Projekt nowelizacji Prawa o ustroju sądów powszechnych, regulujący m.in. sposób powoływania i odwoływania prezesów sądów, uchyla przepis, który zakazywał kolegiom i samorządom sędziowskim podejmowania uchwał, jak wskazano, podważających zasady funkcjonowania władz Rzeczypospolitej Polskiej i jej konstytucyjnych organów. Regulacje wprowadziła tzw. ustawa kagańcowa, której celem było zdyscyplinowanie sędziów, ale która ograniczała również działanie samorządu sędziowskiego. Od początku była mocno krytykowana przez środowisko prawnicze.

Ochrona immunitetem prokuratora okręgowego i umorzenie postępowania karnego spowodowały, że Sąd Najwyższy uznał, że nie doszło do przestępstwa. Przewinienia dyscyplinarne zarzucane obwinionemu prokuratorowi, takie jak prowadzenie auta w stanie nietrzeźwości i nakłanianie policjantów do odstąpienia od czynności, w pierwszej kolejności musi natomiast rozpoznać Sąd Dyscyplinarny przy Prokuratorze Generalnym.

Nie milkną echa kandydatury dra Macieja Berka na stanowisko nowego, ósmego już, sędziego Trybunału Konstytucyjnego. Część konstytucjonalistów zwraca uwagę, że jest wybierany na miejsce sędziego Justyna Piskorskiego, wskazanego w uchwale Sejmu z marca 2024 r. wprost jako następcę dublera, który nie jest sędzią TK, i którego orzeczenia są dotknięte wadą prawną. Mają wątpliwości, czy w takim razie i nowy sędzia Trybunału, wybrany we wrześniu br., nie będzie kolejnym następcą tzw. sędziego dublera.

W opiniowaniu jest już projekt nowelizacji Prawa o ustroju sądów powszechnych, wprowadzający zmiany w sędziowskich dyscyplinarkach. Zakłada m.in. odejście od modelu wyodrębnionych sądów dyscyplinarnych przy sądach apelacyjnych, składających się z sędziów wybranych przez ministra sprawiedliwości na sześcioletnie kadencje. Zadania sądów dyscyplinarnych pierwszej instancji miałyby wykonywać sądy apelacyjne działające w składzie trzech sędziów. Przy czym sędziowie apelacyjni musieliby mieć co najmniej ośmioletni staż pracy na stanowisku w danym sądzie, a w składzie orzekałby przynajmniej jeden sędzia z listy sędziów sądu okręgowego delegowanych do pełnienia tam obowiązków i orzekających w sprawach karnych.

Na kompleksowe uregulowanie dojścia do zawodu sędziego patrzymy systemowo, a nie z punktu widzenia dążeń konkretnych grup zawodowych. Komisja Kodyfikacyjna Ustroju Sądownictwa i Prokuratury stoi jednak na stanowisku, że referendarze, jak i asystenci, którzy mają zdany egzamin sędziowski, powinni mieć możliwość podejścia do konkursów sędziowskich. Natomiast jeśli chodzi o postulaty referendarzy i asystentów z innymi egzaminami prawniczymi oraz o dojście do zawodu sędziego wyłącznie przez staż pracy, to na razie podchodzimy do tego ostrożnie. Za wcześnie, by przesądzać o tym w sposób definitywny – mówi dr hab. Katarzyna Gajda-Roszczynialska, prof. UŚ, przewodnicząca Zespołu Problemowego do spraw zreformowania zasad dostępu do urzędu sędziego.

Przygotowywana obecnie nowelizacja ustawy o ustroju sądów powszechnych przewiduje zmiany wzmacniające status i pozycję sędziów społecznych. Będą m.in. trochę inaczej wybierani, obowiązkowo szkoleni i lepiej wynagradzani. Nie będzie natomiast na razie poszerzenia katalogu spraw, w których mogą orzekać. Autorzy projektowanej zmiany zapowiadają jednak, że jej celem jest stworzenie gruntu do szerszej reformy, obejmującej też kognicję ławników.

