Opinia Europejskiego Komitetu Ekonomiczno-Społecznego - W jaki sposób przygotowanie zawodowe i narzędzia kształcenia dualnego mogą rozwijać umiejętności potrzebne przedsiębiorstwom w obliczu wyzwań związanych z transformacją cyfrową i ekologiczną (opinia z inicjatywy własnej)
Opinia Europejskiego Komitetu Ekonomiczno-SpołecznegoW jaki sposób przygotowanie zawodowe i narzędzia kształcenia dualnego mogą rozwijać umiejętności potrzebne przedsiębiorstwom w obliczu wyzwań związanych z transformacją cyfrową i ekologiczną (opinia z inicjatywy własnej)(C/2026/11)
Doradca Francis PETEL (z ramienia sprawozdawcy Grupy I)
Decyzja Zgromadzenia Plenarnego 23.1.2025
Podstawa prawna Art. 52 ust. 2 regulaminu wewnętrznego
Sekcja odpowiedzialna Sekcja ds. Zatrudnienia, Spraw Społecznych i Obywatelstwa
Data przyjęcia przez sekcję 3.9.2025
Data przyjęcia na sesji plenarnej 18.9.2025
Sesja plenarna nr 599
Wynik głosowania (za/przeciw/wstrzymało się) 95/0/4
1. Wnioski i zalecenia
1.1. EKES podkreśla pierwszoplanową rolę przygotowania zawodowego w nauczaniu umiejętności cyfrowych i ekologicznych oczekiwanych na europejskim rynku pracy. Przedsiębiorstwa - niezależnie od wielkości - mają decydujący udział w szkoleniu praktykantów. Szkolenia umożliwiają również uwzględnienie specyfiki MŚP, z których wiele zaspokaja potrzeby rynku niszowego dzięki wyjątkowej wiedzy fachowej. Dotyczy to wszystkich sektorów działalności, w tym również gospodarki wiejskiej.
1.2. Komitet stwierdza, że opanowanie podstawowej wiedzy jest niezbędnym warunkiem wkroczenia na ścieżkę szkolenia zawodowego takiego jak przygotowanie zawodowe. Zwraca również uwagę, że dzięki organizacji szkoleń w środowisku pracy przygotowanie zawodowe umożliwia budowanie pomostów między placówkami edukacyjnymi a wieloma młodymi ludźmi doświadczającymi dużych trudności, takimi jak osoby niekształcące się, niepracujące ani nieszkolące się (NEET).
1.3. Wiele krajów UE opracowało specjalne mechanizmy, by wskazywać nowe umiejętności cyfrowe i ekologiczne, które będą prawdopodobnie potrzebne podczas transformacji, a także zapotrzebowanie na umiejętności na rynku pracy. EKES wzywa UE do odpowiedniego wsparcia finansowego procesu identyfikacji potrzeb z poszanowaniem praktyk krajowych.
1.4. Komitet odnotowuje, że programy przygotowania zawodowego i certyfikacji w wielu krajach UE funkcjonują w sposób hermetyczny. Popiera cel polegający na gruntownej reformie, na przykład w celu dostosowania szkoleń do potrzeb rynku pracy, poprawy dostępności oraz rozwijania umiejętności przekrojowych. W międzyczasie potrzebne jest podejście przełomowe, aby umożliwić szybkie przystosowanie się.
1.5. EKES proponuje nowe podejście do systemów przygotowania zawodowego poprzez zapewnienie uzupełniającego modułu szkoleniowego w dziedzinie nowych technologii lub innowacji w zakresie umiejętności cyfrowych i ekologicznych, który to moduł odpowiadałby 5-10 % szkoleń zawodowych. Ten uzupełniający moduł byłby wybierany przez przedsiębiorstwo i organizację szkoleniową w porozumieniu z organizacjami gospodarczymi i byłby przedmiotem mikropoświadczenia lub wzmianki uzupełniającej certyfikat 1 . EKES proponuje zachęcanie do eksperymentów w ramach projektów dotyczących unii umiejętności, które mają na celu "opracowanie atrakcyjnego i innowacyjnego systemu kształcenia i szkolenia zawodowego" 2 .
