Dużo wcześniej niż pojawiła się pandemia i problemy z niej wynikające, samorządy sygnalizowały, że ich finansowa kondycja się pogarsza. W zeszłym roku wiele gmin już mocno poczuło, że te prognozy stały się faktem – mówi Krzysztof Matyjaszczyk. Jak podkreśla, coraz więcej rozwiązań prawnych uszczupla budżety samorządów, a cel reformy, a więc decentralizacja obowiązków i zadań, stopniowo jest podważany.

Samorządowcy po spotkaniach z przedstawicielami Ministerstwa Rozwoju apelują o przygotowanie prawdziwej tarczy antykryzysowej dla samorządów i o zwiększenie ich realnych dochodów, na przykład w formie subwencji ogólnej. Ich zdaniem sama możliwość większego zadłużania się już nie wystarczy.

Trudna sytuacja finansowa samorządów wiąże się z dylematem, które wydatki ciąć. Rezygnacja z inwestycji spowodowałaby upadek firm i przyrost beneficjentów pomocy społecznej. Wygasić światła, obciąć dotacje, czy... oszczędzić na urzędnikach? Zwolnień raczej nie będzie - kadr cały czas brakuje. Deklaracje samorządów są jasne co do tego, że nie będzie podwyżek i nagród.

Finansowanie oświaty zaczyna być dla samorządowców sprawą gardłową, gdyż w związku z kryzysem finansowym wywołanym przez koronawirusa, gminy i powiaty nie mają już z czego dokładać do tych zadań. Trzeba dyskutować, jak powinno wyglądać finansowanie poszczególnych zadań w różnych szczeblach samorządu – uważa MEN.

W roku 2020 oprócz zwykłych zwolnień podatkowych samorządy udzielają także ulg podmiotom dotkniętym przez ograniczenia wprowadzone przez rząd w związku z epidemią. Te ulgi powinny być zrekompensowane z budżetu państwa – uważają samorządowcy.

Rada gminy, podejmując uchwałę o zwolnieniu grup przedsiębiorców z podatku od nieruchomości w związku z konsekwencjami COVID-19, nie może uzależniać pomocy od złożenia wniosku przez podatnika. Nie może też limitować wielkości środków przeznaczonych na udzielnie pomocy – przypomina RIO w Rzeszowie.

Termin na uchwały w sprawie wyodrębnienia w gminie funduszu sołeckiego nie był wstrzymany przez przepisy koronawirusowe. Gminy nie mogły więc decydować o funduszu sołeckim na 2021 rok po 31 marca 2020 roku. Uchwały tych, które to zrobiły, są teraz unieważniane.

Z funduszu inwestycji samorządowych będą mogły korzystać samorządy, by sięgać po środki europejskie. To wyjście naprzeciw problemom wielu z nich, które nie mają pieniędzy na wkład własny umożliwiający udział w projektach dofinansowanych z UE. Środki przeznaczone na fundusz to 20-30 miliardów złotych.

Coraz bardziej odchodzimy od modelu organizacji państwa subsydiarnego. I nie chodzi tylko o bezpośrednie odbieranie kompetencji – choć ono też ma miejsce. Częściej zmiany przeprowadzane są w białych rękawiczkach przez narzucanie coraz bardziej szczegółowych standardów i procedur świadczenia usług – mówi Andrzej Płonka, prezes Związku Powiatów Polskich.

Słaba współpraca i brak zaufania między rządem a samorządami, ale także podziały w lokalnych strukturach - to zdaniem ekspertów bolączki samorządów. Wyzwaniem na przyszłość jest stabilizacja finansów samorządowych, ale konieczne są też zmiany w gospodarce przestrzennej, która powoduje ogromne koszty.

Przepisy dotyczące podatku od nieruchomości są skrajnie niekorzystne dla właścicieli gruntów. Jeśli nieruchomość np. rolników, którym odebrano prawo do korzystania z ziemi, jest wykorzystywana firmy przemysłowe czy kopalnie, muszą oni płacić daninę według najwyższych stawek, przewidzianych dla prowadzących działalność gospodarczą.

