Opinia Europejskiego Komitetu Ekonomiczno-Społecznego - Wspieranie zrównoważonego wzrostu gospodarczego i wysokiej jakości miejsc pracy w regionie eurośródziemnomorskim - promowanie przedsiębiorczości i wykorzystywanie potencjału kobiet i osób młodych (opinia z inicjatywy własnej)
Opinia Europejskiego Komitetu Ekonomiczno-SpołecznegoNiebieska dyplomacja i współpraca w dziedzinie wody - rozwiązania mające na celu złagodzenie presji migracyjnej spowodowanej klimatem (opinia z inicjatywy własnej)(C/2026/18)
Współsprawozdawca: Ioannis VARDAKASTANIS
Doradczynie i doradcy Ioannis PAPADIMOS (z ramienia sprawozdawczyni, Grupa I)
Ioannis N. GRIGORIADIS (z ramienia współsprawozdawcy, Grupa III)
Decyzja Zgromadzenia Plenarnego 22.1.2025
Podstawa prawna Art. 52 ust. 2 regulaminu wewnętrznego
Sekcja odpowiedzialna Sekcja Stosunków Zewnętrznych
Data przyjęcia przez sekcję 9.7.2025
Data przyjęcia na sesji plenarnej 18.9.2025
Sesja plenarna nr 599
Wynik głosowania (za/przeciw/wstrzymało się) 129/0/2
1. Wnioski i zalecenia
1.1. EKES stwierdza, że kwestia mobilności ludzi spowodowanej przez klęski żywiołowe, zmianę klimatu oraz degradację środowiska powoduje ogólne niezrozumienie, dezorientację i błędy w użyciu terminologii. Ma to wpływ na gromadzenie danych i ich jakość. W związku z tym EKES zaleca przyjęcie na szczeblu UE jednej definicji migracji spowodowanej klimatem.
1.2. Brakuje danych na temat liczby migrantów przybywających do UE, którzy opuścili swój kraj pochodzenia z przyczyn związanych z klimatem. Aby wyeliminować tę lukę, Komitet zaleca zachęcanie do dalszych badań nad projektami i finansowanie tych badań, mając świadomość złożoności i wieloaspektowości migracji, a także zaleca rozważenie możliwości zmiany protokołów gromadzenia danych dotyczących osób wjeżdżających do krajów docelowych.
1.3. Pomimo braku zmian w ramach prawnych wykładnia niektórych sądów ewoluowała i uznają one zjawisko migracji spowodowanej klimatem. EKES wzywa do wysiłków na rzecz dialogu między prawnikami praktykami a specjalistami w dziedzinie migracji, który będzie umożliwiać przekazywanie sobie różnych wykładni ram prawnych w obrębie poszczególnych państw członkowskich i pomiędzy nimi. Ponadto zwraca się do Komisji Europejskiej o opracowanie kompendium odpowiedniego orzecznictwa i podkreśla potrzebę zachęcania do korzystania z praktycznego zestawu narzędzi w zakresie ochrony międzynarodowej w przypadku osób przesiedlonych za granicę w kontekście zmiany klimatu i klęsk żywiołowych.
1.4. EKES wskazuje na brak synergii między istniejącą polityką ochrony środowiska a polityką migracyjną UE, mianowicie między Zielonym Ładem a paktem o migracji i azylu. Aby zaradzić tej sytuacji, wzywa do podjęcia działań, które zachęcą do tworzenia synergii między polityką ochrony środowiska a polityką migracyjną UE przez większe uwzględnienie powiązania między aspektami humanitarnymi a rozwojowymi i pokojowymi w polityce mobilności klimatycznej oraz przez ugruntowanie migracji jako przystosowania się do zmiany klimatu w podejściu do mobilności klimatycznej.
1.5. EKES wskazuje na potrzebę ściślejszego powiązania polityki ochrony środowiska z działaniami humanitarnymi w krajach partnerskich. Wzywa zatem Komisję Europejską do dalszego kształtowania współpracy z krajami partnerskimi, do ułatwienia dostępu do funduszy międzynarodowych, aby wspierać kraje partnerskie w zakresie odporności i gotowości na zmianę klimatu, oraz do realizacji podjętych zobowiązań.
1.6. EKES zwraca uwagę, że przesiedlenie wyłącznie ze względów środowiskowych nie stanowi przesłanki udzielania azylu lub ochrony międzynarodowej. Należy jednak wzmocnić ochronę prawną migrantów klimatycznych. Dlatego też Komitet zaleca rozszerzenie zakresu dyrektywy w sprawie tymczasowej ochrony na migrantów uciekających z krajów silnie dotkniętych klęskami żywiołowymi i zmianą klimatu.
