Samorząd sędziowski będzie mógł oceniać działanie władzy i organów konstytucyjnych?
Projekt nowelizacji Prawa o ustroju sądów powszechnych, regulujący m.in. sposób powoływania i odwoływania prezesów sądów, uchyla przepis, który zakazywał kolegiom i samorządom sędziowskim podejmowania uchwał, jak wskazano, podważających zasady funkcjonowania władz Rzeczypospolitej Polskiej i jej konstytucyjnych organów. Regulacje wprowadziła tzw. ustawa kagańcowa, której celem było zdyscyplinowanie sędziów, ale która ograniczała również działanie samorządu sędziowskiego. Od początku była mocno krytykowana przez środowisko prawnicze.
Chodzi o projekt nowelizacji Prawa o ustroju sądów powszechnych, który trafił do opiniowania wiosną br. Jego celem jest przywrócenie znaczenia samorządu sędziowskiego. Zakłada on wprowadzenie dodatkowego organu samorządu w postaci zgromadzenia przedstawicieli sędziów apelacji. To ono zajmie się opiniowaniem kandydatów w konkursach na stanowiska sędziowskie na obszarze „swojej” apelacji. MS proponuje też, by prezesów sądów w trakcie kadencji, mogła odwoływać jedynie KRS, na wniosek ministra i po opinii zgromadzeń ogólnych.
Czyta: Nowy organ samorządu sędziowskiego zaopiniuje kandydatów na sędziów w apelacji>>
Najpierw uchylono, potem przywrócono, a teraz ponownie zmiana
Co ciekawe, projektodawca podczas opiniowania i kolejnych wersji projektu zmieniał podejście do uchylenia słynnego art. 9d Prawa o ustroju sądów powszechnych. Zgodnie z nim przedmiotem obrad kolegium i samorządu sędziowskiego nie mogą być sprawy polityczne. W szczególności zabronione jest podejmowanie uchwał podważających zasady funkcjonowania władz Rzeczypospolitej Polskiej i jej konstytucyjnych organów.
Pierwsza wersja projektu, z 21 stycznia 2026 r., zakładała uchylenie tej regulacji. Jednak w kolejnej, z 17 marca 2026 r., uchylano już tylko art. 9c, zgodnie z którym „ilekroć przepis ustawy przewiduje zasięgnięcie opinii kolegium albo zgromadzenia ogólnego bez wskazania terminu, w razie niewyrażenia opinii w dniu, na który zostało zwołane posiedzenie w celu jej wydania, uważa się, że opinia jest pozytywna”.
W najnowszej wersji projektu, który jest już na etapie Komitetu Stałego Rady Ministrów, uchylone mają zostać zarówno art. 9d, jak i art. 9c.
Czytaj też w LEX: Dylematy wokół konstytucyjnego statusu prawniczych zawodów zaufania publicznego. Prawnicze zawody zaufania publicznego w Konstytucji RP >
Zmianę pomiędzy wersjami projektu wychwycił m.in. w swojej opinii do regulacji Sąd Apelacyjny w Gdańsku. Zauważył, że jest to regulacja, która z jednej strony zawiera stwierdzenie oczywiste (zakaz obrad kolegium i zgromadzenia nad sprawami politycznymi), z drugiej zaś, wskazując, że „zabronione jest podejmowanie uchwał podważających zasady funkcjonowania władz Rzeczypospolitej Polskiej i jej konstytucyjnych organów”, może być wykorzystywana do kneblowania samorządności sędziowskiej i uniemożliwiania debaty nad istotnymi ustrojowymi kwestiami dotyczącymi wymiaru sprawiedliwości.
– Biorąc pod uwagę okoliczności wprowadzenia tego przepisu, zasadne jest jego skreślenie – dodano. MS uwzględniło ten postulat.
Czytaj też w LEX: Jak zadawać pytania sztucznej inteligencji, aby wspierała myślenie prawnicze, a nie je zastępowała? >
Przepis krytykowany od początku prac legislacyjnych
W uzasadnieniu MS wskazało, że nowelizacja, która wprowadziła ten przepis, była poddawana krytyce od początku prac legislacyjnych, w tym w zakresie zgodności z prawem Unii Europejskiej.
Podnoszono między innymi, że projekt przewiduje rozwiązania „wprowadzające, nieakceptowalne z perspektywy prawa konstytucyjnego, międzynarodowego i europejskiego, instrumenty ingerowania w niezawisłość sędziowską oraz wolność słowa i zrzeszania się sędziów” (uwagi Rzecznika Praw Obywatelskich do projektu, pismo z dnia 18 grudnia 2019 r., nr VII.510.176.2019/MAW/PKR/PF/MW). Zasadnicze wątpliwości artykułowane w trakcie prac legislacyjnych nad projektem nowelizacji znalazły potwierdzenie w wyroku Trybunału Sprawiedliwości Unii Europejskiej z 5 czerwca 2023 r. (C-204/21). W orzeczeniu tym Trybunał stwierdził, że niektóre przepisy wprowadzone tą nowelizacją były nie do pogodzenia z porządkiem prawnym Unii Europejskiej – zaznaczono.
Czytaj w LEX omówienie tego orzeczenia: Reforma polskich sądów z grudnia 2019 r. narusza prawo UE. Omówienie wyroku TS z dnia 5 czerwca 2023 r., C-204/21 (Komisja p. Polsce) >
Dodano, że w celu zapewnienia najwyższych standardów niezawisłości i samorządności sędziowskiej niniejsza ustawa znosi regulację zawartą w art. 9d u.s.p.
Czytaj też w LEX: Instytucja asesora sądowego w polskim systemie wymiaru sprawiedliwości – czy istnieje potrzeba reformy jej statusu ustrojowego? >