1.6. Komitet popiera fakt, że w niektórych krajach UE opracowano system przygotowania zawodowego skierowany do osób w wieku powyżej 30 lat. Odnotowuje, że jest on szczególnie przydatny dla przekwalifikowania pracownic i pracowników w trakcie kariery zawodowej, na przykład w przypadku zmiany i przekształcenia się profilu zawodowego lub przedsiębiorczości.
1.7. Partnerzy społeczni dokonują bardzo skutecznej oceny zapotrzebowania na umiejętności na rynku pracy. EKES przypomina, że "(...) są skutecznymi uczestnikami opracowywania systemu szkolenia i zarządzania nim; są szczególnie dobrze przygotowani do oceny zapotrzebowania na umiejętności na rynku pracy" 3 .
1.8. Nauka umiejętności cyfrowych wymaga opanowania narzędzi sztucznej inteligencji (AI). Możliwości i zagrożenia związane ze stosowaniem AI stanowią integralną część przygotowania zawodowego. Wymaga to uwzględniania AI podczas opracowywania programów szkoleniowych oraz przekazywania młodzieży wiedzy na temat AI począwszy od szkolnictwa podstawowego.
1.9. EKES zdecydowanie popiera program Erasmus+, który jest skierowany do uczennic i uczniów szkół branżowych w ramach systemu edukacji oraz do praktykantek i praktykantów. Umożliwia on odbycie stażu w przedsiębiorstwie europejskim albo udział w szkoleniu w instytucji organizującej szkolenia zawodowe w Europie czy też w wymianie edukacyjnej.
1.10. Komitet popiera przygotowanie zawodowe jako mechanizm integracji osób z niepełnosprawnościami. Wiele krajów, w tym Francja, oferuje specjalne programy przygotowania zawodowego, aby ułatwić integrację w przedsiębiorstwie oraz tworzenie dostosowanych miejsc pracy 4 . Komitet wzywa do upowszechnienia tego rozwiązania we wszystkich krajach UE zgodnie z praktykami krajowymi.
1.11. Komitet przypomina, że potrzebne są wsparcie i służby poradnictwa, by umożliwić informowanie młodych ludzi o nowych umiejętnościach oraz możliwościach na rynku pracy. Celem jest zapoznanie młodzieży z nowymi zawodami w dziedzinie technologii cyfrowych i ochrony środowiska, a także przekształcenie istniejących profili zawodowych. Należy przy tym wykorzystywać możliwości przygotowania zawodowego do pomyślnej integracji zawodowej w stabilnych miejscach pracy. W ramach informowania i poradnictwa zawodowego różne formy szkolenia zawodowego powinny być równoważne, zważywszy że przygotowanie zawodowe umożliwia w bardzo dużym stopniu bezpośrednią integrację na rynku pracy.
2. Kontekst
Niedobór wykwalifikowanej siły roboczej w Europie
2.1. Rada UE przyjęła w 2018 r. zalecenie w sprawie europejskich ram jakości i skuteczności przygotowania zawodowego 5 . Cele wymienione w tych ramach obejmują ramy kompetencji opisane w kategoriach efektów uczenia się (ang. "learning") i usystematyzowane w taki sposób, by były skuteczną pomocą w opracowywaniu komponentu "szkolenie" w miejscu pracy.
2.2. Komisja Europejska wyznaczyła cele w europejskim programie na rzecz umiejętności oraz w Planie działania w dziedzinie edukacji cyfrowej, aby do 2025 r. zagwarantować opanowanie podstawowych umiejętności cyfrowych przez 70 % dorosłych. Te inicjatywy mają na celu zmniejszenie z 30 % (w 2019 r.) do 15 % (w 2030 r.) liczby młodych osób w wieku 13-14 lat uzyskujących niedostateczne wyniki w zakresie umiejętności informatycznych i cyfrowych.
2.3. Według Komisji Europejskiej ponad 70 % przedsiębiorstw stwierdziło, że brak pracowników posiadających odpowiednie umiejętności cyfrowe stanowi przeszkodę w inwestycjach.