2. Migracja spowodowana klimatem - alarmująca sytuacja
2.1. Jako czołowy podmiot na arenie międzynarodowej ukierunkowany na ochronę środowiska i prawa człowieka, UE podejmuje wysiłki, by rozwiązać kwestie związane ze zmianą klimatu i degradacją ekologiczną, czego wyrazem jest m.in. niedawne przewodnictwo w platformie reagowania na przesiedlenia wywołane klęskami żywiołowym 1 . EKES wskazuje jednak na istotną lukę w tym zobowiązaniu 2 : migracja spowodowana klimatem i uchodźcy ekologiczni są pomijani w unijnej polityce przeciwdziałania zmianie klimatu i polityce zarządzania migracjami. Aby wyeliminować tę lukę, na podstawie wcześniejszych prac EKES-u 3 w niniejszej opinii z inicjatywy własnej wzywa się Komisję Europejską do opracowania proaktywnej, wieloaspektowej i kompleksowej strategii, która podkreśli znaczenie synergii między dowodami naukowymi, podejmowaniem decyzji i wdrażaniem polityki. Powodem jest duże prawdopodobieństwo wystąpienia scenariusza, w którym poważny kryzys migracyjny spowodowany klimatem dotknie UE w ciągu najbliższych dwudziestu lat.
2.1.1. Nie ma powszechnie uzgodnionej definicji migracji spowodowanej klimatem. Niektóre definicje koncentrują się na środowiskowych czynnikach migracji, z kolei inne podkreślają wiele przyczyn charakter tego zjawiska czy też jego skutki prawne i polityczne. W niniejszej opinii użyto określenia "migracja spowodowana klimatem", aby odnieść się do zjawiska migracji, a nie przesiedleń wewnętrznych, oraz uwzględnić fakt, że istniejące dane uniemożliwiają rozróżnienie, czy dane zdarzenia są związane ze zmianą klimatu czy właściwie z klimatem. EKES przyjmuje zatem opracowaną przez Międzynarodową Organizację ds. Migracji definicję określającą migrację spowodowaną klimatem jako "przemieszczanie się osoby lub grup osób, które - głównie z powodu nagłych lub postępujących zmian w środowisku spowodowanych zmianą klimatu - są zobowiązane do opuszczenia miejsca zwykłego pobytu lub decydują się na to tymczasowo lub na stałe w obrębie państwa lub przez granicę międzynarodową" 4 .
2.1.2. Istnieją kompleksowe międzynarodowe i unijne ramy prawne dotyczące migracji i ochrony międzynarodowej. Chociaż nie wymieniono w nich wyraźnie czynników środowiskowych jako podstawy do przyznania statusu uchodźcy lub ochrony uzupełniającej, to pojawia się też szersza reakcja na migrację spowodowaną klimatem 5 . Instrumenty ochrony istniejące na poziomie UE 6 mogłyby zapewniać alternatywne rozwiązania w zakresie ochrony, mimo że występują niedociągnięcia w zakresie udzielania ochrony osobom przesiedlonym ze względów środowiskowych.
2.1.3. Obecna definicja terminu "uchodźca" 7 zapewnia ochronę osobom uciekającym przed prześladowaniami ze względu na rasę, religię, narodowość, przynależność do określonej grupy społecznej lub poglądy polityczne, ale nie obejmuje wyraźnie osób przesiedlonych wyłącznie z powodu czynników środowiskowych takich jak zmiana klimatu. Dlatego też osoby przesiedlone w wyniku zdarzeń klimatycznych zazwyczaj nie kwalifikują się do uzyskania statusu uchodźcy na mocy istniejących ram prawnych. Coraz częściej uznaje się jednak potrzebę wyeliminowania tej luki 8 . Parlament Europejski 9 przyznał, że brakuje jasnej definicji "uchodźców klimatycznych" oraz odpowiedniej ochrony osób przesiedlonych ze względu na czynniki środowiskowe. Chociaż dyskusje na ten temat wciąż trwają, jasne jest, że rolę zmiany klimatu w migracji i przesiedleniach oraz jej wpływ na nie należy traktować jako czynnik zwielokrotniający zagrożenie lub mu sprzyjający.
2.1.4. Migracja spowodowana klimatem wywiera nieproporcjonalny wpływ na regiony takie jak Afryka Subsaharyjska i Ameryka Południowa, które w najmniejszym stopniu przyczyniają się do globalnych emisji i jednocześnie najsilniej odczuwają skutki degradacji środowiska. Rozszerzenie definicji prawnej na uchodźców klimatycznych oznaczałoby uznanie tych systemowych nierówności. Samo uznanie prawne jest jednak niewystarczające bez zajęcia się podstawowymi przyczynami wrażliwości na zmianę klimatu (i narażenia na problemy z wodą) - np. takimi przyczynami jak historyczna eksploatacja środowiska i globalna nierównowaga sił).
2.1.5. EKES zachęca Komisję Europejską i państwa członkowskie do szybkiego rozpoczęcia rozważań nad tym, w jaki sposób powyższe zagadnienia można przełożyć na europejski kontekst prawny i polityczny, opierając się na dobrych praktykach 10 stosowanych w niektórych państwach członkowskich i zasługujących na powielanie i dalszy rozwój 11 . Na przykład we Włoszech istnieją ogólne przepisy zapobiegające powrotowi w przypadku wystąpienia warunków, do których można zaliczyć klęski ekologiczne, ale zawartym w nich definicjom brakuje jasności. Ponadto należy się zastanowić, w jaki sposób takie instrumenty jak przyznawany w USA "tymczasowy status ochrony", którego zakres obejmuje osoby dotknięte klęskami ekologicznymi, mogłyby być przydatne w kontekście UE.
