Uchwała SN dotycząca korekty płci nieistniejąca? Skład „neo", więc jest pytanie do TSUE

4 marca 2025 r. Sąd Najwyższy podjął uchwałę, zgodnie z którą osoba dokonująca tranzycji nie musi nikogo pozywać, gdyż takie sprawy mają być rozpatrywane przez sądy wyłącznie w postępowaniu nieprocesowym. Wykluczył też z grona podmiotów uprawnionych do wystąpienia z wnioskiem o sprostowanie aktu stanu cywilnego w postępowaniu nieprocesowym prokuratora i kierownika Urzędu Stanu Cywilnego. Teraz sprawą zajmie się TSUE, bo Sąd Rejonowy w Białymstoku ma wątpliwości, czy uchwała obowiązuje, skoro w składzie byli sędziowie powołani po 2018 r. Podnosi też, że uchwała SN pozbawia osoby transpłciowe prawa do sprostowania tego, co od początku było wadliwie wpisane.

Z pytaniami do Trybunału Sprawiedliwości Unii Europejskiej wystąpił tym razem Sąd Rejonowy w Białymstoku. W sprawie chodzi o sprostowanie aktu urodzenia „poprzez zmianę błędnie oznaczonej w tym akcie płci". Wystąpili o to rodzice małoletniego dziecka.

„Nowy" sędzia w składzie? Sąd pyta, czy uchwała obowiązuje

Sąd zwrócił się do Trybunału Sprawiedliwości Unii Europejskiej o udzielenie odpowiedzi na następujące pytania:

• Czy art. 19 ust. 1 akapit drugi Traktatu o Unii Europejskiej w związku z art. 47 Karty praw podstawowych Unii Europejskiej należy interpretować w ten sposób, że sąd powszechny, rozpoznając sprawę, w której występuje zagadnienie prawne rozstrzygnięte uchwałą Sądu Najwyższego mającą moc zasady prawnej, jest zobowiązany uznać tę uchwałę za niebyłą, jeżeli w składzie Sądu Najwyższego podejmującym uchwałę uczestniczył choćby jeden sędzia powołany w okolicznościach wskazanych w pkt 63–76 wyroku Trybunału Sprawiedliwości z dnia 21 grudnia 2023 r. w sprawie C-718/21 lub w pkt 29–35 wyroku Trybunału Sprawiedliwości z dnia 7 listopada 2024 r. w sprawie C-326/23? (Chodzi o sędziów powołanych przy udziale KRS, w skład której wchodzi 15 sędziów/członków wybranych przez Sejm, a nie przez sędziów).
• W przypadku udzielenia odpowiedzi przeczącej na pytanie pierwsze: czy art. 19 ust. 1 akapit drugi Traktatu o Unii Europejskiej w związku z art. 47 Karty praw podstawowych Unii Europejskiej należy interpretować w ten sposób, że uchwała składu całej Izby Cywilnej Sądu Najwyższego wydana w dniu 4 marca 2025 r. przez dziewiętnastu sędziów powołanych na wniosek Krajowej Rady Sądownictwa ukształtowanej w trybie określonym przepisami ustawy z dnia 8 grudnia 2017 r. o zmianie ustawy o Krajowej Radzie Sądownictwa oraz niektórych innych ustaw (Dz.U. z 2018 r., poz. 3), w tym przez dwóch sędziów, do których odnoszą się rozważania zawarte w pkt 63–76 wyroku Trybunału Sprawiedliwości z dnia 21 grudnia 2023 r. w sprawie C-718/21 i przez siedmiu sędziów, o których mowa w pkt 29–35 wyroku Trybunału Sprawiedliwości z dnia 7 listopada 2024 r. w sprawie C-326/23, nie jest orzeczeniem niezawisłego i bezstronnego sądu ustanowionego uprzednio na mocy ustawy?
• Czy art. 19 ust. 1 akapit drugi Traktatu o Unii Europejskiej w związku z art. 7 i art. 47 Karty praw podstawowych Unii Europejskiej należy interpretować w ten sposób, że w sytuacji, gdy prawo krajowe nie przewiduje odrębnej procedury regulującej prawne uznanie tranzycji płciowej, brak możliwości uzyskania sądowej zmiany oznaczenia płci w akcie urodzenia stanowi naruszenie praw osoby transpłciowej do poszanowania życia prywatnego oraz do skutecznego środka prawnego?

Sąd pyta też, czy jeśli odpowiedź na ostatnie pytanie jest twierdząca, to art. 19 ust. 1 akapit drugi Traktatu o Unii Europejskiej w związku z art. 7 i art. 47 Karty praw podstawowych Unii Europejskiej należy interpretować w ten sposób, że sąd krajowy, wobec braku odrębnej procedury ustawowej, jest zobowiązany zapewnić skuteczną ochronę praw jednostki poprzez zastosowanie, wprost lub przez analogię, przepisów krajowych regulujących sprostowanie aktu stanu cywilnego. A także, czy prawo Unii należy interpretować w ten sposób, że rozstrzygnięcie sądu krajowego prowadzące do zmiany oznaczenia płci w akcie urodzenia powinno wywoływać skutek od dnia sporządzenia tego aktu, jeżeli jest to konieczne dla zapewnienia pełnej skuteczności prawa do poszanowania życia prywatnego?

Czytaj: Przełomowa uchwała SN - przy korekcie płci nie trzeba nikogo pozywać>>

Co w marcowej uchwale?