W ramach prac nad modelem dojścia do zawodu sędziego specjalny zespół Komisji Kodyfikacyjnej Ustroju Sądownictwa i Prokuratury analizuje też dodatkowe, pozaaplikacyjne ścieżki. Chodzi m.in. o osoby z tytułami naukowymi. W ich przypadku rozważane jest unowocześnienie i podwyższenie kryteriów. Zmiany niewykluczone są też w przypadku pozostałych grup, m.in. adwokatów i radców. Na zbyt wiele, w tym momencie, nie mają co liczyć referendarze i asystenci z egzaminami adwokackimi i radcowskimi, bo w zespole są wątpliwości, czy powinni mieć możliwość startu w sędziowskich konkursach.

Trybunał Konstytucyjny miał we wtorek, 11 sierpnia br., rozpatrzeć pytanie prawne sędziów Sądu Najwyższego, dotyczące ich statusu, a konkretnie zgodności z polską Konstytucją przyznania TSUE i ETPCz kompetencji do oceny prawidłowości procedury rozpatrywania, oceniania i przedstawiania prezydentowi wniosku o powołanie sędziego oraz ustalenia, że skład orzekający z udziałem osoby powołanej na urząd sędziego przez prezydenta nie stanowi niezawisłego i bezstronnego sądu. Chodzi oczywiście o sytuację wokół poprzedniej Krajowej Rady Sądownictwa. TK zbada też konstytucyjność przepisu o przenoszeniu sędziów SN do innych izb. Sprawa została odwołana.

Powodem rozpoznania był wniosek o wyłączenie Barbary Skoczkowskiej, autorstwa sędziego sądu rejonowego Łukasza Piebiaka, któremu grozi zawieszenie w czynnościach służbowych i obniżenie wynagrodzenia. Sędzia, a zarazem prezes Izby Maria Szczepaniec (na zdjęciu), uznała wniosek za zasadny, gdyż "nie może pozostawać obiektywnie bezstronna osoba, która podpisuje apele o niewyznaczanie składów z udziałem innych sędziów z uwagi na ich wybór jako kandydatów do pełnienia urzędu".

Polski model dojścia do zawodu sędziego wymaga zmiany, bo był i jest wadliwy. Brakuje w nim m.in. spojrzenia na niego jako osobę, która rozstrzyga spór, posiadającą odpowiednie doświadczenie, zawodowe i życiowe, a także cechy charakteru niezbędne do rozstrzygania sporów obejmujących skomplikowane problemy faktyczne i prawne. Prace związane ze zmianą modelu powinny się zatem rozpocząć od próby wyznaczania granicy wiekowej umożliwiającej wejście do zawodu, zgodnie z zasadą, że powinno to być zwieńczenie kariery zawodowej prawnika – mówi prof. dr hab. Piotr Kardas, adwokat, Uniwersytet Jagielloński.

Premier Donald Tusk podpisał akty mianowania asesorów sądów powszechnych, powołanych przez prezydenta Karola Nawrockiego 28 lipca br. – poinformował o tym minister sprawiedliwości Waldemar Żurek za pośrednictwem portalu społecznościowego. Dodał, że akty zostaną przekazane prezesom sądów, tak aby nowi asesorzy mogli rozpocząć orzekanie. Wcześniej zarówno Ministerstwo Sprawiedliwości, jak i Krajowa Rada Sądownictwa w specjalnej uchwale wskazywały, że bez dopełnienia tej formalności nie jest to możliwe.

Instytucja asesora może nadal budzić wątpliwości konstytucyjne, więc pracując nad systemowym uregulowaniem dojścia do urzędu sędziego, rozważamy możliwe opcje. Praktycznym problemem jest to, że asesorzy stają się kartą przetargową w sporach politycznych, co pokazuje szereg przykładów z ostatnich lat. Rozwiązaniem nie jest ich uwzględnienie w Konstytucji i wprowadzenie „niezawisłości asesora”, konieczne jest zaproponowanie nowoczesnych rozwiązań zgodnych ze standardami europejskimi – mówi sędzia dr hab. Katarzyna Gajda-Roszczynialska, prof. UŚ, przewodnicząca Zespołu Problemowego do Spraw Zreformowania Zasad Dostępu do Urzędu Sędziego.

