(COM (2025) 45 final))
(C/2026/25)
(Dz.U.UE C z dnia 16 stycznia 2026 r.)
Sprawozdawca: Christian MOOS
Współsprawozdawca: José Antonio MORENO DÍAZ
| Doradczynie i doradcy | Julian PLOTTKA (z ramienia sprawozdawcy, Grupa III) Steven FORTI (z ramienia współsprawozdawcy, Grupa II) |
|
Wniosek duńskiej prezydencji Rady UE |
Pismo z 7.2.2025 |
| Wniosek o wydanie opinii | Komisja Europejska, 6.6.2025 |
| Podstawa prawna | Art. 304 Traktatu o funkcjonowaniu Unii Europejskiej Opinia rozpoznawcza |
| Sekcja odpowiedzialna | Sekcja Zatrudnienia, Spraw Społecznych i Obywatelstwa |
| Data przyjęcia przez sekcję | 3.9.2025 |
| Data przyjęcia na sesji plenarnej | 18.9.2025 |
| Sesja plenarna nr | 599 |
| Wynik głosowania (za/przeciw/wstrzymało się) | 91/3/1 |
1. Wnioski i zalecenia
1.1. Demokracja, praworządność, prawa podstawowe i wartości europejskie są celem zmasowanych ataków ze strony podmiotów zagranicznych, zwłaszcza organów publicznych z państw trzecich oraz przedsiębiorstw technologicznych, a także od wewnątrz - ze strony rządów niektórych państw członkowskich, partii ekstremistycznych i populistycznych, szczególnie skrajnie prawicowych, oraz "społeczeństwa nieobywatelskiego". Dlatego też EKES wzywa Komisję Europejską i europejskich prawodawców do przyjęcia skuteczniejszych i bardziej kompleksowych środków ochrony demokracji europejskiej. Przyznaje, że przedsięwzięto już istotne środki, lecz jest głęboko przekonany, że coraz większe wyzwania wymagają wzmożonych wysiłków.
1.2. EKES wzywa Komisję Europejską do włączenia wszystkich wysiłków na rzecz obrony demokracji, praworządności i wartości europejskich do polityki rozszerzenia oraz do pomocy krajom kandydującym w przeprowadzaniu reform demokratycznych, w tym w obronie demokracji przed zagrożeniami z wewnątrz i zewnątrz.
1.3. Komitet wyraża gotowość i chęć, by wzmocnić demokrację europejską jako forum dla zorganizowanego społeczeństwa obywatelskiego i partnerów społecznych 1 - obrońców demokracji - umożliwiające im zaangażowanie w politykę UE i udzielające im wsparcia. Apeluje do Komitetu Regionów o mobilizację również władz publicznych na szczeblu regionalnym i lokalnym jako obrońców demokracji w Europie 2 .
1.4. EKES apeluje również o zacieśnienie współpracy z organizacjami społeczeństwa obywatelskiego w celu zwalczania dezinformacji i propagandy.
1.5. Komitet wzywa europejskich prawodawców do uproszczenia procedur składania wniosków o finansowanie unijne dla zorganizowanego społeczeństwa obywatelskiego, do zmniejszenia obowiązków sprawozdawczych oraz do rozszerzenia lub ustanowienia rzeczywistego opartego na kwotach ryczałtowych podejścia do unijnego finansowania projektów.
1.6. Komitet apeluje do Komisji o bardziej rygorystyczne egzekwowanie standardów praworządności we wszystkich państwach członkowskich oraz o przegląd skutków europejskiego prawodawstwa dla przestrzeni społeczeństwa obywatelskiego, aby powstrzymać ich kurczenie się.
1.7. EKES apeluje o nowe wieloletnie ramy finansowe (WRF), które będą zapewniać ochronę, wsparcie i wzmocnienie demokracji. Potrzebne jest skuteczne wykorzystanie obecnego systemu warunkowości, tak aby był on stosowany ściśle w sposób zgodny z normami demokratycznymi, praworządnością i wartościami europejskimi. Ponadto w przypadku nieprzestrzegania zasad należy wstrzymać środki dla władz krajowych lub regionalnych w danym państwie członkowskim. Trzeba przy tym zadbać o to, by społeczeństwo obywatelskie oraz władze lokalne i regionalne respektujące wartości europejskie na tym nie ucierpiały, i w tym celu otworzyć dla nich niezawodne i niezależne od rządów ścieżki finansowania unijnego.
1.8. EKES apeluje do UE i jej państw członkowskich o opracowanie programów edukacyjnych wspierających przedsiębiorstwa, organy publiczne, organizacje pozarządowe i inne instytucje w szkoleniu pracowników w zakresie świadomości ryzyka i środków przeciwdziałania.
1.9. Komitet wzywa rządy wszystkich państw członkowskich i krajów kandydujących do nadania priorytetu nauczaniu umiejętności korzystania z mediów w szkolnych programach nauczania oraz do zapewnienia wszystkim pokoleniom takich samych możliwości uczenia się przez całe życie.
1.10. EKES wzywa Komisję Europejską i rządy wszystkich państw członkowskich do inwestowania w europejskie platformy usług cyfrowych i rozwój AI w celu uniezależnienia UE od dostawców usług cyfrowych z państw trzecich.
1.11. Komitet wnosi o zdecydowane egzekwowanie obowiązujących przepisów dotyczących mediów społecznościowych i bardzo dużych platform internetowych, o dalszą ocenę skuteczności tych przepisów oraz w razie potrzeby - o dalsze rozwijanie podstawy prawnej. Ostrzega przed jakimkolwiek osłabieniem obecnych przepisów z powodu negocjacji handlowych.