2.2. Migracja spowodowana klimatem nie jest hipotetycznym najgorszym scenariuszem; już występuje i wkrótce może osiągnąć bezprecedensową skalę, o ile nie zostaną szybko wprowadzone środki polityczne. Jedną z głównych przyczyn rosnących fali migracji do Europy jest pustynnienie w Afganistanie i Pakistanie. Podobnie kurczenie się międzynarodowych jezior takich jak Czad w Sahelu i Jezioro Aralskie w Azji Środkowej oraz obniżający się poziom wody w dorzeczach, na przykład Nilu i Konga w Afryce, powodują katastrofy ekologiczne o znaczeniu historycznym, które mogą również destabilizować regionalne stosunki dyplomatyczne oraz wywoływać konflikty i dodatkowe fale migracji. Dowody naukowe pochodzące z klimatologii, badań migracyjnych i modelowania ekonomicznego potwierdzają, że zmiana klimatu powoduje przesiedlenia ludności na całym świecie 12 . Często jednak współdziała z innymi czynnikami (np. ubóstwem, konfliktami, kwestiami związanymi ze sprawowaniem rządów), co utrudnia wyodrębnienie klimatu jako jedynej przyczyny migracji. W każdym razie tendencja jest jasna: w miarę pogarszania się warunków klimatycznych więcej osób będzie zmuszonych do przemieszczania się. Do 2050 r. 1,2 mld osób - około jednej dziesiątej ludności świata - może zostać przesiedlonych 13 .
2.3. O ile w państwach członkowskich i państwach kandydujących gromadzi się już kompleksowe dane na temat międzynarodowych przepływów migracyjnych do i z tych państw, o tyle gromadzenie danych na temat migracji spowodowanej zmianą klimatu odbywa się na niewielką skalę. Według najnowszych badań 14 od 2008 r. ponad 376 milionów ludzi na całym świecie zostało przymusowo przesiedlonych z powodu powodzi, huraganów, trzęsień ziemi lub susz - w samym 2022 r. liczba ta wyniosła rekordowe 32,6 mln. Od 2020 r. odnotowuje się średni roczny wzrost całkowitej liczby osób przesiedlonych w wyniku klęsk żywiołowych; liczba ta wzrosła o 41 % w porównaniu z poprzednim dziesięcioleciem. Tendencja wzrostowa jest niepokojąco wyraźna. Zmiana klimatu spowoduje gwałtowny wzrost liczby uchodźców klimatycznych. W ostatnich latach odnotowano wzrost liczby przypadków niedozwolonego przekraczania granicy UE przez migrantów, a do zwiększenia przepływów migracyjnych przyczyniły się takie czynniki jak niepokoje geopolityczne i zmiana klimatu. Ponadto regiony Morza Śródziemnego, Bliskiego Wschodu i Afryki Północnej są szczególnie narażone na skutki zmiany klimatu, w tym na niedobór wody i ekstremalne zdarzenia pogodowe 15 . Mając to na uwadze, EKES proponuje, by nie podkreślać prawdopodobieństwa zagrożenia migracją, lecz zamiast tego w strategiach politycznych kłaść nacisk na eliminowanie podstawowych przyczyn przesiedleń, zapewnienie ochrony prawnej poszkodowanym oraz wspieranie przystosowania się do zmiany klimatu w regionach podatnych na zagrożenia.
2.4. Należy zwrócić uwagę na zrozumienie wpływu zjawisk rozwijających się stopniowo na decyzje i wzorce dotyczące migracji. Wylesianie, pustynnienie, degradacja gleby, podnoszenie się poziomu mórz i oceanów, erozja obszarów przybrzeżnych oraz liczba wstrząsów klimatycznych należą do wielu czynników, które mogą zagrozić źródłom utrzymania ludzi w nadchodzących dziesięcioleciach. Ocenę przyszłych tendencji powinno również umożliwić uwzględnienie takich czynników jak urbanizacja i wzrost liczby ludności, zwłaszcza na kontynencie afrykańskim.
3. Deficyt wody i migracja spowodowana klimatem 3.1. Zmiana klimatu przyspiesza globalne kryzysy wodne i na całym świecie w mniejszym czy większym stopniu zaostrza susze, powodzie i niedobór wody, co z kolei zwiększa presję migracyjną. Niedobór wody i nieodpowiednia gospodarka wodna stały się głównymi czynnikami powodującymi przesiedlenia, zwłaszcza w regionach w dużym stopniu uzależnionych od rolnictwa i rybołówstwa, w których pustynnienie utrudnia dostęp do zasobów wody pitnej. EKES uznaje pilną potrzebę kompleksowego podejścia do niebieskiej dyplomacji, włączającego współpracę w dziedzinie wody do polityki zagranicznej i strategii rozwoju, tak aby ograniczyć przymusowe przesiedlenia spowodowane brakiem bezpieczeństwa wodnego związanego z klimatem.