SN (sprawa o sygnaturze III CZP 6/24) stwierdził w ubiegłorocznej uchwale, że osoba dokonująca tranzycji nie będzie musiała nikogo pozywać, gdyż takie sprawy mają być rozpatrywane przez sądy wyłącznie w postępowaniu nieprocesowym. Sąd Najwyższy wykluczył z grona podmiotów uprawnionych do wystąpienia z wnioskiem o sprostowanie aktu stanu cywilnego w postępowaniu nieprocesowym prokuratora i kierownika Urzędu Stanu Cywilnego. SN uznał, że żądanie korekty oznaczenia płci jest „zbliżone do postępowania o sprostowanie aktu stanu cywilnego", które odbywa się w trybie nieprocesowym.

 Charakter osobisty wnioskodawcy przemawia za możliwie wąskim rozumieniem interesu prawnego w tego rodzaju sprawach. Oznacza to, że tylko osoby połączone najbliższymi węzłami prawnymi z wnioskodawcą powinny brać udział w takim postępowaniu - mówiła sędzia sprawozdawca Agnieszka Maria Jurkowska-Chocyk. 

- Jeśli wnioskodawca pozostaje w związku małżeńskim, należy uznać, że istnieje inny podmiot zainteresowany udziałem w postępowaniu. Podmiotem takim jest małżonek. Istniejące małżeństwo osoby transseksualnej w przypadku uwzględnienia wniosku stałoby się małżeństwem jednopłciowym. A więc małżonek powinien być uczestnikiem postępowania o korektę płci metrykalnej. Jeśli wnioskodawca nie wskazał jako uczestnika swego małżonka, to sąd obowiązany jest wezwać go do udziału w sprawie. Zdaniem SN nie ma argumentów uzasadniających twierdzenie, że wynik spraw o ustalenie płci dotyczy jego rodziców. I dlatego nie można przyjąć, że należą do kręgu osób zainteresowanych w sprawie korekty płci - wskazała.

Osoby transpłciowe pozbawione swoich praw

Sąd w Białymstoku wskazał, że przytoczona uchwała Sądu Najwyższego pozbawia osoby transpłciowe prawa do sprostowania tego, co od początku było wadliwie wpisane, gdyż przepisy o sprostowaniu aktu stanu cywilnego nakazuje stosować jedynie przez analogię i jednocześnie ustala, że rozstrzygnięcie sądu wywiera wówczas skutek jedynie na przyszłość (od dnia uprawomocnienia się orzeczenia o zmianie oznaczenia płci).

- Tym samym uchwała ta zmierza do wykreowania procedury „zmiany oznaczenia" płci w akcie urodzenia, ale bez skutku wstecznego, co może być niezgodne z prawem Unii. Z art. 7 Karty powinien bowiem wynikać standard przyznający osobie transpłciowej prawo do sprostowania aktu urodzenia ze skutkiem ex tunc (od sporządzenia aktu urodzenia) - wskazał i dodał, że w jego ocenie prawo Unii należy interpretować w ten sposób, że osoba transpłciowa ma prawo do pełnej tranzycji prawnej, które to prawo obejmuje możliwość sprostowania aktu urodzenia (a zatem usunięcia niezgodności ze skutkiem wstecznym), a nie tylko zmiany oznaczenia płci w akcie urodzenia (a zatem ze skutkiem na przyszłość).

 Jeżeli obywatel Unii trwale identyfikuje się z płcią odmienną od wpisanej w akcie urodzenia i posiada prawo do pełnej tranzycji prawnej, to usprawiedliwione jest oczekiwanie, że jego tożsamość płciowa będzie spójna z dokumentacją nie tylko na przyszłość, lecz także w odniesieniu do przeszłości. Taka spójność jest możliwa jedynie wówczas, gdy orzeczenie sądu o uzgodnieniu płci wywołuje skutki wsteczne (ex tunc), a więc koryguje formalny zapis płci od momentu sporządzenia aktu urodzenia. Rozwiązanie to ma istotne znaczenie praktyczne - umożliwia bowiem sprostowanie oznaczeń płci i powiązanych form gramatycznych w dokumentach, które mają istotne znaczenie w życiu prywatnym i zawodowym, oraz daje osobie zainteresowanej poczucie, że doszło do pełnej tranzycji - wskazuje sąd rejonowy.

Dodał, że uzyskanie rozstrzygnięcia Trybunału Sprawiedliwości jest konieczne dla prawidłowej oceny sprawy zawisłej przed sądem odsyłającym. - Odpowiedź Trybunału Sprawiedliwości zadecyduje o tym, czy sąd krajowy może (lub musi) skorzystać z istniejących instrumentów prawa krajowego (stosowanych wprost lub przez analogię), aby zapewnić zgodność aktu stanu cywilnego z tożsamością płciową wnioskodawcy oraz poszanowanie zasady skutecznej ochrony praw wywodzonych przez jednostki z prawa Unii, przewidzianej w art. 19 ust. 1 akapit drugi TUE - podsumował.

Sąd przywołuje wyrok Wałęsa przeciwko Polsce

Sąd przywołał także wyrok Europejskiego Trybunału Praw Człowieka z 23 listopada 2023 r. Wałęsa przeciwko Polsce (skarga nr 50849/21). Trybunał orzekł wtedy, że doszło do naruszenia art. 6 i 8 Europejskiej Konwencji Praw Człowieka. Sprawa dotyczyła mechanizmu skargi nadzwyczajnej oraz wadliwych powołań do Izby Kontroli Nadzwyczajnej i Spraw Publicznych Sądu Najwyższego (IKNiSP) przy opiniowaniu obecnej Krajowej Rady Sądownictwa. Stwierdził, że sędziowie tej Izby zostali powołani z naruszeniem prawa, a więc rozpatrywanie przez nich spraw prowadzi do pozbawienia prawa do sądu.

Czytaj: Skutki odroczenia wykonania wyroku Wałęsa przeciwko Polsce>>