1.12. Komitet zwraca się do Komisji Europejskiej o wzmocnienie inicjatywy EuroStack 3 w celu stworzenia prawdziwego europejskiego modelu demokratycznych innowacji technologicznych i cyfrowych.
1.13. EKES wzywa do rozwinięcia działań grupy zadaniowej East StratCom oraz do zwiększenia finansowania w następnych WRF, w tym dla Punktów Informacji Europejskiej Europe Direct, aby zapewnić ogólnounijną sieć dostawców informacji opartych na faktach.
1.14. Komitet zwraca się do rządów krajowych o przegląd przepisów dotyczących darowizn na rzecz partii i przeprowadzenie reform, które będą zapewniać wyższy poziom przejrzystości i - dzięki wyeliminowaniu istniejących luk prawnych - uniemożliwiać wsparcie partii politycznych przez podmioty z państw trzecich.
1.15. Komitet proponuje, by pod koniec kadencji Parlamentu Europejskiego rozważyć możliwość powołania stałej komisji ds. obrony i wzmocnienia demokracji w Europie.
2. Uwagi ogólne
2.1. Zgodnie z art. 2 Traktatu o Unii Europejskiej głównymi wartościami projektu integracji europejskiej są demokracja, państwo prawne zdefiniowane w art. 2 rozporządzenia 2020/2092 4 oraz prawa podstawowe określone w Karcie praw podstawowych Unii Europejskiej. Wszelkie zagrożenia dla demokracji oraz praworządności w Europie narażają zatem również na szwank przyszłość samej UE, a wrogie podmioty dążą do zniweczenia projektu integracji regionalnej. UE jest obecnie celem zmasowanych ataków z zagranicy i od wewnątrz.
2.2. Głównym zagrożeniem jest wojna hybrydowa, którą Rosja i - być może w bardziej subtelny sposób - Chiny toczą przeciwko państwom demokratycznym, a zwłaszcza UE, podobnie jak ingerencja zagraniczna ze strony innych autorytarnych państw trzecich.
2.3. Wycofanie się obecnego rządu USA z tradycyjnej roli strażnika światowego porządku opartego na zasadach stanowi dodatkowy bodziec dla wrogów demokracji i praworządności w Europie i na całym świecie. W związku z tym UE musi pilnie podejmować działania, bronić siebie i swojego porządku demokratycznego, zwiększać odporność swych systemów demokratycznych oraz wzmacniać koalicję demokracji.
2.4. EKES jest zaniepokojony, że niektóre europejskie rządy oraz partie polityczne działają jak koń trojański i sprzymierzają się z antydemokratycznymi obcymi mocarstwami. Ich celem jest destabilizacja UE. Dlatego też uodpornienie UE na europejskie siły antydemokratyczne przyczynia się również do przeciwdziałania ingerencji zewnętrznej.
2.5. Komitet przywołuje swe wcześniejsze stwierdzenie, że UE podjęła znaczące kroki w celu ochrony i wzmocnienia demokracji oraz praworządności w Europie 5 . Nasilające się wyzwania wymagają jednak dalszych i pilnych działań na bezprecedensową skalę. Z zadowoleniem przyjmuje zatem wezwanie duńskiej prezydencji Rady do wydania opinii na temat sposobów zwiększenia zdolności UE do ochrony oraz wzmacniania demokracji w Europie.
2.6. Komitet odnosi się pozytywnie do tego, że przewodnicząca Komisji Europejskiej włączyła do swoich wytycznych politycznych inicjatywę dziesięciu organizacji społeczeństwa obywatelskiego mającą na celu ustanowienie tarczy demokracji dla Europy 6 i jesienią 2025 r. opublikuje komunikat, w którym zaproponuje dalsze działania na rzecz ochrony demokracji w Europie. Zgadza się z Komisją Europejską, że przeciwdziałanie ingerencji zagranicznej, solidny ekosystem informacyjny, odporność wyborów europejskich i wzmocnienie pozycji społeczeństwa obywatelskiego to priorytetowe obszary ochrony demokracji w Europie. EKES wzywa Komisję, by oprócz wyzwań, którymi zamierza zająć się w tarczy demokracji, uwzględniła również społeczne przyczyny regresu demokracji.
2.7. Europejska tarcza demokracji jest uzupełnieniem obecnych inicjatyw w zakresie gotowości, bezpieczeństwa i obrony i ma na celu uodpornienie demokracji europejskiej. W tych inicjatywach przedstawia się łącznie wizję opartą na podejściu uwzględniającym wszystkie zagrożenia, a także obejmującym całe społeczeństwo i całą administrację rządową, ponieważ zagrożenia i kryzysy są często złożone i wzajemnie powiązane. Siła tych inicjatyw zależy jednak od zapewnienia zintegrowanego i nadrzędnego podejścia z udziałem wielu podmiotów.
2.8. Komitet z aprobatą przyjmuje decyzję Parlamentu Europejskiego o powołaniu Komisji Specjalnej ds. Europejskiej Tarczy Demokracji i będzie ściśle współpracować z jej członkami w celu ochrony demokracji europejskiej. Zaleca, by komisja ta miała charakter stały.
2.9. Niektóre państwa trzecie - podobnie jak pewne rządy i siły polityczne w UE - podważają demokrację w Europie i destabilizują europejskie systemy polityczne, aby wzmocnić swoją pozycję geopolityczną. Najważniejszymi sposobami realizacji ich celów są: dezinformacja, propaganda, manipulowanie debatami internetowymi, kontrola nad platformami internetowymi oraz mediami społecznościowymi i algorytmami, ataki hybrydowe i cyberataki, a także finansowanie sił antydemokratycznych w UE oraz inne formy ich wspierania.