3.1.1. Komitet podkreśla, że efektywne i zrównoważone korzystanie z wód powinno być centralnym elementem niebieskiej dyplomacji UE 16 , aby zmniejszyć presję na zasoby wodne, złagodzić skutki susz związanych ze zmianą klimatu oraz zapewnić przyszłym pokoleniom dostępność zasobów wodnych. Należy dalej rozwijać współpracę międzynarodową i wzmacniać ją w drodze wymiany najlepszych praktyk i technologii na rzecz efektywnego korzystania z wód, a także przyspieszyć tworzenie silniejszych partnerstw z krajami regionów Morza Śródziemnego, Bliskiego Wschodu i Afryki Północnej, zwłaszcza w odniesieniu do związku między wodą, energią, żywnością i ekosystemem (WEFE).
3.1.2. Należy skupić się na sprawiedliwym i rozsądnym korzystaniu z wód i w przypadku praktyk rolniczych zadbać o to, by głównym priorytetem były lokalne bezpieczeństwo żywnościowe i zrównoważenie środowiskowe. Szczególną uwagę należy zwrócić na rozpowszechnienie we wszystkich państwach członkowskich praktyk rolniczych umożliwiających oszczędne gospodarowanie wodą. UE musi również przeanalizować, w jaki sposób jej polityka handlowa i popyt konsumpcyjny kształtują wzorce zużycia wody poza jej granicami. Ponadto należy rozszerzyć definicję "niebieskiej dyplomacji" UE, tak aby obejmowała również "wykorzystywanie polityki do zmniejszenia napięć związanych z wodą i wykorzystywanie wody do zmniejszania napięć politycznych, z poszanowaniem zasad prawa międzynarodowego" 17 .
3.2. EKES docenia zaangażowanie UE na rzecz prowadzenia wzorowej transgranicznej gospodarki wodnej i jej rozszerzenia na regiony dotknięte kryzysem wodnym. Współpracy w dziedzinie wód transgranicznych nie należy postrzegać wyłącznie przez pryzmat techniczny, lecz jako szansę na szerzenie pokoju, a także propagowanie zrównoważonego rozwoju oraz stabilności w regionie. UE mogłaby odgrywać wiodącą rolę przez zachęcanie do dialogu i wymiany wiedzy między regionami stojącymi w obliczu wyzwań transgranicznych.
3.2.1. EKES podkreśla potencjał podejścia przyjętego w planach gospodarowania wodami w dorzeczu 18 , które to podejście zakłada uwzględnianie całego ekosystemu w opracowywaniu strategii wodnych i propagowanie zintegrowanego zarządzania dorzeczami ponad granicami państw, dzięki czemu prowadzi do bardziej zrównoważonych i sprawiedliwych wyników.
3.2.2. UE uczestniczy w różnych umowach międzynarodowych dotyczących współpracy w dziedzinie wód transgranicznych, takich jak Konwencja o ochronie i użytkowaniu cieków transgranicznych i jezior międzynarodowych z 1992 r. Te konwencje stanowią cenne ramy prawne, które ułatwiają współpracę między krajami dzielącymi się zasobami wodnymi, a ich potencjał należy dalej wykorzystywać i rozwijać.
3.2.3. UE wdrożyła strategie makroregionalne, takie jak strategia dla regionu Morza Bałtyckiego i strategia na rzecz regionu Dunaju 19 , które dotyczą wspólnych wyzwań w określonych regionach geopolitycznych. Te strategie sprzyjają współpracy między krajami w celu poprawy jakości wody i świadczenia usług, a także efektywnego gospodarowania zasobami i należy zwiększać liczbę tych strategii, aby objąć większą liczbę regionów.
3.2.4. Umowy regionalne takie jak konwencja o ochronie Dunaju i konwencja o ochronie Renu wzmocniły te ramy zarządzania, gdyż na ich podstawie utworzono stałe organy instytucjonalne, które nadzorują wdrażanie, zgodność z przepisami i wspólne kształtowanie polityki 20 .
3.3. EKES podkreśla, że w przypadku regionów ubogich w wodę doświadczenie UE uwypukla potrzebę wprowadzenia prawnie wiążących ram, które ustanowią jasne prawa i obowiązki w odniesieniu do wspólnych zasobów wodnych, przy jednoczesnym dostosowaniu polityk krajowych w ramach strategii obejmujących całe dorzecza. Instytucjonalizacja wspólnych organów ds. dorzeczy i mechanizmów zarządzania z udziałem wielu zainteresowanych stron sprzyja rozliczalności, zmniejsza tarcia geopolityczne i zapewnia zgodność z uzgodnionymi normami. Przejrzyste i znormalizowane protokoły udostępniania danych, wraz z procedurami wcześniejszego powiadamiania i konsultacji w zakresie projektów dotyczących infrastruktury wodnej, ograniczają ryzyko jednostronnych działań, które mogłyby pogłębić istniejący deficyt wody. Co więcej, wprowadzenie wspólnych programów inwestycyjnych (na przykład poprzez współfinansowanie zbiorników wodnych, przerzuty wody między dorzeczami, czy też skoordynowane inicjatywy na rzecz odtwarzania ekosystemów) może stanowić silną zachętę do współpracy, zwłaszcza w regionach, w których są duże napięcia hydropolityczne.