Możliwość nierównowagi strony bieżącej budżetu JST o ubytek w dochodach będący skutkiem epidemii, złagodzenie w 2020 roku reguły fiskalnej ograniczającej zadłużenie – to niektóre rozwiązania tarczy antykryzysowej 4. Projekt, który trafił właśnie do Sejmu, ma wesprzeć budżety samorządów.

Władze samorządowe mają niewielki wpływ na budżet swoich jednostek, a dotacje i subwencje są niewystarczające. Niedofinansowana jest oświata, ale także obszar ewidencji ludności i urzędów stanu cywilnego. A zdaniem ekspertów żadna z wersji tarczy nie obejmuje realnej pomocy dla samorządów.

Gminy mogą wziąć udział w ankiecie na temat ich roli i utrudnień w stymulowaniu procesów rozwoju gospodarczego na poziomie lokalnym. Badanie odbywa się w kontekście trudnej sytuacji spowodowanej epidemią COVID-19 i ma być szansą na zainicjowanie debaty o roli samorządów we wspieraniu rozwoju. Rezultatem będzie raport, który zostanie opublikowany w czerwcu.

W przyjętym przez rząd projekcie ustawy są kolejne zmiany dla samorządów. Tarcza antykryzysowa 4 wprowadza możliwość wcześniejszego przekazywania samorządom w 2020 r. subwencji ogólnej z budżetu państwa, m.in. w części oświatowej. Wśród rozwiązań jest też uelastycznienie w 2020 r. wymogu równoważenia strony bieżącej budżetu.

Wiele miast już na początku epidemii podjęło decyzje o rezygnacji z opłat w strefie płatnego parkowania. Właśnie wznawiają ich pobieranie, bo trwa „odmrażanie” gospodarki, jest więcej autobusów, a na ulgach straciły wpływy do budżetów. Tymczasem okazuje się, że zawieszanie opłat miało błędne podstawy, bo wydawali je burmistrzowie i prezydenci, a powinny - rady.

Przepisy uchwalone w ramach ustaw z „Tarczy antykryzysowej” częściowo odpowiadają na potrzeby samorządu terytorialnego. Bez wątpienia skutki pandemii koronawirusa wpłyną na zmniejszenie dochodów gmin. W takiej sytuacji okazać może się niezbędne pozyskiwanie środków z innych źródeł, w tym z finansowania dłużnego. Należy więc postulować dokonanie kolejnych zmian legislacyjnych

Propozycję wprowadzenia finansowego narzędzia wsparcia dla obszarów wiejskich w postaci Gminnego Bonu Inwestycyjnego przedstawił Związek Gmin Wiejskich RP. Korporacja chce, ze wsparciem rządu, wprowadzić bon w wysokości 1 miliona złotych na każdą gminę. Pieniądze miałyby być przeznaczone na inwestycje i wkład własny do projektów i przeciwdziałać kryzysowi i stagnacji gospodarczej.

Zawieszenie janosikowego, ograniczenie inwestycji z budżetu obywatelskiego i odstąpienie od planowania tego budżetu na rok 2021 to główne rozwiązania projektu ustawy, którą proponuje Senat. Senatorowie przyjęli w środę uchwałę w sprawie poparcia projektu i wniesienia go do Sejmu.

Pomysły ujmowania przy wyliczaniu nadwyżki operacyjnej wydatków związanych z COVID-19 i utraconych dochodów są nieporozumieniem. Zapisy te są mało precyzyjne i sprawią, że różne regionalne izby obrachunkowe będą je różnie interpretowały, co spowoduje chaos. Jeśli ma to być realna pomoc dla samorządów, przepisy powinny być proste, jasne i precyzyjne – uważa Krzysztof Mączkowski