Budżety jednostek samorządu terytorialnego za IV kwartały 2025 r. zakończyły się zbiorczą nadwyżką budżetową w wysokości 1,8 mld zł, mimo że pierwotnie planowano deficyt przekraczający 30,6 mld zł. Dane ze sprawozdań pokazują także wzrost zarówno dochodów, jak i wydatków samorządów, w porównaniu z analogicznym okresem roku poprzedniego – poinformowało Ministerstwo Finansów.

W ostatniej dekadzie rola skarbnika gminy zmieniła się: od głównego księgowego do dyrektora finansowego, który zarządza płynnością, ryzykiem, negocjuje z bankami, firmuje trudne decyzje przed radą i… ponosi osobistą odpowiedzialność, także za cudze błędy. Przy tym wszystkim – nie ma realnej ochrony przed arbitralnym odwołaniem. Skarbnicy JST mówią, że przy coraz większym zakresie obowiązków, czują się jak rycerze z coraz cięższą zbroją, ale bez tarczy.

Projekt nowelizacji ustawy o finansach publicznych, przekazany do konsultacji publicznych przez ministra finansów, stanowi jedną z najbardziej kompleksowych reform w obszarze zarządzania sektorem publicznym od wielu lat. Zakres proponowanych zmian wykracza daleko poza kosmetyczne doprecyzowania – to przebudowa fundamentów systemu kontroli zarządczej i audytu wewnętrznego, która ma na celu zwiększenie przejrzystości, odpowiedzialności i skuteczności działania jednostek sektora finansów publicznych - pisze dr Beata Potemska.

Regionalne izby obrachunkowe zakończyły proces opiniowania projektów budżetów jednostek samorządu terytorialnego na 2026 rok. Zdecydowana większość opinii była pozytywna. RIO wydały 2307 opinii o możliwości sfinansowania deficytu. Wyniki opiniowania przedstawił podczas trwającego w Warszawie VIII Krajowego Kongresu Skarbników - Damian Grzelka przewodniczący Krajowej Rady RIO.

Zmiany w prawie finansowym oraz ich praktyczne zastosowanie, problemy strukturalne związane z budżetami jednostek samorządowych, a także nowoczesne modele zarządzania finansami publicznymi – wokół tych zagadnień koncentrować się będzie tematyka VIII Krajowego Kongresu Skarbników, który 12 marca 2026 r. rozpoczął się w Warszawie.

Ministerstwo Finansów udostępniło API do systemu Centralny Rejestr Umów JSFP (system CRU JSFP). Resort udostępnił też środowisko testowe. Jednocześnie ruszył system obsługi zgłoszeń dotyczących funkcjonowania rejestru.

Mimo rosnących wydatków gmin na opiekę nad bezdomnymi psami i kotami, raporty i kontrole pokazują narastające patologie w wielu schroniskach. System ukształtowany jest w taki sposób, że gminy przy wyborze schroniska mogą kierować się wyłącznie ceną. Nie ma szczegółowych regulacji i nadzoru nad tym, z kim gminy podpisują umowy.

Utrzymanie psa w schronisku kosztuje majątek. Samorządy próbują ograniczać te koszty. Taniej wychodzi wprowadzić „psie becikowe” dla tych, którzy zdecydują się adoptować zwierzaka ze schroniska. Takie rozwiązanie wprowadza właśnie gmina Sońsk. Tam za adoptowanie psiaka będzie można dostać 1500 zł. Jeszcze więcej, bo aż 2000 zł oferuje gmina Chojnice. Inne samorządy z zainteresowaniem obserwują eksperyment.

Ministerstwo Klimatu i Środowiska opowiada się za utrzymaniem obecnego modelu zarządzania funduszem leśnym. Przekonuje, że obowiązujące przepisy zapewniają zarówno obligatoryjne wsparcie infrastruktury drogowej na poziomie krajowym, jak i możliwość dostosowywania wydatków do specyfiki poszczególnych regionów bez konieczności narzucania ustawowych algorytmów.

Z pierwszego projektu ustawy medialnej zniknął proponowany tam zakaz wydawania mediów przez organy samorządu terytorialnego. Sprawa wróciła podczas zakończonych niedawno konsultacji projektu, ale Ministerstwo Kultury i Dziedzictwa Narodowego unika jasnej deklaracji w tej sprawie. W zamian zapowiada przygotowanie programu wsparcia dla mediów lokalnych, z którego nie mogłyby korzystać te prowadzone przez samorządy.

W Dzienniku Ustaw opublikowane zostało rozporządzenie w sprawie wynagrodzenia pracowników samorządowych. Podwyżki, średnio 3 proc., z wyrównaniem od 1 stycznia 2026 r., obejmą zarówno pracowników zatrudnionych zarówno na podstawie umowy o pracę, jak i na podstawie wyboru i powołania. Kwota podwyżek wzbudziła sprzeciw organizacji samorządowych i związków zawodowych.