4. Czynniki wywołujące migrację klimatyczną
4.1. Zmiana klimatu ma konsekwencje, które mogą przybierać wiele form. By wymienić zaledwie kilka przykładów: są to ekstremalne warunki pogodowe, kryzysy w dziedzinie zdrowia publicznego spowodowane rozprzestrzenianiem się chorób zakaźnych, niszczenie domów i utrata źródeł utrzymania wskutek powodzi i pustynnienia oraz głód i niedożywienie wynikające z nieurodzaju. Zmiana klimatu często zmusza ludzi do migracji z regionów niestabilnych gospodarczo w poszukiwaniu lepszego poziomu życia. Jest również czynnikiem zwielokrotniającym zagrożenie konfliktami, nierównościami społeczno-gospodarczymi i napięciami, powodującym gwałtownie nasilające się konflikty o zasoby naturalne. Szczególnie narażone na te zagrożenia są regiony takie jak Afryka Subsaharyjska, Ameryka Południowa, Bliski Wschód i Afryka Północna oraz Azja Środkowa.
4.2. Migracja spowodowana klimatem może być bezpośrednia lub pośrednia. Migracja bezpośrednia występuje, gdy czynniki skłaniające do opuszczenia danego miejsca są bezpośrednio spowodowane zmianą klimatu, np. huraganem, powodzią lub suszą. Migracja pośrednia ma miejsce, gdy skutki zmiany klimatu mają poważne konsekwencje dla gospodarki bądź mogą wywoływać niepokoje lub wojny o ograniczone zasoby, co pośrednio powoduje migrację. Większość migrantów klimatycznych przemieszcza się najpierw w granicach swoich krajów (z obszarów wiejskich do miejskich). Jeżeli ośrodki miejskie nie są w stanie ich wchłonąć, migrują w obrębie regionów (np. z Sahelu do Afryki Północnej lub z Afganistanu do Turcji). Gdy możliwości zatrudnienia i warunki życia pozostają na niskim poziomie, próbują przekroczyć Morze Śródziemne lub znaleźć inne drogi do UE.
4.3. Komitet skupia się również na powiązaniach ze społecznoekonomicznymi skutkami zmiany klimatu, a nie tylko na konsekwencjach dla środowiska. Biorąc pod uwagę, że "uchodźcy klimatyczni" nie zostali jasno zdefiniowani i nie obejmuje ich Konwencja ONZ dotycząca statusu uchodźców z 1951 r., EKES jest zaniepokojony, że ekstremalne zdarzenia pogodowe i klęski żywiołowe nie mogą być obecnie podstawą ubiegania się o azyl lub status uchodźcy, mimo że w drugim celu globalnego porozumienia w sprawie migracji z 2018 r. klimat wskazano jako potencjalny powód migracji. Chociaż UE nie uznała formalnie "uchodźców klimatycznych", to wyraziła rosnące zaniepokojenie tym zagadnieniem i podjęła działania mające na celu wspieranie i rozwijanie odporności w krajach najbardziej narażonych na skrajne czynniki związane z klimatem.
4.4. W tym świetle konwencja z Kampali w sprawie ochrony osób wewnętrznie przesiedlonych w Afryce i udzielania im pomocy 21 stanowi, że "Państwa-Strony wprowadzają środki w celu ochrony osób, które zostały wewnętrznie przesiedlone z powodu klęsk żywiołowych lub katastrof spowodowanych przez człowieka, w tym zmiany klimatu, i w celu udzielenia pomocy takim osobom". Ponadto w odpowiedziach UNHCR w kwestionariuszu dotyczącym rezolucji Rady Praw Człowieka A/HRC/35/20 w sprawie praw człowieka i zmiany klimatu uznano, że "w przypadku braku ochrony uchodźców osobom uciekającym przed zmianą klimatu lub klęskami żywiołowymi należy zapewnić co najmniej uzupełniające formy ochrony w ramach ochrony tymczasowej, zwłaszcza gdy kraj przyjmujący doświadcza napływu ludności na dużą skalę lub gdy sytuacja w kraju pochodzenia jest zmienna lub niejasna" 22 .
5. Włączenie niebieskiej dyplomacji do polityki zagranicznej UE, aby sprostać obecnym wyzwaniom związanym z wodą i klimatem
5.1. Włączenie niebieskiej dyplomacji do polityki zagranicznej UE może pomóc w sprostaniu wyzwaniom związanym z wodą w tak ważnych regionach jak region Morza Śródziemnego, Bliskiego Wschodu i Afryki Północnej dzięki zharmonizowaniu celów w zakresie gospodarki wodnej i sprawowania rządów z istniejącymi strategiami politycznymi, na przykład europejską polityką sąsiedztwa i Unią dla Śródziemnomorza, i przede wszystkim dzięki mocnemu osadzeniu tych celów w nowych instrumentach politycznych takich jak przyszły pakt na rzecz regionu śródziemnomorskiego. UE może propagować zrównoważone korzystanie z wód za pośrednictwem umów handlowych obejmujących normy środowiskowe, pomoc rozwojową na rzecz infrastruktury wodnej i budowanie zdolności oraz za pomocą partnerstw badawczych w zakresie innowacyjnych rozwiązań takich jak odsalanie i rolnictwo odporne na zmianę klimatu. Co więcej, zaangażowanie w dialogi regionalne wzmacnia współpracę w zakresie wspólnych wyzwań związanych z wodą, zapewniając bardziej skoordynowaną i skuteczną reakcję.