2.10. Pomimo ostatnich osiągnięć, takich jak akt o rynkach cyfrowych, akt o usługach cyfrowych i akt w sprawie AI, które należy odpowiednio egzekwować, władza korporacyjna niektórych dużych przedsiębiorstw technologicznych wciąż odbija się na demokracji w Europie. Te przedsiębiorstwa określają bowiem zasady działalności online na platformach mediów społecznościowych, manipulują przyjmowaniem informacji przez użytkowników w internecie oraz politycznymi debatami internetowymi, a także ułatwiają manipulowanie tekstami, zdjęciami oraz mediami dźwiękowymi i audiowizualnymi, oferując technologię sztucznej inteligencji. Niektóre z nich posuwają się nawet do jawnego szerzenia narracji ekstremistycznych i mowy nienawiści bądź do wspierania partii ekstremistycznych i antydemokratycznych w kampaniach wyborczych prowadzonych w krajach UE. Reasumując, rewolucja cyfrowa budzi nowe zasadnicze wątpliwości co do funkcjonowania przestrzeni publicznej i oferuje nowe instrumenty siłom antydemokratycznym, które dysponują technologią umożliwiającą ingerencję w procesy demokratyczne. Wymaga to rygorystycznego egzekwowania i ciągłej oceny jej skuteczności.
2.11. Siły antydemokratyczne oraz partie populistyczne i ekstremistyczne, zwłaszcza skrajnie prawicowe, osłabiają demokrację poprzez szerzenie ideologii rasistowskiej i legitymizację przemocy jako dopuszczalnego sposobu postępowania w polityce. Powodują polaryzację debaty politycznej i niweczą solidarność w społeczeństwach europejskich. Po raz pierwszy od 1945 r. takie partie sprawują obecnie funkcje rządowe w niektórych państwach członkowskich. Najczęściej stosują one między innymi następujące sposoby działania:
- dezinformacja,
- mowa nienawiści,
- szerzenie nienawiści i przemocy,
- manipulowanie debatami politycznymi (w tym w internecie),
- nadużywanie instytucji demokratycznych; reformy antydemokratyczne,
- naruszanie praworządności oraz demokratycznych i europejskich wartości i norm,
- ograniczanie przestrzeni publicznej,
- zawężenie przestrzeni społeczeństwa obywatelskiego za pomocą środków prawnych, administracyjnych i innych,
- zastraszanie niezależnego społeczeństwa obywatelskiego oraz sprzyjanie kontrolowanemu przez rząd społeczeństwu nieobywatelskiemu 7 ,
- dyskredytacja społeczeństwa obywatelskiego i jego uzasadnionej funkcji kontrolnej w demokracjach,
- przemoc i groźby wobec kobiet, mniejszości, dziennikarek, dziennikarzy, obrońców praw człowieka, demokratycznie wybranych polityków i kandydatów ubiegających się o urząd, sędziów, związkowców itd.,
- osłabienie wszystkich organów pośredniczących.
Liczne kryzysy zagrażające demokracji wymagają kultury gotowości, przewidywania i zapobiegania na wszystkich szczeblach społeczeństwa. Aby osiągnąć ten cel i zwiększyć odporność demokracji europejskich, należy zająć się podstawowymi przyczynami konfliktów społecznych poprzez zapewnienie rozliczalności, godności, równych szans i postępu społecznego poszczególnych osób oraz grup społecznych.
2.12. Europejskie systemy demokratyczne nie są dobrze przygotowane do tych wyzwań, gdyż ich przeważająca część opiera się na założeniu, że większość stanowią zwolennicy, a nie wrogowie demokracji. Demokracje w Europie muszą być odporne i obejmować mechanizmy stabilizujące, które umożliwiają odpieranie ataków ze strony wrogów demokracji. Zorganizowane społeczeństwo obywatelskie, które działa również jako szkoła demokracji, oraz partnerzy społeczni są głównymi sojusznikami UE w obronie i ochronie demokracji w Europie. Aby wspomóc wysiłki UE, należy wspierać jego rolę i chronić go przed nasilającymi się atakami, które pochodzą ostatnio również z wewnątrz instytucji unijnych i państw członkowskich. Zorganizowane społeczeństwo obywatelskie potrzebuje również większej przestrzeni obywatelskiej, która w zbyt wielu państwach członkowskich stale się kurczy.
2.13. Biorąc pod uwagę te potęgujące się wyzwania, EKES wzywa do przyjęcia kompleksowego podejścia obejmującego całe społeczeństwo 8 wraz z konkretnymi inicjatywami na rzecz obrony demokracji w Europie. Za jego pomocą należy odpierać stałe ataki z wewnątrz UE i spoza niej, zwiększać odporność demokracji i systemów praworządności w Europie, a także dalej wzmacniać i rozwijać demokrację w Europie.
3. Obrona demokracji europejskich przed ingerencją zagraniczną
3.1. EKES wzywa państwa członkowskie do częstszego korzystania z głosowania większością kwalifikowaną oraz do wprowadzenia tej zasady do wspólnej polityki zagranicznej i bezpieczeństwa, tak aby państwa członkowskie pozostające pod wpływem agendy państw trzecich nie mogły wetować decyzji i podważać demokracji w UE. Skuteczne rozwiązania pilnych problemów mają pierwszoplanowe znaczenie dla zwiększenia legitymacji i wsparcia dla UE.
3.2. EKES ponownie wyraża poparcie dla celów proponowanej dyrektywy ustanawiającej zharmonizowane wymogi reprezentacji interesów w imieniu państw trzecich, lecz apeluje do europejskich prawodawców o znalezienie bardziej odpowiednich sposobów ich realizacji 9 . Obrona demokracji w Europie nie powinna czynić trudniejszym środowiska działania zorganizowanego społeczeństwa obywatelskiego w Unii Europejskiej ani tym bardziej stygmatyzować społeczeństwa obywatelskiego.