2.4. Komisja przedstawiła plan działania na rzecz zaradzenia niedoborowi pracowników i kwalifikacji, a także zaproponowała współpracę z państwami członkowskimi i partnerami społecznymi w celu rozwiązania tych problemów w nadchodzących miesiącach i latach 6 .
2.5. Plan działania jest również kluczowym elementem Europejskiego Roku Umiejętności 7 . Opiera się on na wielu wprowadzonych już na szczeblu UE środkach politycznych i finansowych takich jak pakt na rzecz umiejętności 8 , który umożliwił do tej pory przeszkolenie 3,5 mln pracowników, na wytyczonych na Szczycie Społecznym w Porto celach w dziedzinie zatrudnienia i umiejętności do 2030 r., na dyrektywie o płacach minimalnych oraz dyrektywie w sprawie pracy za pośrednictwem platform internetowych, a także na funduszach unijnych w wysokości 65 mld EUR wyasygnowanych na inwestycje w umiejętności.
2.6. Komisja Europejska zachęca zwłaszcza państwa członkowskie do przeglądu programów kształcenia i szkolenia w celu lepszego reagowania na potrzeby rynku pracy. Odnotowuje również, że partnerzy społeczni zamierzają wspierać przygotowanie zawodowe i partnerstwa między organizatorami kształcenia a pracodawcami.
Raport Draghiego
2.7. EKES popiera określone w raporcie Draghiego działania w dziedzinie rozwoju umiejętności, mające na celu sprostanie przyszłym wyzwaniom UE 9 . W raporcie wskazano zwłaszcza niedobór wykwalifikowanej kadry: "Konieczna jest strategia europejska na rzecz zaradzenia brakowi kwalifikacji, która będzie się skupiać na wszystkich etapach edukacji".
2.8. W raporcie Draghiego stwierdzono, że umiejętności cyfrowe i ekologiczne oraz umiejętności w zakresie nauk przyrodniczych, technologii, inżynierii i matematyki (STEM) są niezbędne do opanowania nowych technologii i przyspieszenia ich rozwoju 10 .
2.9. W wytycznych politycznych dla nowej Komisji Europejskiej podkreślono znaczenie kształcenia i szkolenia zawodowego. UE opracuje między innymi europejską strategię kształcenia oraz szkolenia zawodowego. Zaproponuje szczególnie podnoszenie świadomości młodych ludzi na temat dziedzin STEM i położy nacisk na feminizację tych studiów. Inicjatywę dotyczącą unii umiejętności zaproponowano w marcu 2025 r.
Zapotrzebowanie na umiejętności ekologiczne
2.10. Zgodnie z unijnym prawem o klimacie 11 UE ma prawny obowiązek osiągnięcia neutralności klimatycznej do 2050 r. Wyznaczono w nim zwłaszcza cel pośredni do 2030 r., który zakłada redukcję emisji gazów cieplarnianych netto o co najmniej 55 %. W strategii UE podkreślono pierwszoplanową rolę kształcenia i szkolenia w realizacji celu neutralności klimatycznej.
2.11. Ramy kompetencji w zakresie zrównoważonego rozwoju GreenComp 12 powstały z inicjatywy Komisji Europejskiej. Jest to jedno z działań politycznych określonych w Europejskim Zielonym Ładzie i ma na celu popularyzację nauki o zrównoważeniu środowiskowym w Unii Europejskiej.
2.12. Zgodnie z tym kierunkiem polityki Komisja opublikowała dokumenty programowe "Europejski program na rzecz umiejętności służący zrównoważonej konkurencyjności, sprawiedliwości społecznej i odporności" oraz "Europejski obszar edukacji do 2025 r.", w których podkreśliła potrzebę opracowania europejskich ram kompetencji w zakresie zrównoważonego rozwoju.