5.2. W tym kontekście niebieska dyplomacja powinna koncentrować się na sprawiedliwym podziale wody, świadczeniu usług, zabezpieczeniu prawa człowieka do wody i systemu wodnokanalizacyjnego oraz nieustannej ochronie wody i infrastruktury wodnej, w tym podczas konfliktów zbrojnych. Co się tyczy sprawiedliwego podziału wody, w ramach polityki zagranicznej UE należy podejmować wysiłki dyplomatyczne wspierające odporne na zmianę klimatu uzgodnienia dotyczące wody w całym dorzeczu oraz mechanizmy wspólnego korzystania z wody, przy czym ostatecznym celem powinno być zmniejszenie napięć między państwami nadbrzeżnymi i krzewienie pokoju.
5.3. EKES stwierdza, że niezwykle ważnym priorytetem jest poprawa efektywności gospodarki wodnej i korzystania z wód w rolnictwie. Uzasadnione są dalsze badania nad technologiami optymalizującymi korzystanie z wód i inwestycje w takie technologie.
5.4. Niebieska dyplomacja powinna stanowić integralną część działań i strategii UE w zakresie zapobiegania konfliktom, rozwiązywania konfliktów i budowania pokoju. UE powinna pociągnąć wszystkie strony do odpowiedzialności za naruszenia międzynarodowego prawa humanitarnego, takie jak nieproporcjonalne i celowe niszczenie sieci wodociągowych. Ma to powszechne zastosowanie niezależnie od tego, czy dotyczy bombardowania instalacji wodociągowych w Ukrainie czy niszczenia infrastruktury na okupowanych terytoriach palestyńskich. Ponadto niebieska dyplomacja może doprowadzić do krytycznej oceny, w jaki sposób polityka handlowa i rozwojowa UE przyczynia się do braku bezpieczeństwa wodnego w innych regionach, i może nadać priorytet podejściom do zarządzania zasobami wodnymi opartym na współpracy i sprawiedliwości.
5.5. Bezpieczeństwo wodne jest w coraz większym stopniu powiązane ze stabilnością międzynarodową, przepływami migracyjnymi i zapobieganiem konfliktom. Wspólna polityka zagraniczna i bezpieczeństwa UE oraz strategia Global Gateway powinny wyraźnie uwzględniać niebieską dyplomację jako filar budowania odporności w regionach niestabilnych i dotkniętych deficytem wody, tak aby ograniczyć migrację spowodowaną klimatem. Obejmuje to między innymi:
- uwzględnienie dyplomacji wodnej w partnerstwach strategicznych UE, zwłaszcza w Afryce, na Bliskim Wschodzie i w Azji Środkowej, gdzie transgraniczne dorzecza (np. Nilu, Tygrysu i Eufratu, Indusu) mogą stanowić punkty zapalne konfliktów. UE powinna zwiększyć swoją rolę neutralnego organizatora negocjacji dotyczących wody, wykorzystując swoje doświadczenie w transgranicznym zarządzaniu zasobami wodnymi (np. Dunaju, Renu), aby ułatwić mediację i rozstrzyganie sporów;
- zdecydowane włączenie bezpieczeństwa wodnego do Europejskiego Instrumentu na rzecz Pokoju i kierowanych przez UE mechanizmów zapobiegania konfliktom. Tam, gdzie niedobór wody nasila niestabilność polityczną, UE powinna wdrożyć systemy wczesnego ostrzegania związane z wodą, interwencje hydro-dyplomatyczne i programy budowania zdolności w zakresie zarządzania zasobami wodnymi w państwach niestabilnych;
- wzmocnienie odporności wodnej jako strategii bezpieczeństwa w ramach poruszanego przez UE związku między klimatem a bezpieczeństwem. Europejska Służba Działań Zewnętrznych powinna wyraźnie uznać zagrożenia związane z wodą w ramach polityki bezpieczeństwa klimatu i dopilnować przy tym, by delegatury UE aktywnie monitorowały deficyt wody na obszarach podatnych na konflikty oraz by kwestia odporności wodnej była uwzględniana w misjach stabilizacyjnych;
- wykorzystanie polityki handlowej jako czynnika zachęcającego do zrównoważonej gospodarki wodnej, zwłaszcza w regionach, w których przywóz do UE przyczynia się do deficytu wody ze względu na handel wirtualną wodą (np. rolnictwo, wyroby włókiennicze). Kluczowe środki powinny obejmować wykorzystanie umów handlowych i polityki inwestycyjnej UE do promowania zrównoważonego zarządzania zasobami wodnymi, stosowanie mechanizmów należytej staranności w celu zapobiegania eksploatacji wody w globalnych łańcuchach dostaw oraz posługiwanie się zachętami handlowymi, aby nagradzać wykorzystywanie wody o obiegu zamkniętym i ponowne wykorzystywanie ścieków.