3.3. Cyberataki stanowią zagrożenie dla demokracji w Europie, a także dla europejskich przedsiębiorstw, związków zawodowych i organizacji społeczeństwa obywatelskiego, które są szantażowane po zhakowaniu serwerów lub padają ofiarą szpiegostwa przemysłowego wskutek ataku. Najskuteczniejszym sposobem zapobiegania cyberatakom jest zwiększenie świadomości ryzyka i rozpoznawanie ataków na wczesnym etapie.
3.4. Ingerencja zagraniczna w europejskie procesy demokratyczne nie ogranicza się już do podmiotów państwowych. Od czasu wyboru Donalda Trumpa po raz drugi na prezydenta USA prywatne podmioty amerykańskie w coraz większym stopniu wykorzystują własne platformy usług cyfrowych do ingerencji w UE. Autonomiczna infrastruktura cyfrowa i rynek usług cyfrowych są niezbędne dla suwerenności i odporności Europy oraz mają potencjał w zakresie wzrostu gospodarczego w UE.
3.5. Nie możemy zarazem traktować UE jako bańki informacyjnej. Niemożliwe jest zapobieganie kontaktowi mieszkańców UE z informacjami rozpowszechnianymi przez platformy internetowe spoza UE. Musimy zachęcać obywatelki i obywateli do krytycznego myślenia i od najmłodszych lat uczyć ich analizowania danych oraz sprawdzania źródeł informacji, a także uświadamiać im różne motywy działania stojące za źródłami informacji i dopingować ich do zadawania krytycznych pytań 10 . Uczenie się przez całe życie ma zasadnicze znaczenie dla osiągnięcia tego celu, zwłaszcza dla starszych pokoleń, w których większy odsetek osób ma stosunkowo niską wiedzę o nowych technologiach.
3.6. EKES docenia wartościowe prace grupy zadaniowej East StratCom 11 i inne inicjatywy w zakresie wykrywania propagandy i dezinformacji oraz weryfikacji informacji. Wykrywaniu manipulowania informacją, propagandy i dezinformacji powinna towarzyszyć coraz bardziej proaktywna strategia komunikacji na temat wartości i korzyści związanych z integracją europejską. Powinno ono również iść w parze z ochroną i wspieraniem solidnego ekosystemu informacyjnego, aby mieć dostęp do wiarygodnych informacji oraz zapoczątkować przemyślaną debatę na temat europejskich kierunków polityki dominujących w przestrzeni publicznej.
4. Zapewnienie solidnego ekosystemu informacyjnego w internecie i mediach tradycyjnych
4.1. Zgodnie z Kartą praw podstawowych Unii Europejskiej wolność i pluralizm mediów są koniecznym elementem solidnego ekosystemu informacyjnego i są niezbędne do zagwarantowania wolności informacji. Dlatego też EKES ponawia swoje propozycje dotyczące zapewnienia wolności i różnorodności mediów w Europie, które są warunkiem wstępnym uodpornienia ekosystemów informacyjnych na ataki z wewnątrz UE i spoza niej 12 .
4.2. Zwłaszcza media publiczne mogą odgrywać zasadniczą rolę w dostarczaniu rzetelnych i wiarygodnych informacji we wszystkich państwach członkowskich. Tworzą one dobro publiczne i, jeśli zachowują faktyczną niezależność od wpływów rządu lub partii, są głównymi sojusznikami w walce z dezinformacją i wprowadzaniem w błąd. Podmioty polityczne w całej UE coraz bardziej zagrażają ich niezależności, zwłaszcza poprzez kwestionowanie lub ograniczanie ich finansowania. UE powinna zatem zbadać sposoby zapewnienia ich niezależności oraz zagwarantowania wystarczającego finansowania wolnych i niezależnych mediów publicznych. EKES ponawia propozycję w sprawie utworzenia w pełni niezależnego europejskiego nadawcy publicznego 13 .
4.3. Chociaż media publiczne pełnią zasadniczą funkcję w dostarczaniu społeczeństwu dobra publicznego, którym są wiarygodne informacje na rynku mediów audiowizualnych, ich rola na rynku mediów internetowych i drukowanych jest znacznie bardziej ograniczona. Zwłaszcza na tych rynkach przedsiębiorstwa medialne znajdują się pod rosnącą presją gospodarczą i zmagają się z coraz większą konkurencją, co odbija się na jakości treści dziennikarskich i pluralizmie mediów - jak ponownie pokazało sprawozdanie Reporterów bez Granic z 2025 r. 14 W związku z tym EKES popiera dostarczanie wiarygodnych informacji przez media publiczne również na tych rynkach.
4.4. Komitet z zadowoleniem przyjmuje inicjatywy Komisji przewidziane w europejskim planie działania na rzecz mediów i sektora audiowizualnego 15 mające na celu wspieranie odbudowy przedsiębiorstw medialnych po skutkach gospodarczych pandemii, ich transformacji cyfrowej i ekologicznej oraz ułatwiania innowacji na rynku. Podkreśla jednak, że głównym wyzwaniem z punktu widzenia solidnego ekosystemu informacyjnego jest potrzeba zrównoważonych modeli biznesowych na rynku mediów, które to modele umożliwiają stałe dostarczanie, przez różne przedsiębiorstwa medialne, dobra publicznego w postaci wysokiej jakości informacji.
