MS chce zmian w sędziowskich dyscyplinarkach; odchodzi od wyodrębnionych sądów dyscyplinarnych

W opiniowaniu jest już projekt nowelizacji Prawa o ustroju sądów powszechnych, wprowadzający zmiany w sędziowskich dyscyplinarkach. Zakłada m.in. odejście od modelu wyodrębnionych sądów dyscyplinarnych przy sądach apelacyjnych, składających się z sędziów wybranych przez ministra sprawiedliwości na sześcioletnie kadencje. Zadania sądów dyscyplinarnych pierwszej instancji miałyby wykonywać sądy apelacyjne działające w składzie trzech sędziów. Przy czym sędziowie apelacyjni musieliby mieć co najmniej ośmioletni staż pracy na stanowisku w danym sądzie, a w składzie orzekałby przynajmniej jeden sędzia z listy sędziów sądu okręgowego delegowanych do pełnienia tam obowiązków i orzekających w sprawach karnych.

O tym, że zmiany w zakresie sędziowskich dyscyplinarek są konieczne, mówiło się od dłuższego czasu. Nowy model sądownictwa dyscyplinarnego dla sędziów przedstawiano m.in. podczas konferencji „Oddając głos sędziom i prokuratorom - postulaty środowiska sędziowskiego i prokuratorskiego co do przyszłego kształtu ustroju wymiaru sprawiedliwości oraz odpowiedzialności dyscyplinarnej”, zorganizowanej przez Katedrę Polityki Prawa Wydziału Prawa i Administracji Uniwersytetu Łódzkiego jeszcze w październiku 2024 r. Do dyskusji wrócono m.in. wiosną 2025 r. w związku z decyzjami o odwołaniu ze stanowisk rzecznika dyscyplinarnego sędziów sądów powszechnych i jego zastępców.

Czytaj: Sędziowskie dyscyplinarki przed sędziami apelacyjnymi, czy z wszystkich instancji?>>

Kożuchowska-Warywoda: Potrzebny tryb odwoływania rzeczników dyscyplinarnych>>

W kwietniu 2025 r. ówczesny minister sprawiedliwości Adam Bodnar zdecydował o odwołaniu z funkcji rzecznika dyscyplinarnego Piotra Schaba i jego zastępcy Przemysława Radzika. 31 lipca 2025 r. o odwołaniu drugiego zastępcy, Michała Lasoty, zdecydował obecny minister Waldemar Żurek. Schab, Radzik i Lasota zostali odwołani przez ministrów ze swoich funkcji mimo trwającej kadencji. MS uzasadniało to toczącymi się wobec nich postępowaniami dyscyplinarnymi. Wskazywano równocześnie na lukę w przepisach i konieczność zmian w przepisach. Po zmianie art. 112 ustawy o ustroju sądów powszechnych (u.s.p.) z dniem 3 kwietnia 2018 r. rzecznika dyscyplinarnego i jego dwóch zastępców powołuje minister na czteroletnią kadencję, ale przepisy u.s.p. nie regulują przyczyn wygaśnięcia kadencji przed jej upływem (tego opiniowany projekt nadal nie zmienia). We wrześniu 2025 r. Waldemar Żurek powołał Joannę Halinę Raczkowską, sędzię Sądu Rejonowego dla Warszawy-Mokotowa w Warszawie, na stanowisko rzecznika dyscyplinarnego sędziów sądów powszechnych. Wcześniej na stanowisko to został powołany sędzia Mariusz Ulman, ale zrezygnował.

Sądy dyscyplinarne przy sądach apelacyjnych przejdą do lamusa?

Projektowane zmiany polegają m.in. na odejściu od modelu wyodrębnionych sądów dyscyplinarnych przy sądach apelacyjnych, składających się z sędziów wybranych przez ministra sprawiedliwości na sześcioletnie kadencje i kierowanych przez prezesów sądów dyscyplinarnych. MS chce wrócić do wykonywania zadań sądów dyscyplinarnych pierwszej instancji przez sądy apelacyjne działające w składzie trzech sędziów (wyłanianych do każdej sprawy w sposób określony w art. 111 u.s.p., z wyjątkiem prezesa sądu, wiceprezesów sądu oraz rzecznika dyscyplinarnego). Jak uzasadniono, chodzi o „usprawnienie i przyspieszenie postępowań dyscyplinarnych wobec sędziów sądów powszechnych”.

 Obecny model, w którym istotną rolę w pierwszej instancji oraz w kwestii wyznaczenia właściwego sądu dyscyplinarnego przy sądzie apelacyjnym (art. 110 par. 3 u.s.p.) pełni Sąd Najwyższy, jest nieefektywny i prowadzi do przewlekłości postępowania. W latach 2016-2025 Wydział Spraw Wewnętrznych Prokuratury Krajowej skierował do Sądu Najwyższego wnioski w sprawie podjęcia uchwały w przedmiocie zezwolenia na pociągnięcie sędziego do odpowiedzialności karnej w 72 postępowaniach. W 31 śledztwach, wobec uzyskania prawomocnych uchwał w przedmiocie pociągnięcia sędziego do odpowiedzialności karnej, skierowano akty oskarżenia do sądu, w 26 sprawach wydano postanowienia o umorzeniu śledztwa z uwagi na brak prawomocnej zgody Sądu Najwyższego na pociągnięcie sędziego do odpowiedzialności karnej, a w 15 sprawach aktualnie brak jest prawomocnych uchwał Sądu Najwyższego w ww. zakresie (9 spraw z tej przyczyny pozostaje zawieszonych, a w pozostałych 6 śledztwach w dalszym ciągu są prowadzone czynności procesowe) – wskazano.