6. Wykorzystanie potencjału niebieskiej dyplomacji do ograniczenia migracji spowodowanej klimatem
6.1. EKES z zadowoleniem przyjmuje szybkie działania Komisji Europejskiej i Parlamentu Europejskiego, a mianowicie fakt, że powołanie specjalnego komisarza do spraw wody oraz strategię odporności wodnej uznano za sprawy o wysokim priorytecie dla promowania konkurencyjności. Pochwala również przekrojowe podejście Parlamentu Europejskiego w odpowiedzi na apel o Europejski Niebieski Ład 23 . Komitet podkreśla ponadto znaczenie niebieskiej dyplomacji, zwłaszcza w odniesieniu do międzynarodowych wysiłków na rzecz propagowania współpracy w dziedzinie wody i zrównoważonego gospodarowania zasobami wodnymi jako sposobu zapobiegania konfliktom i wspierania stabilności w regionie. Woda jest zasobem strategicznym, a sprawiedliwa gospodarka wodna ma zasadnicze znaczenie dla zapewnienia odporności na zmianę klimatu i presję migracyjną. UE musi odgrywać rolę światowego lidera we wzmacnianiu międzynarodowego zarządzania zasobami wodnymi poprzez zaangażowanie dyplomatyczne, budowanie zdolności oraz inwestycje we współpracę w dziedzinie wód transgranicznych. EKES oświadczył, że woda nie jest zwykłym towarem, lecz dobrem publicznym niezbędnym dla życia ludzkiego. Łatwy i przystępny cenowo dostęp do wody, urządzeń sanitarnych i higieny (WASH) dla wszystkich jest konieczny dla zdrowia publicznego i rozwoju społecznego 24 .
6.2. Aby skutecznie monitorować i oceniać wpływ niebieskiej dyplomacji i inicjatyw współpracy w dziedzinie wody na ograniczenie migracji spowodowanej klimatem, UE powinna ustanowić kompleksowe ramy monitorowania zawierające jasne wskaźniki dotyczące dostępności wody, jakości wody i skutków społeczno-gospodarczych. Platformy wymiany danych mogą zwiększyć przejrzystość, a oceny skutków pomagają śledzić tendencje migracyjne związane z inicjatywami na rzecz wody. Konsultacje z zainteresowanymi stronami takimi jak społeczności lokalne, rządy i organizacje pozarządowe zapewniają zdolność adaptacji, a niezależne audyty przynoszą obiektywne oceny. Organizacje takie jak Międzynarodowy Ośrodek Rozwoju Polityki Migracyjnej mogą wnosić wkład przez prowadzenie badań nad migracją, opracowywanie zaleceń politycznych i wspieranie współpracy transgranicznej, aby przeciwdziałać ryzyku przesiedleń. Dzięki integracji tych mechanizmów UE może zwiększyć odpowiedzialność i poprawić skuteczność dyplomacji wodnej w ograniczaniu migracji spowodowanej klimatem.
6.3. UE jest jednym z największych światowych darczyńców projektów związanych z wodą, a niebieska dyplomacja może jeszcze bardziej dostosować pomoc rozwojową do geostrategicznych celów dotyczących wody. Obejmuje to:
- ukierunkowanie unijnego finansowania rozwoju na regiony dotknięte niedoborem wody i regiony niestabilne. W przyszłym pakcie na rzecz regionu śródziemnomorskiego, a także w Instrumencie Sąsiedztwa oraz Współpracy Międzynarodowej i Rozwojowej (ISWMR - "Globalny wymiar Europy") należy nadać priorytet odporności wodnej w takich regionach świata jak Bliski Wschód i Afryka Północna, Afryka Subsaharyjska i Azja Południowa, gdzie niedobory wody prowadzą do kryzysów humanitarnych, migracji i konfliktów. Zwiększenie inwestycji w zintegrowane gospodarowanie zasobami wodnymi, transgraniczne traktaty dotyczące wody oraz programy przystosowania się do zmiany klimatu mogą zapobiegać przerodzeniu się sporów o wodę w kryzysy geopolityczne;
- dostosowanie niebieskiej dyplomacji do finansowania działań w związku ze zmianą klimatu i projektów dotyczących przystosowania się do niej. Wkład UE do Zielonego Funduszu Klimatycznego i partnerstwa na rzecz sprawiedliwej transformacji energetycznej powinny gwarantować, że bezpieczeństwo wodne jest głównym elementem strategii przystosowania się do zmiany klimatu, szczególnie w regionach podatnych na susze i pustynnienie. Wspierane przez UE rozwiązania oparte na przyrodzie, takie jak odtwarzanie terenów podmokłych, gospodarowanie na wododziałach oraz ponowne zalesianie, mogą zwiększyć dostępność wody, a jednocześnie przynieść dodatkowe korzyści dla różnorodności biologicznej, sekwestracji dwutlenku węgla i lokalnych gospodarek;
- zważywszy na wiodącą rolę UE w wielostronnym zarządzaniu środowiskiem - aktywne kształtowanie globalnej dyplomacji wodnej za pośrednictwem organizacji międzynarodowych i platform zarządzania, w tym zwiększenie zaangażowania UE w globalną dyplomację wodną za pośrednictwem ONZ, G-20, COP i WTO, opracowanie globalnej inicjatywy na rzecz odporności na deficyt wody pod przewodnictwem UE, przyjęcie przez UE pozycji lidera w zakresie międzynarodowych norm wodnych, a także rozszerzenie partnerstw UE z Afryką i Azją dotyczących transgranicznego zarządzania zasobami wodnymi. UE może wykorzystać kanały dyplomatyczne w Afryce i Azji, aby wzmocnić umowy dwustronne dotyczące wspólnych rzek, finansować wspólną infrastrukturę wodną i ułatwiać mediacje w konfliktach wynikłych z transgranicznych sporów dotyczących wody.