2.13. Wreszcie w art. 28 dyrektywy Parlamentu Europejskiego i Rady (UE) 2023/1791 w sprawie efektywności energetycznej stwierdzono: "W ścisłej współpracy z partnerami społecznymi państwa członkowskie zapewniają, aby systemy certyfikacji lub równoważne systemy kwalifikacji, w tym, w razie potrzeby, stosowne programy szkoleniowe, były dostępne dla zawodów związanych z efektywnością energetyczną (...)" 13 .
Zapotrzebowanie na umiejętności cyfrowe
2.14. Plan działania w dziedzinie edukacji cyfrowej na lata 2021-2027 jest inicjatywą polityczną Unii Europejskiej mającą wspierać trwałe i skuteczne dostosowanie systemów kształcenia i szkolenia państw członkowskich UE do wymogów ery cyfrowej 14 .
2.15. Aby osiągnąć cele wytyczone w planie działania, określono w nim dwa obszary priorytetowe:
- wspieranie rozwoju wysoce efektywnego ekosystemu edukacji cyfrowej,
- poprawa kompetencji i umiejętności cyfrowych właściwych w dobie transformacji cyfrowej.
3. Uwagi ogólne
3.1. Liczba praktykantów w różnych krajach: na podstawie danych krajowych gromadzonych na rządowych stronach internetowych oraz definicji przygotowania zawodowego stosowanych w każdym kraju można stwierdzić, że te dane są niejednorodne. Niemcy plasują się w czołówce, gdyż w 2023 r. było tam blisko 1,3 mln praktykantów. W 2023 r. następne miejsca zajmowały: Francja (1 mln praktykantów), Niderlandy (500 tys.), Austria (130 tys.), Dania (100 tys.), Polska (99 tys.), Finlandia (57 tys.), Węgry (51 tys.), Belgia (30 tys.), Portugalia (22 tys.) oraz Hiszpania (20 500) itd.
3.2. Przygotowanie zawodowe obejmuje formy, które bardzo się różnią od siebie w dwóch grupach krajów.
3.2.1. W pierwszym przypadku przygotowanie zawodowe jest systemem odrębnym od uczenia się formalnego. Dotyczy to szczególnie niemieckiego systemu dualnego, lecz również dualnego systemu kształcenia w Austrii, Danii i Szwajcarii. Ten model występuje w Irlandii, Chorwacji, na Islandii, w Norwegii i Polsce.
3.2.2. W drugiej grupie przygotowanie zawodowe nie jest szczególnym podsystemem uczenia się formalnego i szkolenia zawodowego, lecz sposobem organizacji szkolenia w przedsiębiorstwie na podstawie takich samych standardów kwalifikacji jak w przypadku szkolenia zawodowego w pełnym wymiarze godzin. We Francji i Belgii (we Flandrii) przygotowanie zawodowe stanowi pełną ścieżkę uzyskiwania kwalifikacji. We Włoszech, w Finlandii, Szwecji i Belgii francuskojęzycznej ścieżki uczenia się mogą mieć również charakter częściowy. Niderlandy i Portugalia są odrębnymi przypadkami, gdyż przygotowanie zawodowe organizuje się w ramach takich programów jak w pierwszej grupie.
3.3. Istnieją zatem znaczne różnice między krajami UE ze względu na ich kulturę i tradycje, a różnorodność musi pozostać atutem, który warto by poddać złożonej analizie porównawczej.
3.4. Młodzi ludzie nabywają bardzo wcześnie umiejętności cyfrowe, które stanowią integralną część ich stylu życia. Elementem środowiska życiowego młodych ludzi jest korzystanie z narzędzi cyfrowych czasami już od najmłodszych lat, a także posługiwanie się nimi w kształceniu formalnym oraz w rozwijaniu sieci społecznościowych. Podobnie już na wczesnym etapie edukacji zapoznają się z wyzwaniami środowiskowymi. Wielu z nich zrozumiało, że te wyzwania są obciążeniem dla obecnej młodzieży, a przede wszystkim - dla przyszłych pokoleń. Potrzebują jednak szkolenia wstępnego dostosowanego do tych naturalnych umiejętności.