Wyrażam oburzenie i zarazem zaniepokojenie systematycznym i przewlekłym budowaniem narracji przez Pana Ministra, która nie tylko posiada wyraźne zabarwienie polityczne, lecz przede wszystkim godzi w stabilność i porządek konstytucyjny w Polsce - oświadczył I Prezes Sądu Najwyższego Zbigniew Kapiński. W ten sposób skrytykował ministra sprawiedliwości Waldemara Żurka, który miał "budować obraz fałszywej rzeczywistości". - Działania te nie mają nic wspólnego z merytoryczną dyskusją o wymiarze sprawiedliwości - dodał prezes.

Zespół Komisji Kodyfikacyjnej Ustroju Sądownictwa i Prokuratury, w pracach nad modelem dojścia do zawodu sędziego, analizuje, czy i w jaki sposób zastąpić asesorów sądowych. Rozważane jest m.in. wprowadzenie stażu w wymiarze sprawiedliwości jako wymogu do rozpoczęcia aplikacji w Krajowej Szkole Sądownictwa i Prokuratury, a także mechanizmu umożliwiającego weryfikację, czy dany prawnik powinien być sędzią. Rozmówcy Prawo.pl są w tym zakresie podzieleni. Część uważa, że z asesury można zrezygnować, część, że to psucie systemu, który dobrze działa.

Deregulacja 2.0 po raz kolejny uruchamia dobrze znany mechanizm: gdy trzeba odciążyć sędziów, ustawodawca zastanawia się, które sprawy można przekazać referendarzom sądowym. Sam kierunek nie jest błędny. Problem polega na tym, że od lat rozszerzaniu ich kompetencji nie towarzyszy równie konsekwentna reforma statusu zawodowego - Dariusz Kluczkowski, referendarz z Sądu Rejonowego dla m.st. Warszawy i członek Stowarzyszenia Lex Iusta.

Kilkudziesięciu asesorów wciąż czeka na powołanie ich przez prezydenta Karola Nawrockiego na stanowiska sędziowskie. Sprawa jest pilna, bo we wrześniu utracą oni votum do orzekania. W praktyce nadal będą zatrudnieni w sądzie, będą otrzymywać wynagrodzenie, ale nie będą mogli wychodzić na salę rozpraw. Problem nie jest zresztą nowy, pojawia się od lat. W opiniowaniu jest nawet projekt ministerstwa, który w założeniu ma procedurę usprawniać, ale w ocenie asesorów również wymaga poprawki.

Krajowa Rada Sądownictwa poinformowała, że 30 lipca 2026 r. w Monitorze Polskim ukazało się obwieszczenie ministra sprawiedliwości o wolnych stanowiskach sędziowskich. Są to stanowiska sędziów wojskowych w sądach garnizonowych i jedno w sądzie okręgowym.

Dopóki nie będzie rozwiązany problem niedopuszczenia do orzekania czworga sędziów - prof. Krystiana Markiewicza, prof. Marcina Dziurdy, prof. Macieja Taborowskiego i Anny Korwin-Piotrowskiej - tak długo każde kolejne powołanie do Trybunału Konstytucyjnego niczego natychmiast nie rozwiązuje – uważa sędzia Bartłomiej Przymusiński, prezes Stowarzyszenia Sędziów Polskich Iustitia. Jego zdaniem Trybunał Konstytucyjny w końcu zacznie działać, bo masa krytyczna osób prawidłowo powołanych będzie tak duża, że uda się doprowadzić do zmian.

Pierwszy prezes Sądu Najwyższego, Zbigniew Kapiński przyjął z zaskoczeniem stanowisko Krajowej Rady Sądownictwa, zgodnie z którym akty mianowania asesorów sądowych, wręczone 28 lipca 2026 r., miałyby być nieskuteczne z powodu braku kontrasygnaty premiera. W swoim oświadczeniu prezes stwierdza, że takiej interpretacji nie można pogodzić z obowiązującymi przepisami, ani z wyrokiem Trybunału Konstytucyjnego z 25 czerwca 2026 r.

Ministerstwo Sprawiedliwości zamierza ukrócić odmowy wydawania przez biegłych opinii. W projekcie ustawy ich dotyczącej zaproponowało, by taka odmowa nie była możliwa, chyba że biegły wykaże np. brak kompetencji, brak możliwości badawczych lub udokumentuje obciążenie innymi ekspertyzami. Biegli alarmują, że ten ostatni bezpiecznik będzie martwy, bo sąd postawiony pod ścianą z powodu braku specjalisty i tak opinii będzie wymagał.