6.4. Niebieska dyplomacja i współpraca w dziedzinie wody muszą być głównymi filarami polityki zagranicznej UE, aby wyeliminować podstawowe przyczyny migracji spowodowanej klimatem. Dzięki aktywnemu zaangażowaniu, inwestowaniu w zrównoważone rozwiązania w dziedzinie wody i wzmocnieniu ram prawnych Unia Europejska może przewodzić globalnym wysiłkom na rzecz ograniczenia kryzysów wodnych oraz zapewnienia stabilności w narażonych regionach. Kompleksowe, skoordynowane podejście nie tylko zmniejszy presję migracyjną, lecz także przyczyni się do rozwoju gospodarczego i pokoju na świecie.
6.5. Pierwszorzędne znaczenie ma współpraca ze społeczeństwem obywatelskim i młodzieżą. Współpraca z europejskimi inicjatywami obywatelskimi i podmiotami lokalnymi oraz skupienie się na rozwiązaniach oddolnych w krajach najbardziej dotkniętych presją migracyjną spowodowaną klimatem zwiększyłyby zarówno skuteczność, jak i legitymację instrumentów niebieskiej dyplomacji.
6.6. Skuteczna strategia niebieskiej dyplomacji wymaga skoordynowanego zaangażowania rządów, organizacji regionalnych (np. Unii dla Śródziemnomorza, Unii Afrykańskiej, Stowarzyszenia Narodów Azji Południowo-Wschodniej i Mercosuru), komisji ds. dorzeczy i instytucji transgranicznych (np. Międzynarodowej Komisji Ochrony Dunaju, Międzynarodowej Komisji Ochrony Renu, Komisji Rzeki Mekong, Organu ds. Dorzecza Nigru), instytucji europejskich (np. Europejskiej Służby Działań Zewnętrznych (ESDZ), Komisji Europejskiej, Europejskiej Agencji Środowiska), organizacji międzynarodowych (np. UN-Water, Banku Światowego, Międzynarodowego Funduszu Walutowego, UNIDO i FAO), organizacji pozarządowych (np. WaterAid, Międzynarodowej Unii Ochrony Przyrody, SIWI), podmiotów sektora prywatnego (np. rolnictwa, energetyki i przemysłu wytwórczego) oraz społeczności lokalnych. Trzeba przy tym zadbać o to, by zarządzanie zasobami wodnymi było zharmonizowane z odpornością na zmianę klimatu, handlem, zapobieganiem konfliktom (np. mediacją ESDZ w dorzeczu Nilu i wsparciem UE dla Organizacji Dorzecza Senegalu), finansami (np. ISWMR - "Globalny wymiar Europy", Zielonym Funduszem Klimatycznym i partnerstwami na rzecz sprawiedliwej transformacji energetycznej i Bankiem Światowym).
6.7. Wzmocnienie instytucji i zarządzania jest często podstawą bezpieczeństwa wodnego - bez sprawnych instytucji zawodzą nawet najlepsze przepisy lub technologie. Przyjęcie zasad zintegrowanego zarządzania zasobami wodnymi (ZZZW) oznacza całościowe gospodarowanie wodą w różnych sektorach i na różną skalę, z uwzględnieniem wzajemnych powiązań między rzekami, warstwami wodonośnymi, użytkowaniem gruntów i ekosystemami. Oenzetowski cel zrównoważonego rozwoju nr 6.5 jest apelem o ZZZW na wszystkich poziomach, lecz przy obecnym tempie świat nie osiągnie tego celu w kolejnych dekadach - przy obecnej trajektorii zrównoważona gospodarka wodna zostanie osiągnięta dopiero w 2049 r., czyli dużo później niż zakładany 2030 r. Aby zlikwidować tę lukę, rządy powinny sprecyzować role i obowiązki poszczególnych agencji (ds. wody, rolnictwa, energii, środowiska) oraz ustanowić silne organy koordynujące (np. krajowe rady lub komisje ds. wody). Skuteczne reformy często wiążą się z konsolidacją rozdrobnionych agencji w jedną instytucję wiodącą w dziedzinie wody lub utworzeniem organów na szczeblu dorzecza, które zapewniają zintegrowane planowanie obejmujące różne regiony.
Bruksela, dnia 18 września 2025 r.
| Identyfikator: | Dz.U.UE.C.2026.19 |
| Rodzaj: | opinia |
| Tytuł: | Opinia Europejskiego Komitetu Ekonomiczno-Społecznego - Wspieranie zrównoważonego wzrostu gospodarczego i wysokiej jakości miejsc pracy w regionie eurośródziemnomorskim - promowanie przedsiębiorczości i wykorzystywanie potencjału kobiet i osób młodych (opinia z inicjatywy własnej) |
| Data aktu: | 2026-01-16 |
| Data ogłoszenia: | 2026-01-16 |