Dyrektywa 2026/1472 w sprawie zmiany dyrektywy 2012/29/UE ustanawiającej normy minimalne w zakresie praw, wsparcia i ochrony ofiar przestępstw oraz zastępującej decyzję ramową Rady 2001/220/WSiSW
DYREKTYWA PARLAMENTU EUROPEJSKIEGO I RADY (UE) 2026/1472z dnia 17 czerwca 2026 r.w sprawie zmiany dyrektywy 2012/29/UE ustanawiającej normy minimalne w zakresie praw, wsparcia i ochrony ofiar przestępstw oraz zastępującej decyzję ramową Rady 2001/220/WSiSW
uwzględniając Traktat o funkcjonowaniu Unii Europejskiej, w szczególności jego art. 82 ust. 2 lit. c),
uwzględniając wniosek Komisji Europejskiej, po przekazaniu projektu aktu ustawodawczego parlamentom narodowym,
uwzględniając opinię Europejskiego Komitetu Ekonomiczno-Społecznego 1 , po zasięgnięciu opinii Komitetu Regionów, stanowiąc zgodnie ze zwykłą procedurą ustawodawczą 2 ,
a także mając na uwadze, co następuje:
(1) Aby zapewnić ofiarom przestępstw odpowiednie informacje, wsparcie i ochronę oraz możliwość uczestniczenia w postępowaniu karnym, Unia przyjęła dyrektywę Parlamentu Europejskiego i Rady 2012/29/UE 3 .
(2) W dokumencie roboczym swoich służb z dnia 28 czerwca 2022 r. na temat oceny dyrektywy 2012/29/UE Komisja stwierdziła, że chociaż dyrektywa 2012/29/UE zasadniczo przyniosła oczekiwane korzyści i pozytywnie wpłynęła na prawa ofiar, nadal występują pewne konkretne problemy dotyczące praw ofiar ustanowionych w tej dyrektywie. Wykryte niedociągnięcia obejmują niewystarczającą możliwość dostępu do informacji oraz dostępu do wsparcia i ochrony zgodnie z potrzebami poszczególnych ofiar, niewystarczającą możliwość uczestniczenia w postępowaniu karnym lub uzyskania decyzji w sprawie odszkodowania od sprawcy w toku postępowania karnego. Celem niniejszej zmiany dyrektywy 2012/29/UE jest zaradzenie niedociągnięciom wykrytym przy okazji oceny tej dyrektywy i w licznych konsultacjach.
(3) Ofiary doświadczające dyskryminacji intersekcjonalnej są narażone na zwiększone ryzyko doznania szkody w wyniku wtórnej i ponownej wiktymizacji. Ważne jest zatem, aby przy wykonywaniu dyrektywy 2012/29/UE państwa członkowskie odpowiadały na szczególne potrzeby ofiar dotkniętych dyskryminacją intersekcjonalną.
(4) Aby zapewnić kompleksowe kanały komunikacji, uwzględniające różnorodność potrzeb ofiar w odniesieniu do ich prawa dostępu do informacji, wszystkim ofiarom - niezależnie od tego, gdzie w Unii i w jakich okolicznościach doszło do popełnienia przestępstwa - powinno się zapewnić dostęp do linii zaufania dla ofiar pod ogólnounijnym numerem 116 006. Wprowadzenie tego numeru ogólnounijnego nie powinno zaważyć negatywnie na funkcjonowaniu istniejących już numerów krajowych, w tym numerów telefonów zaufania prowadzonych przez organizacje pozarządowe. Linie zaufania dla ofiar powinny być dostępne nie tylko za pośrednictwem telefonu, ale także innych technologii informacyjno-komunikacyjnych, w tym aplikacji online i stron internetowych. Usługi takie mogą być również dostępne przez czat. Na stronach internetowych powinny być zamieszczane również określone w niniejszej dyrektywie informacje dotyczące zwiększania wiedzy o prawach ofiar i informowania o nich, co pozwoliłoby na usystematyzowanie zawartości stron internetowych i uniknięcie powielania ich treści w zakresie dotyczącym praw ofiar. Linie zaufania powinny zapewniać możliwość otrzymania przez ofiary informacji o ich prawach i uzyskania wsparcia emocjonalnego oraz skierowania ofiar do policji lub innych służb, w tym - w razie potrzeby - do innych specjalistycznych linii zaufania. Wsparcie emocjonalne można rozumieć jako empatyczne podejście do ofiar, zapewniające poczucie akceptacji i bezpieczeństwa oraz swobodę wypowiedzi. Linie zaufania powinny również kierować ofiary do innych specjalistycznych linii zaufania, o których mowa w decyzji Komisji 2007/116/WE 4 , takich jak zharmonizowane numery telefonu zaufania dla dzieci "116 111", telefon zaufania w sprawie zaginionych dzieci "116 000" oraz numer telefonu zaufania dla ofiar przemocy wobec kobiet "116 016". Usługi świadczone przez linie zaufania powinny być dostępne