3.5. Pracownice i pracownicy kończący karierę zawodową są częścią pokolenia analogowego, a znakomita większość młodych ludzi pochodzi z pokolenia cyfrowego. Poważnym wyzwaniem dla przedsiębiorstw jest godzenie umiejętności analogowych starszych pracowników z umiejętnościami cyfrowymi młodych ludzi w ramach ich integracji zawodowej.
3.6. Nowe umiejętności cyfrowe i ekologiczne dotyczą innowacji technologicznych, które są owocem działalności badawczo-rozwojowej przedsiębiorstw oraz uniwersyteckich lub instytucjonalnych prac badawczych. Połączenie wysiłków edukacyjnych przedsiębiorstwa i organizacji szkoleniowej odpowiada zwłaszcza celom, które polegają na przyswajaniu tych nowych umiejętności. Przekazywanie wiedzy fachowej w ramach systemu dualnego musi umożliwiać podołanie wyzwaniom związanym z transformacją cyfrową i ekologiczną, przekształcaniem profili zawodowych oraz tworzeniem nowych zawodów. Do tego niezbędna jest rola organizatorów szkolenia zawodowego, zwłaszcza po to, by wspierać MŚP w identyfikowaniu pożądanych umiejętności.
3.7. Programy przygotowania zawodowego są potężnym narzędziem umożliwiającym młodym ludziom wejście na rynek pracy. W niektórych krajach UE praktykanci są pracownikami przedsiębiorstwa, a w innych mają specjalny status. Na przykład w Niemczech wskaźnik integracji na rynku pracy wynosi 87 %, w Niderlandach - 75 %, a w Danii - 70 %.
3.8. Przedsiębiorstwa wypełniają rzetelnie swą rolę edukacyjną w systemie dualnym w połączeniu z organizacją szkoleniową. Należy jednak szczególnie zatroszczyć się o antycypowanie wszelkich nadużyć mających na celu pozyskanie bezpłatnego zatrudnienia, a także o zapobieganie tym nadużyciom.
4. Uwagi szczegółowe 4.1. Biorąc pod uwagę charakter poszukiwanych nowych umiejętności, przedsiębiorstwa - niezależnie od wielkości - odgrywają decydującą rolę w szkoleniu praktykantów. Trzeba uwzględnić również specyfikę MŚP, z których wiele zaspokaja potrzeby rynku niszowego dzięki wyjątkowej wiedzy fachowej. Dotyczy to wszystkich sektorów działalności, w tym również gospodarki wiejskiej. Zaspokajając potrzeby rynku związane z transformacją w krajach UE, ta rola edukacyjna pozwala na uwzględnienie stopnia, w jakim konsumenci akceptują przemiany.
4.2. Z niedawnego badania PISA z 2022 r. wynika, że 30 % uczniów w wieku poniżej 15 lat w UE nie posiada minimalnego poziomu umiejętności matematycznych, a około 25 % nie opanowało ani czytania, ani nauk przyrodniczych. Przyswojenie podstawowej wiedzy jest niezbędnym warunkiem ścieżki szkolenia zawodowego takiego jak przygotowanie zawodowe. Należy również zaznaczyć, że dzięki organizacji szkoleń w środowisku pracy przygotowanie zawodowe umożliwia budowanie pomostów między placówkami edukacyjnymi a wieloma młodymi ludźmi doświadczającymi dużych trudności takimi NEET.
4.3. Wiele krajów UE opracowało specjalne mechanizmy diagnozowania, które nowe umiejętności cyfrowe i ekologiczne mogą wspierać transformacje oraz które będą potrzebne na rynku pracy. Organy publiczne, instytucje administracji centralnej, przedstawiciele przedsiębiorstw oraz partnerzy społeczni biorą jednak bardzo różny udział w pracach nad wskazaniem umiejętności i szkoleń. Jednym z dobitnych przykładów jest duńska rada ds. technologii przełomowych (ang. Disruption Council) 15 .