4.5. EKES podkreśla znaczenie roli dziennikarzy i innych osób zaangażowanych w debaty publiczne 16 i przypomina o swoich pracach nad propozycjami ich ochrony i umożliwienia im funkcjonowania jako mechanizmu kontroli nad dezinformacją, wprowadzaniem w błąd i manipulacją debatami publicznymi 17 . Zarazem zwraca uwagę, że kryzys w przedsiębiorstwach medialnych ma wyraźny wpływ na wynagrodzenia i warunki umów zawieranych z dziennikarzami. Godziwe płace lub wynagrodzenie oraz środowisko pracy gwarantujące indywidualne bezpieczeństwo mają zasadnicze znaczenie dla wykonywania pracy dziennikarskiej 18 .
4.6. EKES z zadowoleniem przyjmuje akt o usługach cyfrowych i akt w sprawie AI jako znaczne osiągnięcia na drodze do solidnego ekosystemu informacyjnego. Rozwój technologiczny następuje jednak nieustannie w miarę wprowadzania ram regulacyjnych. W obliczu wspomnianych wcześniej zagrożeń dla demokracji EKES uważa stworzenie solidnego ekosystemu informacyjnego za nieuchwytny cel, który wymaga regularnej oceny i ewentualnych aktualizacji ram regulacyjnych.
4.7. Komitet jest głęboko przekonany, że standardy regulacyjne dotyczące usług cyfrowych i sztucznej inteligencji chroniące demokrację europejską nie mogą podlegać negocjacjom w ramach żadnej umowy handlowej. Demokracja europejska nie jest na sprzedaż.
4.8. EKES wyraża zaniepokojenie, że egzekwowanie ram regulacyjnych UE w celu zapewnienia solidnego ekosystemu informacyjnego powierzono wielu organom we wszystkich państwach członkowskich UE, w tym Europejskiemu Urzędowi ds. Sztucznej Inteligencji. Ponieważ przestrzeń informacyjna w internecie ma z definicji charakter transgraniczny, EKES wzywa do spójnego wdrażania ram regulacyjnych przez organy na szczeblu UE, aby uniknąć fragmentacji wspólnego rynku mediów i usług cyfrowych.
4.9. Komitet uważa, że spoczywający na Komisji obowiązek dokonania przeglądu na mocy art. 91 aktu o usługach cyfrowych, ze szczególnym uwzględnieniem relacji zachodzących między tym rozporządzeniem a innymi aktami prawnymi, które mają zostać przyjęte w listopadzie 2025 r., stanowi okazję do pluralistycznego procesu konsultacji w celu omówienia stanu obrony demokracji europejskiej w internecie.
4.10. EKES jest zdania, że przejrzystość algorytmów ma kluczowe znaczenie dla zapewnienia przyjaznej dla użytkownika przestrzeni internetowej i informacyjnej. Użytkownicy powinni mieć prawo do informacji o decyzjach podejmowanych przez algorytmy, jeżeli dostarczają im one konkretnych treści. Ponawia apel, by obywatelki i obywatele mieli swobodę wyboru w zakresie projektowania algorytmów 19 .
4.11. EKES uważa, że umiejętności cyfrowe i umiejętności korzystania z mediów są głównym sposobem uodpornienia obywateli na wprowadzanie w błąd i dezinformację. Jest to zbiorowa odpowiedzialność, a obywatelki i obywatele muszą brać konstruktywny udział w wykonaniu tego zadania. UE musi propagować krytyczne myślenie, zaangażowanie w demokrację, umiejętność korzystania z mediów oraz porównywanie informacji z innymi źródłami we wszystkich rodzajach edukacji. Zwraca się do Komisji Europejskiej, by w kolejnych WRF wyasygnowała wystarczające środki finansowe na projekty umożliwiające nauczycielom nauczanie umiejętności korzystania z mediów oraz na projekty zgodne z odnośnymi zaleceniami Konferencji w sprawie przyszłości Europy.
5. Uodpornienie wyborów na ingerencję zagraniczną
5.1. EKES wyraża zaniepokojenie, że przepisy regulujące darowizny na rzecz partii i inne formy wsparcia kampanii wyborczych różnią się w zależności od państwa członkowskiego, co skutkuje różnicami w poziomie przejrzystości. Uważa, że najlepszym rozwiązaniem byłoby przyjęcie spójnego podejścia do regulowania darowizn na rzecz partii we wszystkich państwach członkowskich.
5.2. EKES jest zaniepokojony, że coraz więcej demokratycznie wybranych polityków, kandydatów ubiegających się o urząd, przedstawicielek i przedstawicieli społeczeństwa obywatelskiego oraz dziennikarek i dziennikarzy pada ofiarą przemocy fizycznej i psychicznej. Stanowi to zagrożenie dla prawa do głosowania i kandydowania w wyborach oraz dla wolności zrzeszania się, a także dla zaangażowania we wszelkie inne formy działalności politycznej.
5.3. EKES jest zaniepokojony ostatnią ingerencją zagraniczną w wybory prezydenckie w Rumunii i wzywa do bardziej rygorystycznego egzekwowania przepisów dotyczących politycznego materiału reklamowego na platformach internetowych. Z zadowoleniem przyjmuje formalne postępowanie Komisji przeciwko TikTokowi w sprawie ryzyka związanego z wyborami na podstawie aktu o usługach cyfrowych oraz wnosi o przyjęcie standardów regulacyjnych odnośnie do wszystkich platform mediów społecznościowych, by stosowane przez jednego kandydata środki z zakresu polityki nie były traktowane priorytetowo i by zapewnić uczciwą konkurencję wyborczą. EKES z zadowoleniem przyjmuje rozporządzenie (UE) 2024/900 20 w sprawie przejrzystości i targetowania reklamy politycznej jako narzędzie umożliwiające obywatelom, dziennikarzom, partiom politycznym i organizacjom społeczeństwa obywatelskiego aktywną rolę w zgłaszaniu niezgodnych z przepisami reklam politycznych i zwiększaniu przejrzystości procesu demokratycznego 21 .
