę również na inne problemy systemowe. Wśród proponowanych rozwiązań pojawiają się m.in.:

• określenie terminów działania prokuratora,
• umożliwienie biologicznemu ojcu udziału w postępowaniu dotyczącym zaprzeczenia ojcostwa,
• uproszczony, pozasądowy tryb zaprzeczenia ojcostwa przed kierownikiem urzędu stanu cywilnego,
• wprowadzenie szybszych procedur dotyczących ustalenia pochodzenia dziecka,
• rozważenie wprowadzenia odpowiedzialności za uporczywe niewykonywanie albo utrudnianie realizacji orzeczeń i ugód dotyczących kontaktów z dzieckiem, ze względu na fakt, że obecne środki procesowe często nie są wystarczająco skuteczne i nie zapewniają realnej ochrony dobra dziecka.

Zobacz też linię orzeczniczą w LEX: Dowód z badania DNA w sprawach dotyczących pochodzenia dziecka >

Planowane zmiany dotyczące domniemania ojcostwa są odpowiedzią na problemy, które od lat pojawiają się w praktyce sądów rodzinnych. Obowiązujące przepisy coraz częściej nie odpowiadają współczesnym relacjom społecznym oraz długości postępowań rozwodowych. Kierunek proponowanych reform wydaje się zmierzać do uproszczenia procedur oraz większego poszanowania prawa dziecka do poznania swojego pochodzenia i prawa biologicznych ojców do uczestniczenia w życiu dziecka. Ostateczny kształt nowych przepisów nie jest jeszcze znany, jednak można spodziewać się, że będą one jedną z istotniejszych zmian w prawie rodzinnym.

Zobacz procedury w LEX:

Postępowanie w sprawie z powództwa matki o zaprzeczenie ojcostwa >

Postępowanie w sprawie z powództwa dziecka o zaprzeczenie ojcostwa >

Postępowanie w sprawie z powództwa męża matki o zaprzeczenie ojcostwa >