4.4. Przedsiębiorstwa często uważają, że programy szkolenia zawodowego są pozbawione elastyczności. Zarówno dyrektorzy przedsiębiorstw, jak i pracownicy, zwłaszcza mistrzowie szkolący, są zdania, że certyfikaty rozmijają się z realiami postępu technologicznego oraz nowych powstających zawodów. Potrzebne jest podejście przełomowe, aby umożliwić szybkie przystosowanie się do coraz szybszych zmian w zapotrzebowaniu na umiejętności i tym samym dostosować profile zawodowe oraz stworzyć nowe zawody, zwłaszcza w dziedzinie cyfrowej i środowiskowej, które są szczególnie powiązane z kwestią energii.
4.5. W niektórych krajach UE istnieje system przygotowania zawodowego skierowany do osób w wieku powyżej 30 lat. Jest on szczególnie odpowiedni w przypadku, gdy podczas kariery zawodowej pracownicy muszą zmienić kwalifikacje. Mogą to być również naprzemienne okresy w przedsiębiorstwie i organizacji szkoleniowej, a także umowy przewidujące taką naprzemienność.
4.6. Komitet zaleca, aby w celu wdrożenia skutecznej polityki w zakresie rozwoju umiejętności cyfrowych Komisja zachęcała państwa członkowskie do przyjęcia kompleksowego podejścia obejmującego partnerów społecznych, organizacje szkoleniowe, środowisko naukowe oraz zainteresowane instytucje, takie jak izby handlowe 16 . Organizacje społeczeństwa obywatelskiego mogą również odegrać swą rolę partnerów w dualnych systemach kształcenia - zarówno jako dostawcy materiałów edukacyjnych, jak i jako podmioty uczestniczące w diagnozowaniu zapotrzebowania na umiejętności w społecznościach lokalnych.
4.7. Nauka umiejętności cyfrowych wymaga opanowania narzędzi sztucznej inteligencji (AI). Wczesna edukacja w zakresie technologii opartych na AI umożliwia przygotowanie się do posługiwania się tymi narzędziami. Dlatego też uwzględnienie możliwości i zagrożeń związanych ze stosowaniem AI stanowi integralną część przygotowania zawodowego 17 .
4.8. Program Erasmus+ jest skierowany do uczniów szkół branżowych w ramach systemu edukacji oraz do praktykantów. Umożliwia on odbycie stażu w przedsiębiorstwie europejskim albo udział w szkoleniu w instytucji organizującej szkolenia zawodowe w Europie czy też w wymianie edukacyjnej.
4.9. Przygotowanie zawodowe jest również mechanizmem integracji osób z niepełnosprawnościami. Wiele krajów, w tym Francja, oferuje specjalne programy przygotowania zawodowego, aby ułatwić integrację w przedsiębiorstwie oraz tworzenie dostosowanych miejsc pracy 18 .
4.10. Potrzebne są wsparcie i służby poradnictwa, by umożliwić informowanie młodych ludzi o nowych umiejętnościach oraz możliwościach na rynku pracy. W tym celu należy uwzględnić dużą różnorodność systemów krajowych. Chodzi o zapoznanie z nowymi zawodami w dziedzinie technologii cyfrowych i ochrony środowiska, a także o przekształcenie istniejących profili zawodowych. Należy przy tym wykorzystywać możliwości przygotowania zawodowego do pomyślnej integracji zawodowej w stabilnych miejscach pracy. W ramach informowania i poradnictwa zawodowego różne formy szkolenia zawodowego powinny być równoważne, zważywszy że przygotowanie zawodowe umożliwia w bardzo dużym stopniu bezpośrednią integrację na rynku pracy.
Bruksela, dnia 18 września 2025 r.
| Identyfikator: | Dz.U.UE.C.2026.11 |
| Rodzaj: | opinia |
| Tytuł: | Opinia Europejskiego Komitetu Ekonomiczno-Społecznego - W jaki sposób przygotowanie zawodowe i narzędzia kształcenia dualnego mogą rozwijać umiejętności potrzebne przedsiębiorstwom w obliczu wyzwań związanych z transformacją cyfrową i ekologiczną (opinia z inicjatywy własnej) |
| Data aktu: | 2026-01-16 |
| Data ogłoszenia: | 2026-01-16 |