5.4. EKES wzywa wszystkie państwa członkowskie do przeglądu i - w razie potrzeby - dostosowania krajowego prawa wyborczego, aby zapewnić bezstronne dochodzenia w sprawie potencjalnej ingerencji zagranicznej w wybory oraz wszczynanie postępowań sądowych w przypadkach podejrzenia o ingerencję. Odpowiednie bezstronne organy i sądy potrzebują zwłaszcza wystarczających zdolności prowadzenia dochodzeń w sprawie zagranicznej ingerencji cyfrowej oraz dostępu do informacji niejawnych dotyczących ingerencji w wybory. Udzielenie dostępu do odpowiednich dokumentów nie może być przedmiotem decyzji politycznej.
6. Wzmocnienie pozycji społeczeństwa obywatelskiego w obronie demokracji w Europie
6.1. EKES podkreśla znaczenie ochrony i rozwijania przestrzeni społeczeństwa obywatelskiego, która jest bezpiecznym miejscem dla praktyk demokratycznych, uczestnictwa i włączenia społecznego. Ma kapitalne znaczenie dla społeczeństwa obywatelskiego i partnerów społecznych jako obrońców demokracji europejskiej i należy do krytycznej infrastruktury demokracji. Zadaniem szczebla europejskiego, krajowego, regionalnego i lokalnego jest ochrona przestrzeni społeczeństwa obywatelskiego przed nasilającymi się atakami oraz rozwijanie istniejących i nowych przestrzeni w celu pobudzania uczestnictwa w życiu politycznym.
6.2. Społeczeństwo obywatelskie odgrywa zasadniczą rolę w obronie i propagowaniu solidnej i odpornej demokracji, gdyż zapewnia przestrzeń do aktywności obywatelskiej i uczestnictwa, dba o rozliczalność i przejrzystość, opowiada się za prawami człowieka i wartościami demokratycznymi oraz buduje zaufanie i spójność społeczną.
6.3. Europejska przestrzeń społeczeństwa obywatelskiego stale się kurczy nie tylko ze względu na środki krajowe, lecz również na przepisy europejskie. Jednym z przykładów środków krajowych jest specjalne opodatkowanie nakładane na Węgrzech na organizacje społeczeństwa obywatelskiego pracujące z migrantami. Niedawnym przykładem tej drugiej sytuacji jest objęcie przepisami dotyczącymi VAT całego włoskiego trzeciego sektora, tak jakby jego organizacje były podmiotami handlowymi, ze względu na sztywne wdrażanie europejskiego prawodawstwa dotyczącego VAT. Naraża to na szwank ich rolę jako dostawców dobra publicznego na podstawie dobrowolnego zaangażowania obywatelskiego w demokratyczne i inkluzywne społeczeństwo uczestniczące.
6.4. EKES wzywa wszystkie reprezentowane w Parlamencie Europejskim partie polityczne do poszanowania zasadniczego i cennego wkładu zorganizowanego społeczeństwa obywatelskiego w funkcjonowanie demokracji przedstawicielskiej. Jedną z jego głównych funkcji jest rozliczanie demokratycznie wybranych polityków na podstawie krytycznej oceny ich pracy, polityki i innych działań. Każdy atak na organizacje społeczeństwa obywatelskiego jest napaścią na samą demokrację przedstawicielską.
6.5. EKES zwraca się do Komisji o zmianę podejścia do uproszczenia prawodawstwa UE i Programu lepszego stanowienia prawa w celu poprawy jakości przepisów UE, aby zwiększyć konkurencyjność Europy, również poprzez systematyczny przegląd skutków prawodawstwa dla zorganizowanego społeczeństwa obywatelskiego i funkcjonowania demokracji. Obecna tematyka analiz Komisji, które dotyczą wpływu na obciążenia administracyjne obywateli, organów administracji i przedsiębiorstw, zwłaszcza małych i średnich, musi zostać poszerzona o obciążenia administracyjne dla organizacji społeczeństwa obywatelskiego.
6.6. EKES zwraca uwagę na niedawną inicjatywę Komisji dotyczącą regularnego dialogu obywatelskiego na temat konkretnych strategii politycznych, który jest nowym forum publicznym uczestnictwa obywateli i społeczeństwa obywatelskiego w polityce UE. Popiera dalszy rozwój tych formuł w celu uzupełnienia demokracji przedstawicielskiej o dodatkowe fora, które umożliwią obywatelom zabieranie głosu.
6.7. EKES przypomina swoją opinię 22 w sprawie wniosku dotyczącego dyrektywy w sprawie europejskich stowarzyszeń transgranicznych 23 oraz rezolucję ustawodawczą Parlamentu Europejskiego z 13 marca 2024 r. 24 i wzywa Radę UE do przyjęcia dyrektywy, ponieważ forma transgraniczna może zapewniać bezpieczeństwo regulacyjne na mocy prawa krajowego stowarzyszeniom, które znajdują się pod presją rządów krajowych.
6.8. Komitet apeluje, by strategia na rzecz społeczeństwa obywatelskiego, która zostanie przedstawiona 25 wraz z tarczą demokracji, systematycznie wzmacniała zorganizowane społeczeństwo obywatelskie w procesie demokratycznym. Jego wkład w demokrację uczestniczącą jest bezcenny.