w języku urzędowym lub językach urzędowych państwa członkowskiego, zgodnie z jego prawem krajowym. W przypadku usług świadczonych przez linie zaufania państwa członkowskie powinny dążyć do zapewnienia świadczenia tych usług dodatkowo w przynajmniej jednym innym języku powszechnie rozumianym w danym państwie członkowskim. W takim przypadku do państwa członkowskiego należy decyzja, który dodatkowy język wybierze ono na podstawie obiektywnych kryteriów. Język powszechnie rozumiany to język używany w państwie członkowskim oprócz języka urzędowego lub języków urzędowych, który, jak można zasadnie oczekiwać, jest zrozumiały dla ofiary. Powszechnie rozumianym językiem może być na przykład język mniejszościowy w państwie członkowskim, język szczególnie narażonej grupy ludnościowej lub język powszechnie używany na skalę międzynarodową. Państwa członkowskie powinny zapewnić, aby usługi świadczone przez linie zaufania, udzielające ofiarom informacji określonych w niniejszej dyrektywie lub kierujące je do odpowiednich służb lub specjalistycznych linii zaufania z wykorzystaniem technologii informacyjno-komunikacyjnych, były świadczone w języku, który ofiara może zrozumieć, chociażby dzięki zastosowaniu technologii tłumaczenia pisemnego i ustnego. Linie zaufania powinny być obsługiwane w sposób bezpieczny, tak aby informacje, a w szczególności dane osobowe, nie były przekazywane w sposób umożliwiający nieuprawniony dostęp do nich. Ważne jest wdrożenie, bez naruszenia procedur krajowych, odpowiednich środków bezpieczeństwa zapobiegających nieuprawnionemu dostępowi. Ważne jest, aby linie zaufania były dostępne nie tylko za pośrednictwem połączeń krajowych pod ogólnounijnym numerem 116 006, ale również aby możliwe było połączenie się z nimi z innego państwa członkowskiego, w szczególności przez ofiary, które doznały szkody w państwie członkowskim innym niż państwo członkowskie ich zamieszkania. Należy to zapewnić na przykład poprzez udostępnienie dodatkowego numeru, pod który można dzwonić z innego państwa członkowskiego, aby połączyć się z linią zaufania, z którą ofiara chce się skontaktować w celu uzyskania odpowiedniej pomocy. Państwa członkowskie powinny zapewnić, aby wsparcie udzielane za pośrednictwem linii zaufania nie naruszało prawa ofiar do otrzymywania informacji o przysługujących im prawach i o ich sprawie oraz do kontaktowania się z właściwymi organami i z innymi ogólnymi lub specjalistycznymi służbami udzielającymi wsparcia ofiarom dzięki odpowiednim technologiom komunikacyjnym i informacyjnym. Linie zaufania powinny być obsługiwane przez odpowiednio przeszkolone osoby, w tym wolontariuszy, w celu zapewnienia wysokiego poziomu usług i uwzględnienia potrzeb ofiar zgodnie z istniejącymi standardami udzielania wysokojakościowego wsparcia. Linie zaufania powinny być obsługiwane zgodnie z przepisami ogólnymi dotyczącymi służb udzielających wsparcia ofiarom, określonymi w dyrektywie 2012/29/UE w brzmieniu zmienionym niniejszą dyrektywą, działać w interesie ofiar oraz powinny zapewniać poufność i być bezpłatne.
(5) Należy usprawnić proces zawiadamiania o przestępstwach w Unii, aby zwalczać bezkarność, unikać ponownej wiktymizacji i zapewnić większe bezpieczeństwo społeczne. Ofiary, na przykład ofiary cyberprzestępczości, czasami nie są świadome tego, że są ofiarami przestępstwa, a jednak nadal doznają szkody. Konieczne jest przeciwdziałanie obojętności społeczeństwa wobec przestępczości poprzez podnoszenie świadomości społecznej, pomaganie ofiarom i eliminowanie wszelkich przeszkód utrudniających zawiadamianie o przestępstwach oraz stworzenie bezpieczniejszych warunków zawiadamiania przez ofiary o przestępstwach. Dotyczy to w szczególności ofiar, które są najmniej skłonne do zawiadamiania o przestępstwach, a które zazwyczaj właśnie najbardziej potrzebują ochrony. Aby rozwiązać problem niskiego poziomu zawiadamiania o przestępstwach, ważne jest również ułatwienie osobom, które wiedzą lub w dobrej wierze podejrzewają, że popełniono przestępstwo, zawiadamiania właściwych organów o popełnieniu przestępstwa.