Projekt ustawy o Krajowym Rejestrze Oznakowanych Psów i Kotów (KROPiK), który - jak wskazano - „zawiera rozwiązania o charakterze deregulacyjnym”, w rzeczywistości niewiele ma wspólnego z deregulacją. Przewiduje wprowadzenie powszechnego, obowiązkowego systemu znakowania i rejestracji psów oraz kotów w państwowym rejestrze prowadzonym przez Agencję Restrukturyzacji i Modernizacji Rolnictwa. Mimo że dążenie do ograniczenia bezdomności zwierząt nie budzi wątpliwości aksjologicznych i zasługuje na pełną aprobatę, sposób jego realizacji budzi poważne wątpliwości konstytucyjne - pisze prof. Marek Chmaj.

Nowelizacja ustawy o funduszu sołeckim rozszerzyła funkcjonowanie funduszu sołeckiego na osiedla. W miastach będą mogły więc zafunkcjonować dwie formy partycypacyjne: fundusz osiedlowy i budżet obywatelski. Nie muszą być dla siebie konkurencją, lecz uzupełniającymi się filarami lokalnej partycypacji obywatelskiej. Ważne, aby obie formy były dobrze zaplanowane, skoordynowane i przejrzyste, aby nie stały się tylko formalnością lub narzędziem politycznym.

Obowiązujący w Polsce model kontroli zamówień publicznych w praktyce częściej prowadzi do zachowawczości i bierności zamawiających niż do podnoszenia jakości i efektywności wydatkowania środków publicznych. System ten, oparty na kontroli ex post, formalizmie i rozproszonej odpowiedzialności, nie tylko nie zachęca do podejmowania racjonalnych decyzji, ale wręcz zniechęca do aktywnego i odpowiedzialnego zarządzania procesem zakupowym - pisze Grzegorz Bebłowski, prawnik specjalizujący się w zamówieniach publicznych.

Choć ePłatności są wygodną i przydatną metodą płacenia podatków i opłat, to instytucje publiczne nie spieszą się z dołączeniem do systemu. Pilotaż usługi już się zakończył, a w systemie jest zaledwie ok. 5 procent jednostek samorządu terytorialnego. Upowszechnienie ePłatności w aplikacji mObywatel utknęło na etapie legislacyjnym.

Niesamorządowa szkoła zorganizowała dzieciom dowóz, którego koszty chciała pokryć z dotacji oświatowej. Tę decyzję zakwestionował wójt, wskazując, że transport uczniów do szkoły, to zadanie własne gminy i tak te wydatki powinny być rozliczane. MEN tłumaczy, że rozliczenia w tym wypadku to skomplikowana kwestia i wszystko zależy od okoliczności danego przypadku.

Organizacje samorządowe przedstawiły rządowi Pakiet 2.0. Drugi zestaw rekomendacji legislacyjnych obejmuje 23 propozycje, które mają usprawnić funkcjonowanie JST – od opłat cmentarnych, poprzez wnioski o informację publiczną, po fundusz sołecki i gospodarkę mieszkaniową. Samorządy zapewniają, że to praktyczne i niekontrowersyjne korekty, odpowiadające na problemy zgłaszane od lat. Tymczasem wciąż na przekazanie do Sejmu czeka pierwszy pakiet zmian wręczony rządowi wiele miesięcy temu.

W praktyce samorządowej coraz częściej powraca temat dziedziczenia spadków przez gminy, powiaty i województwa – zwłaszcza w kontekście spadków obciążonych długami. Choć przepisy wydają się klarowne, rzeczywistość pokazuje, że w sferze egzekucyjnej gminy często ponoszą realne skutki za zobowiązania wielokrotnie przekraczające wartość odziedziczonego majątku. Zjawisko to rodzi pytania o granice odpowiedzialności JST oraz o to, jak pogodzić przepisy prawa cywilnego z zasadami finansów publicznych i ochrony mienia komunalnego.

Sejmowe komisje Edukacji i Nauki oraz Samorządu Terytorialnego i Polityki Regionalnej obradowały w środę wspólnie nad poprawkami zgłoszonymi podczas drugiego czytania projektu nowelizacji ustawy Prawo oświatowe i kilku innych ustaw. Projekt ten ma stanowić alternatywę dla zamykania małych szkół podstawowych. Komisje pozytywnie zaopiniowały część zaproponowanych zmian, odrzuciły natomiast wniosek klubu PiS o odrzucenie całego projektu.

Od 1 lutego jednostki samorządu terytorialnego mogą mieć problem z przyporządkowaniem faktur do swoich jednostek podrzędnych, np. szkół. Część dostawców, którzy obowiązkowo wystawiają faktury w KSeF, nie jest w stanie wypełnić pola Podmiot3, a to uniemożliwia alokację faktur. Gminom nie pomogło formułowanie wymogu wypełnienia pola Podmiot3 w umowach z kontrahentami i zamówieniach publicznych (specyfikacji istotnych warunków zamówienia). Zdarza się, że nikt nie składa ofert przetargu, ponieważ potencjalni wykonawcy nie są w stanie spełnić wymogów związanych z oznaczaniem faktur w KSeF.