Patrycja Rojek-Socha

W pracach nad modelem dojścia do zawodu sędziego rozważane jest m.in. wprowadzenie stażu pracy w wymiarze sprawiedliwości jako warunku rozpoczęcia aplikacji w Krajowej Szkole Sądownictwa i Prokuratury. Równocześnie pojawiają się głosy, że być może warto podnieść granicę wieku dla przyszłych sędziów. Co więcej, stanowisko sędziego powinno być zwieńczeniem kariery w innych zawodach prawniczych. Rozmówcy Prawo.pl są jednak w tym zakresie podzieleni, a duża część z nich uważa, że takie rozwiązania są trudne lub wręcz niemożliwe do wprowadzenia w polskich realiach.

Powołanie nowego sędziego Trybunału Konstytucyjnego przed upływem kadencji tzw. sędziego dublera może powodować ryzyko kwestionowania jego statusu i składów z jego udziałem. Część prawników może podnosić bowiem, że jest następcą dublera, więc składy z jego udziałem są nadal wadliwe – mówi dr hab. Monika Haczkowska, prof. Uniwersytetu Opolskiego, adwokatka, mediatorka, konstytucjonalistka (Kancelaria Adwokacka dr Monika Haczkowska). Jak dodaje, rozwiązaniem byłoby np. przyjęcie oświadczenia od trzech sędziów prawidłowo wybranych w 2015 r., że odmawiają ślubowania, albo rozpoczęcie procedury wyboru przez Sejm już po upływie kadencji tzw. sędziego dublera.

W Stowarzyszeniu Referendarzy Sądowych LEX IUSTA działam od trzech lat. I od trzech lat, niezmiennie, zaskakuje, a zarazem rozczarowuje mnie, poziom wiedzy na temat referendarzy sądowych wśród osób odpowiedzialnych za kształtowanie wymiaru sprawiedliwości i dobór jego kadr. Wydawać by się mogło, że ci, którzy są odpowiedzialni za tak newralgiczne kwestie, powinni pozyskać informacje na temat specyfiki, charakteru, statusu i kompetencji każdego zawodu, tworzącego polski wymiar sprawiedliwości. Niestety, zarówno przedstawiciele władzy wykonawczej, jak i jurysprudencji, ujawniają swoją niedostateczną wiedzę nieustannie i w najrozmaitszy sposób – pisze referendarz Marta Kwiatkowska, członkini Stowarzyszenia Referendarzy Sądowych LEX IUSTA.

Projekt nowelizacji Prawa o ustroju sądów powszechnych, regulujący m.in. sposób powoływania i odwoływania prezesów sądów, uchyla przepis, który zakazywał kolegiom i samorządom sędziowskim podejmowania uchwał, jak wskazano, podważających zasady funkcjonowania władz Rzeczypospolitej Polskiej i jej konstytucyjnych organów. Regulacje wprowadziła tzw. ustawa kagańcowa, której celem było zdyscyplinowanie sędziów, ale która ograniczała również działanie samorządu sędziowskiego. Od początku była mocno krytykowana przez środowisko prawnicze.

Związek Zawodowy Prokuratorów i Pracowników Prokuratury RP uważa, że opracowywany projekt Regulaminu urzędowania powszechnych jednostek organizacyjnych prokuratury powinien zawierać także uregulowania dotyczące odpłatności za prokuratorskie dyżury. Chodzi m.in. o dostosowanie definicji czasu pracy prokuratorów do standardów unijnych, wprowadzenie rzetelnego systemu ewidencji czasu dyżurów oraz, jak wskazano, zapewnienie realnego prawa do odpoczynku po okresach dyżurów i adekwatnej gratyfikacji finansowej za czas pozostawania w dyspozycji. Tymczasem prokuratorzy już zaczęli walczyć w sądach o wynagrodzenia za dyżury.

Nie milkną echa kandydatury dra Macieja Berka na stanowisko nowego, ósmego już, sędziego Trybunału Konstytucyjnego. Część konstytucjonalistów zwraca uwagę, że jest wybierany na miejsce sędziego Justyna Piskorskiego, wskazanego w uchwale Sejmu z marca 2024 r. wprost jako następcę dublera, który nie jest sędzią TK, i którego orzeczenia są dotknięte wadą prawną. Mają wątpliwości, czy w takim razie i nowy sędzia Trybunału, wybrany we wrześniu br., nie będzie kolejnym następcą tzw. sędziego dublera.

Powołany przez ministra sprawiedliwości Zespół do spraw bezpieczeństwa dzieci i młodzieży w świecie cyfrowym zaproponował zmiany w zakresie przestępstwa deepfake’u na szkodę nieletniego. Chodzi m.in. o penalizację w art. 190a par. 1a Kodeksu karnego przestępstwa nękania małoletniego wspólnie z inną osobą za pośrednictwem internetu. Co istotne, nie byłoby wymagane znamię uporczywości, a w odróżnieniu od stalkingu regulacja nie zawierałaby wymogu skutkowości (ochrona przed tzw. cyberbullyingiem).

W opiniowaniu jest już projekt nowelizacji Prawa o ustroju sądów powszechnych, wprowadzający zmiany w sędziowskich dyscyplinarkach. Zakłada m.in. odejście od modelu wyodrębnionych sądów dyscyplinarnych przy sądach apelacyjnych, składających się z sędziów wybranych przez ministra sprawiedliwości na sześcioletnie kadencje. Zadania sądów dyscyplinarnych pierwszej instancji miałyby wykonywać sądy apelacyjne działające w składzie trzech sędziów. Przy czym sędziowie apelacyjni musieliby mieć co najmniej ośmioletni staż pracy na stanowisku w danym sądzie, a w składzie orzekałby przynajmniej jeden sędzia z listy sędziów sądu okręgowego delegowanych do pełnienia tam obowiązków i orzekających w sprawach karnych.

Na kompleksowe uregulowanie dojścia do zawodu sędziego patrzymy systemowo, a nie z punktu widzenia dążeń konkretnych grup zawodowych. Komisja Kodyfikacyjna Ustroju Sądownictwa i Prokuratury stoi jednak na stanowisku, że referendarze, jak i asystenci, którzy mają zdany egzamin sędziowski, powinni mieć możliwość podejścia do konkursów sędziowskich. Natomiast jeśli chodzi o postulaty referendarzy i asystentów z innymi egzaminami prawniczymi oraz o dojście do zawodu sędziego wyłącznie przez staż pracy, to na razie podchodzimy do tego ostrożnie. Za wcześnie, by przesądzać o tym w sposób definitywny – mówi dr hab. Katarzyna Gajda-Roszczynialska, prof. UŚ, przewodnicząca Zespołu Problemowego do spraw zreformowania zasad dostępu do urzędu sędziego.

W ramach prac nad modelem dojścia do zawodu sędziego specjalny zespół Komisji Kodyfikacyjnej Ustroju Sądownictwa i Prokuratury analizuje też dodatkowe, pozaaplikacyjne ścieżki. Chodzi m.in. o osoby z tytułami naukowymi. W ich przypadku rozważane jest unowocześnienie i podwyższenie kryteriów. Zmiany niewykluczone są też w przypadku pozostałych grup, m.in. adwokatów i radców. Na zbyt wiele, w tym momencie, nie mają co liczyć referendarze i asystenci z egzaminami adwokackimi i radcowskimi, bo w zespole są wątpliwości, czy powinni mieć możliwość startu w sędziowskich konkursach.