Janosikowe ostatecznie nie będzie umorzone, wpłaty za czerwiec i lipiec zostaną wstrzymane, a samorządy, które z zawieszenia skorzystają, będą zmuszone do przekazania zaległych wpłat w równych ratach do końca roku.

Samorządy będą mogły wykorzystać środki z nowego funduszu do końca 2022 roku. Algorytm wyliczania nie jest według samorządowców uznaniowy, oceniają, że jest sprawiedliwy zarówno dla małych, jak i dużych jednostek. Będzie korygowany w oparciu o „wskaźnik bogactwa” samorządu.

Zwiększenia o 30 procent subwencji oświatowej podczas lipcowej nowelizacji budżetu, a także gwarancji, że jeśli od września uczniowie wrócą do szkół w nowym reżimie sanitarnym, samorządy dostaną dodatkowe pieniądze - domagają się od ministerstwa edukacji samorządowcy. Chcą też zwolnienia szkół z płacenia składek ZUS od marca do maja, tak jak inne podmioty zwolnione specustawą.

Brakuje dwóch rzeczy: pełnej niezależności finansowej od arbitralnych decyzji zapadających poza samorządem i tego, żeby prawo dotyczące lokalnych społeczności mogło w największym zakresie być stanowione w gminach. To konflikt pomiędzy centralizacją, a procesem demokratyzacji na najniższym szczeblu – mówi Artur Tusiński, prezes Unii Miasteczek Polskich.

Uporządkowanie i usystematyzowanie obowiązujących przepisów, co ma pozwolić na sprawniejsze działanie komisji do spraw usuwania skutków prawnych decyzji reprywatyzacyjnych dotyczących nieruchomości warszawskich, wydanych z naruszeniem prawa - to cel proponowanej przez posłów PiS nowelizacji ustawy

Niektóre usługi świadczone przez gminy podlegają VAT. Nie wszystkie można bowiem zaliczyć do wykonywanych w ramach zadań ustawowych. Podatnikiem VAT jest jednostka samorządu terytorialnego wraz ze wszystkimi swoimi jednostkami organizacyjnymi, które wykonują jej zadania. Wyjaśnia ta wydana właśnie przez MF interpretacja podatkowa.

Unieważniane przez wojewodów uchwały w sprawie budżetów obywatelskich skutkują wstrzymaniem uruchomionych już procedur, co utrudnia działania miastom i nie budzi zaufania mieszkańców. Ryzyko mogłoby być mniejsze, gdyby uchwały były wieloletnie, zamiast każdego roku. Restrykcyjne prawo, rozbieżność racji samorządów, organów nadzoru i sądów są zniechęcające.

Dużo wcześniej niż pojawiła się pandemia i problemy z niej wynikające, samorządy sygnalizowały, że ich finansowa kondycja się pogarsza. W zeszłym roku wiele gmin już mocno poczuło, że te prognozy stały się faktem – mówi Krzysztof Matyjaszczyk. Jak podkreśla, coraz więcej rozwiązań prawnych uszczupla budżety samorządów, a cel reformy, a więc decentralizacja obowiązków i zadań, stopniowo jest podważany.

Samorządowcy po spotkaniach z przedstawicielami Ministerstwa Rozwoju apelują o przygotowanie prawdziwej tarczy antykryzysowej dla samorządów i o zwiększenie ich realnych dochodów, na przykład w formie subwencji ogólnej. Ich zdaniem sama możliwość większego zadłużania się już nie wystarczy.

Trudna sytuacja finansowa samorządów wiąże się z dylematem, które wydatki ciąć. Rezygnacja z inwestycji spowodowałaby upadek firm i przyrost beneficjentów pomocy społecznej. Wygasić światła, obciąć dotacje, czy... oszczędzić na urzędnikach? Zwolnień raczej nie będzie - kadr cały czas brakuje. Deklaracje samorządów są jasne co do tego, że nie będzie podwyżek i nagród.

Finansowanie oświaty zaczyna być dla samorządowców sprawą gardłową, gdyż w związku z kryzysem finansowym wywołanym przez koronawirusa, gminy i powiaty nie mają już z czego dokładać do tych zadań. Trzeba dyskutować, jak powinno wyglądać finansowanie poszczególnych zadań w różnych szczeblach samorządu – uważa MEN.

W roku 2020 oprócz zwykłych zwolnień podatkowych samorządy udzielają także ulg podmiotom dotkniętym przez ograniczenia wprowadzone przez rząd w związku z epidemią. Te ulgi powinny być zrekompensowane z budżetu państwa – uważają samorządowcy.

Rada gminy, podejmując uchwałę o zwolnieniu grup przedsiębiorców z podatku od nieruchomości w związku z konsekwencjami COVID-19, nie może uzależniać pomocy od złożenia wniosku przez podatnika. Nie może też limitować wielkości środków przeznaczonych na udzielnie pomocy – przypomina RIO w Rzeszowie.

Termin na uchwały w sprawie wyodrębnienia w gminie funduszu sołeckiego nie był wstrzymany przez przepisy koronawirusowe. Gminy nie mogły więc decydować o funduszu sołeckim na 2021 rok po 31 marca 2020 roku. Uchwały tych, które to zrobiły, są teraz unieważniane.

Z funduszu inwestycji samorządowych będą mogły korzystać samorządy, by sięgać po środki europejskie. To wyjście naprzeciw problemom wielu z nich, które nie mają pieniędzy na wkład własny umożliwiający udział w projektach dofinansowanych z UE. Środki przeznaczone na fundusz to 20-30 miliardów złotych.

Coraz bardziej odchodzimy od modelu organizacji państwa subsydiarnego. I nie chodzi tylko o bezpośrednie odbieranie kompetencji – choć ono też ma miejsce. Częściej zmiany przeprowadzane są w białych rękawiczkach przez narzucanie coraz bardziej szczegółowych standardów i procedur świadczenia usług – mówi Andrzej Płonka, prezes Związku Powiatów Polskich.

Słaba współpraca i brak zaufania między rządem a samorządami, ale także podziały w lokalnych strukturach - to zdaniem ekspertów bolączki samorządów. Wyzwaniem na przyszłość jest stabilizacja finansów samorządowych, ale konieczne są też zmiany w gospodarce przestrzennej, która powoduje ogromne koszty.

Przepisy dotyczące podatku od nieruchomości są skrajnie niekorzystne dla właścicieli gruntów. Jeśli nieruchomość np. rolników, którym odebrano prawo do korzystania z ziemi, jest wykorzystywana firmy przemysłowe czy kopalnie, muszą oni płacić daninę według najwyższych stawek, przewidzianych dla prowadzących działalność gospodarczą.

Możliwość nierównowagi strony bieżącej budżetu JST o ubytek w dochodach będący skutkiem epidemii, złagodzenie w 2020 roku reguły fiskalnej ograniczającej zadłużenie – to niektóre rozwiązania tarczy antykryzysowej 4. Projekt, który trafił właśnie do Sejmu, ma wesprzeć budżety samorządów.

Władze samorządowe mają niewielki wpływ na budżet swoich jednostek, a dotacje i subwencje są niewystarczające. Niedofinansowana jest oświata, ale także obszar ewidencji ludności i urzędów stanu cywilnego. A zdaniem ekspertów żadna z wersji tarczy nie obejmuje realnej pomocy dla samorządów.