Przewidziano też wyjątek. Jeżeli sprawa będzie dotyczyć np. immunitetu sędziego sądu okręgowego albo sędziego sądu apelacyjnego, to właściwym sądem dyscyplinarnym w pierwszej instancji będzie sąd apelacyjny ustalony w rozporządzeniu ministra sprawiedliwości wydanym na podstawie delegacji zawartej w projektowanym art. 110 par. 6 u.s.p. Jak wyjaśniono, chodzi o wyeliminowanie ryzyka powstania konfliktu interesów oraz uniknięcie zarzutów stronniczości mogącej się wiązać z zależnością służbową. Zgodnie z uzasadnieniem jako sądy dyscyplinarne właściwe do rozpoznawania spraw sędziów sądów apelacyjnych i sędziów sądów okręgowych będą mogły zostać wskazane:

1. dla sędziów z apelacji warszawskiej – Sąd Apelacyjny w Białymstoku,
2. dla sędziów z apelacji białostockiej – Sąd Apelacyjny w Lublinie,
3. dla sędziów z apelacji lubelskiej – Sąd Apelacyjny w Rzeszowie,
4. dla sędziów z apelacji rzeszowskiej – Sąd Apelacyjny w Krakowie,
5. dla sędziów z apelacji krakowskiej – Sąd Apelacyjny w Katowicach,
6. dla sędziów z apelacji katowickiej – Sąd Apelacyjny we Wrocławiu,
7. dla sędziów z apelacji wrocławskiej – Sąd Apelacyjny w Poznaniu,
8. dla sędziów z apelacji poznańskiej – Sąd Apelacyjny w Szczecinie,
9. dla sędziów z apelacji szczecińskiej – Sąd Apelacyjny w Gdańsku,
10. dla sędziów z apelacji gdańskiej – Sąd Apelacyjny w Łodzi,
11. dla sędziów z apelacji łódzkiej – Sąd Apelacyjny w Warszawie.

Jak będą wyznaczane składy?

Proponuje się, aby skład sądu dyscyplinarnego podlegał wyznaczeniu w drodze losowania z listy sędziów danego sądu posiadających co najmniej ośmioletni staż pracy na stanowisku sędziego w tymże sądzie oraz z listy sędziów sądu okręgowego delegowanych do pełnienia tam obowiązków sędziego i orzekających w sprawach karnych.

W tak wyznaczonym składzie sądu dyscyplinarnego ma brać udział co najmniej jeden sędzia delegowany.

Takie ukształtowanie składu sądu dyscyplinarnego zapewni połączenie dużego doświadczenia orzeczniczego, w tym w sądzie apelacyjnym, z aktualną znajomością specyfiki funkcjonowania sądów niższego rzędu. Równocześnie zachowuje się dotychczasową treść zdania drugiego w art. 111 u.s.p., zgodnie z którym składowi sądu dyscyplinarnego przewodniczy sędzia stale orzekający w sprawach karnych, najstarszy służbą - podsumowano.

Rzecznika dyscyplinarnego wskaże zgromadzenie ogólne?

Projektodawca przewiduje również, w zmienianym art. 112 u.s.p., odejście od swobodnego wyboru i powołania przez ministra sprawiedliwości Rzecznika Dyscyplinarnego Sędziów Sądów Powszechnych oraz dwóch Zastępców Rzecznika Dyscyplinarnego Sędziów Sądów Powszechnych. I tak, zgodnie z propozycją, będzie ich powoływał na czteroletnią kadencję minister sprawiedliwości, ale spośród kandydatów na rzecznika przedstawionych przez zgromadzenia ogólne sędziów sądów apelacyjnych.

Z kolei kandydata na Rzecznika Dyscyplinarnego Sędziów Sądów Powszechnych zgromadzenie będzie wybierać spośród sędziów tego sądu oraz sędziów sądów okręgowych i rejonowych z obszaru właściwości tego sądu. Wyboru kandydata dokonywać będzie się w głosowaniu tajnym. Do ważności wyboru wymagany będzie udział w głosowaniu co najmniej połowy wszystkich członków zgromadzenia.

Nadto zastępcy rzecznika dyscyplinarnego działający przy sądach apelacyjnych i przy sądach okręgowych nie będą już, zgodnie z projektowanymi rozwiązaniami, powoływani przez Rzecznika Dyscyplinarnego Sędziów Sądów Powszechnych, lecz wybierani przez właściwe zgromadzenia ogólne sędziów.

Prezes sądu rejonowego też zainicjuje czynności wyjaśniające

Przewidziano również zmiany w art. 114 u.s.p., mające służyć, jak wynika z uzasadnienia, umożliwieniu inicjowania czynności wyjaśniających w sprawach dyscyplinarnych także przez prezesów sądów rejonowych.