7. Nowe wieloletnie ramy finansowe wspierające obronę demokracji w Europie
7.1. Komitet przyznaje, że ogólny system warunkowości służący ochronie budżetu Unii 26 jest pierwszym krokiem w kierunku ochrony demokracji w Europie przed korupcją i regresem demokracji. Nalega, aby Komisja Europejska pilnie i szybko wykorzystała wszystkie istniejące instrumenty w celu przeciwdziałania atakom na demokrację i organizacje społeczeństwa obywatelskiego. Zgodnie z zaleceniami Konferencji w sprawie przyszłości Europy wzywa również Komisję Europejską, Parlament Europejski, Radę UE i członków Rady Europejskiej do dalszego rozwijania systemu i rozszerzenia jego stosowania na wszelkie naruszenia wartości UE, praworządności i standardów demokratycznych w państwach członkowskich UE przed nowymi WRF.
7.2. EKES wzywa Komisję, Parlament Europejski i Radę do dalszego stosowania ogólnego systemu warunkowości w celu zapewnienia zgodności ze standardami demokratycznymi, praworządnością, prawami człowieka i wartościami europejskimi. EKES z zadowoleniem przyjął wyrażony przez Komisję zamiar stworzenia ściślejszego związku między zaleceniami zawartymi w sprawozdaniu na temat praworządności a finansowaniem z budżetu UE oraz wsparcia wzmocnionego stosowania mechanizmu przewidzianego w art. 7. Wezwał Komisję do szybkiego wywiązania się z obietnicy zapobieżenia dalszemu pogarszaniu się sytuacji w zakresie praworządności w państwach członkowskich i, jeżeli zostanie to uznane za konieczne do osiągnięcia tych celów, wezwał do reformy rozporządzenia w sprawie warunkowości w zakresie praworządności, tak by stało się ono bardziej kompleksowe. Pozwoliłoby to przezwyciężyć jego ograniczone stosowanie do naruszeń praworządności mających wpływ na należyte zarządzanie finansami w ramach budżetu UE oraz wyraźniej powiązać go z innymi podstawami prawnymi stosowanymi do zawieszenia funduszy UE 27 .
7.3. Komitet apeluje do Komisji o usystematyzowanie i zwiększenie bezpośredniego przydziału środków beneficjentom, jeżeli państwa członkowskie lub obce rządy spróbują ingerować w proces finansowania. Komisja ustanowi również mechanizmy wsparcia i budowania zdolności dla organizacji społeczeństwa obywatelskiego, obrońców praw człowieka i praw obywatelskich, związkowców i dziennikarzy zmagających się z taką ingerencją, represjami i przemocą ze strony państw trzecich, w tym możliwość ich przeniesienia się do miejsc schronienia w UE.
7.4. EKES wzywa unijne władze budżetowe do znacznego zwiększenia budżetu na wsparcie organizacji społeczeństwa obywatelskiego w UE i w krajach kandydujących w ramach kolejnych WRF. Priorytety w zakresie wydatków powinny obejmować: pomoc strukturalną dla organizacji społeczeństwa obywatelskiego, budowanie zdolności tych organizacji, fundusze nadzwyczajne na ochronę tych organizacji i ich działaczy przed ingerencją zagraniczną, SLAPP i innymi formami nękania, a także wsparcie sądowe dla nich. Priorytetowo należy traktować również projekty w dziedzinie praw człowieka, praworządności, demokracji, walki z korupcją, uczestnictwa w życiu politycznym, równości płci, praw osób LGBTQ+, pamięci o przeszłości, walki z ekstremizmem politycznym, odporności społecznej, wartości europejskich, a także umiejętności korzystania z mediów, umiejętności cyfrowych i kompetencji w zakresie AI.
7.5. EKES wnosi, by władze budżetowe UE ustanowiły program finansowania wspierający wysokiej jakości dziennikarstwo w UE i krajach kandydujących. Wydatki powinny być przede wszystkim przeznaczane na: wsparcie akademii dziennikarskich, projekty dotyczące nauczania dziennikarzy o sprawach europejskich, projekty dotyczące umiejętności cyfrowych i kompetencji w zakresie AI dla dziennikarzy, pomoc w ochronie dziennikarzy przed ingerencją zagraniczną, SLAPP i innymi formami nękania oraz wsparcie sądowe w tym zakresie, ze szczególnym uwzględnieniem freelancerów, oraz środki budżetowe dla wysokiej jakości mediów.
7.6. Komitet apeluje do władz budżetowych UE, by zwiększyły środki na badania naukowe nad regresją demokracji i praworządności oraz sposobami jej zapobiegania; nad ingerencją zagraniczną i wojną hybrydową z demokracjami i sposobami przeciwdziałania im; nad skutkami usług cyfrowych, technologii AI, niewystarczającej wolności i różnorodności mediów dla ekosystemu informacyjnego i demokracji; nad wciąż trwającymi procesami autokratyzacji i demokratycznymi reakcjami niezbędnymi do ich powstrzymania i odwrócenia; nad rolą społeczeństwa obywatelskiego oraz sposobami lepszej ochrony jego i jego przestrzeni, a także nad funkcjonowaniem demokracji liberalnej w epoce postprawdy oraz zaleceniami mającymi na celu uodpornienie demokracji w Europie na ryzyko systemowe.
7.7. Zgodnie z priorytetem Komisji polegającym na uproszczeniu prawodawstwa europejskiego i ograniczeniu biurokracji należy również wzmocnić zorganizowane społeczeństwo obywatelskie za pomocą uproszczonych procedur administracyjnych i bardziej uzasadnionych obciążeń administracyjnych. Wydłużenie okresów finansowania do co najmniej 3-5 lat również znacznie zmniejszy obciążenie administracyjne. Obecne procedury składania wniosków i obowiązki sprawozdawcze nadmiernie obciążają wiele organizacji społeczeństwa obywatelskiego i tym samym wykluczają je z finansowania unijnego. Prowadzi to do niesprawiedliwego przydziału środków finansowych organizacjom o najlepszych zdolnościach administracyjnych i lobbingowych 28 . Komisja musi odwrócić niebezpieczną tendencję do komercjalizacji społeczeństwa obywatelskiego 29 .
7.8. Ponadto EKES przypomina, że wszystkie te środki same w sobie nie wystarczą do ochrony demokracji w UE. Pilnie potrzebne jest równocześnie zmniejszenie istniejących nierówności społecznych. Jak wynika z wielu badań naukowych 30 , partie populistyczne i ekstremistyczne, zwłaszcza skrajnie prawicowe, przyciągają więcej wyborców z powodu nasilającej się złości wielu obywateli na istniejące nierówności, ich frustracji oraz obaw przed pozostaniem w tyle, a także z powodu potęgującej się nieufności wobec instytucji, które nie potrafią zmniejszyć nierówności. Niezbędne jest zatem podejmowanie działań również w tej dziedzinie oraz opracowanie całościowej strategii, która będzie przynosić wyniki równocześnie w różnych obszarach, aby wzmocnić nasze demokracje.
Bruksela, dnia 18 września 2025 r.
Uproszczenie i uporządkowanie niektórych regulacji kodeksu pracy dotyczących m.in. wykorzystania postaci elektronicznej przy wybranych czynnościach z zakresu prawa pracy oraz terminu wypłaty ekwiwalentu za niewykorzystany urlop wypoczynkowy przewiduje nowelizacja kodeksu pracy oraz ustawy o zakładowym funduszu świadczeń socjalnych, która wejdzie w życie w dniu 27 stycznia.
12.01.2026
W Dzienniku Ustaw opublikowano nowelizację, która ma zakończyć spory między nabywcami i deweloperami o powierzchnie sprzedawanych mieszkań i domów. W przepisach była luka, która skutkowała tym, że niektórzy deweloperzy wliczali w powierzchnię użytkową metry pod ściankami działowymi, wnękami technicznymi czy skosami o małej wysokości - a to mogło dawać różnicę w finalnej cenie sięgającą nawet kilkudziesięciu tysięcy złotych. Po zmianach standardy dla wszystkich inwestycji deweloperskich będą jednolite.
12.01.2026
Podpisana przez prezydenta Karola Nawrockiego ustawa reformująca orzecznictwo lekarskie w Zakładzie Ubezpieczeń Społecznych ma usprawnić kontrole zwolnień chorobowych i skrócić czas oczekiwania na decyzje. Jednym z kluczowych elementów zmian jest możliwość dostępu do dokumentacji medycznej w toku kontroli L4 oraz poszerzenie katalogu osób uprawnionych do orzekania. Zdaniem eksperta, sam dostęp do dokumentów niczego jeszcze nie zmieni, jeśli za stwierdzonymi nadużyciami nie pójdą realne konsekwencje.
09.01.2026
Konfederacja Lewiatan krytycznie ocenia niektóre przepisy projektu ustawy o wygaszeniu pomocy dla obywateli Ukrainy. Najwięcej kontrowersji budzą zapisy ograniczające uproszczoną procedurę powierzania pracy obywatelom Ukrainy oraz przewidujące wydłużenie zawieszenia biegu terminów w postępowaniach administracyjnych. W konsultacjach społecznych nad projektem nie brały udziału organizacje pracodawców.
08.01.2026
Usprawnienie i ujednolicenie sposobu wydawania orzeczeń przez lekarzy Zakładu Ubezpieczeń Społecznych, a także zasad kontroli zwolnień lekarskich wprowadza podpisana przez prezydenta ustawa. Nowe przepisy mają również doprowadzić do skrócenia czasu oczekiwania na orzeczenia oraz zapewnić lepsze warunki pracy lekarzy orzeczników, a to ma z kolei przyczynić się do ograniczenia braków kadrowych.
08.01.2026
Przeksięgowanie składek z tytułu na tytuł do ubezpieczeń społecznych na podstawie prawomocnej decyzji ZUS, zmiany w zakresie zwrotu składek nadpłaconych przez płatnika, w tym rozpoczęcie biegu terminu przedawnienia zwrotu nienależnie opłaconych składek dopiero od ich stwierdzenia przez ZUS - to niektóre zmiany, jakie zamierza wprowadzić Ministerstwo Rodziny, Pracy i Polityki Społecznej. Resort dostrzegł bowiem problem związany ze sprawami, w których ZUS kwestionuje tytuł do ubezpieczeń osób zgłoszonych do nich wiele lat wcześniej.
08.01.2026| Identyfikator: | Dz.U.UE.C.2026.25 |
| Rodzaj: | Opinia |
| Tytuł: | Opinia Europejskiego Komitetu Ekonomiczno-Społecznego - Europejska tarcza demokracji (opinia rozpoznawcza na wniosek duńskiej prezydencji) - Komunikat Komisji do Parlamentu Europejskiego, Rady, Europejskiego Komitetu Ekonomiczno-Społecznego i Komitetu Regionów w sprawie europejskiego planu działania na rzecz demokracji (zgodnie z zapowiedzią zawartą w komunikacie Komisji do Parlamentu Europejskiego, Rady Europejskiej, Rady, Europejskiego Komitetu Ekonomiczno-Społecznego i Komitetu Regionów "Program prac Komisji na 2025 r.) (COM (2025) 45 final)) |
| Data aktu: | 16/01/2026 |
| Data ogłoszenia: | 16/01/2026 |