(6) Jeżeli nie zawiadamia się o przestępstwach lub jeżeli poziom zawiadamiania o przestępstwach jest niski, ma to wpływ na całą Unię i zakłóca prawidłowe funkcjonowanie europejskiej przestrzeni wolności, bezpieczeństwa i sprawiedliwości. Proces zawiadamiania o przestępstwach obejmuje różne czynności określone w obowiązujących przepisach proceduralnych ustanowionych w prawie krajowym. Czynności te obejmują, w zależności od przypadku, złożenie zawiadomienia lub podjęcie przez właściwe organy działań z urzędu. Należy zwiększyć skuteczność procesu zawiadamiania o przestępstwach, aby sprawniej zapobiegać przestępczości i odstraszać potencjalnych sprawców. Należy zatem zmienić dyrektywę 2012/29/UE, aby ułatwić zawiadamianie o przestępstwach za pomocą łatwo dostępnych i przyjaznych dla użytkownika technologii informacyjno-komunikacyjnych.
(7) W celu zapewnienia ofiarom skutecznego dostępu do wymiaru sprawiedliwości, państwa członkowskie powinny uruchomić bezpłatne, dostępne, przyjazne dla użytkownika i bezpieczne kanały zawiadamiania o przestępstwach, z których można łatwo skorzystać. Zawiadamianie o przestępstwach osobiście może stanowić rozwiązanie właściwsze, między innymi w sprawach pilnych, na przykład związanych z bezpośrednim zagrożeniem, w których konieczna jest natychmiastowa reakcja, w których należy niezwłocznie zabezpieczyć dowody lub w których kontakt osobisty jest niezbędny do zapewnienia skuteczności postępowania przygotowawczego. Zawiadamianie o przestępstwach z wykorzystaniem technologii informacyjno-komunikacyjnych można uznać za właściwe między innymi w niektórych sprawach niemających pilnego charakteru i w sprawach dotyczących przestępstw popełnionych bez użycia przemocy. Do spraw związanych z użyciem przemocy zalicza się przypadki, w których dochodzi do przemocy fizycznej lub psychicznej. Przy podejmowaniu decyzji o udostępnieniu takiego kanału zawiadamiania o przestępstwach, państwa członkowskie powinny kierować się interesem ofiary, biorąc pod uwagę, czy zawiadomienie online zapewni odpowiednio szybką weryfikację, ocenę lub rozpatrzenie zawiadomienia przez właściwy organ, czy może ono wiązać się z ryzykiem utraty lub zniszczenia dowodów oraz czy opóźnione lub nieodpowiednie przesłuchanie ofiary mogłoby mieć negatywny wpływ na przebieg sprawy.
(8) Państwa członkowskie powinny umożliwić składanie przez strony trzecie zawiadomienia o przestępstwie. Składanie przez strony trzecie zawiadomienia o przestępstwie może stanowić rozwiązanie alternatywne dla składania zawiadomienia o przestępstwie bezpośrednio właściwym organom i umożliwia ofierze poinformowanie w dobrej wierze o przestępstwie odpowiednio przeszkolonej strony trzeciej, takiej jak organizacja społeczeństwa obywatelskiego lub organizacja pozarządowa. Strona trzecia, działając za zgodą ofiary, o ile jest to możliwe, informuje następnie właściwe organy. Składanie zawiadomienia o przestępstwie przez strony trzecie może ułatwić ofiarom dostęp do wymiaru sprawiedliwości w szczególnych okolicznościach, na przykład gdy obawiają się one reperkusji. Przyczynia się ono również do rozwiązania problemu niskiego poziomu zawiadamiania o przestępstwach. Państwa członkowskie mogą popierać i ułatwiać składanie przez strony trzecie zawiadomienia o przestępstwie poprzez promowanie ściślejszej współpracy i dialogu między właściwymi organami a organizacjami społeczeństwa obywatelskiego, które mogą otrzymywać od ofiar informacje dotyczące przestępstw. Współpraca i dialog mogą umożliwić organom rzetelne zrozumienie skali przestępczości na poziomie lokalnym lub społecznym. Składanie przez strony trzecie zawiadomienia o przestępstwie nie ma wpływu na krajowe przepisy proceduralne dotyczące sformalizowania zawiadomienia o przestępstwie i przedkładania dowodów. Składanie przez strony trzecie zawiadomienia o przestępstwie różni się od reprezentowania ofiar przez strony trzecie w postępowaniu karnym i nie narusza obowiązujących w państwach członkowskich przepisów dotyczących procedury, w której właściwy organ postanawia o formalnym wszczęciu postępowania przygotowawczego w sprawie.
(9) Środki podejmowane w celu ochrony ofiar, zanim sprawca zostanie poinformowany o złożeniu zawiadomienia o przestępstwie, nie naruszają art. 3 i 6 dyrektywy Parlamentu Europejskiego i Rady 2012/13/UE 5 .
(10) Państwa członkowskie powinny zapewnić, aby osoby, których wolność została ograniczona, mogły składać zawiadomienia o przestępstwie w takich ośrodkach, jak zakłady psychiatryczne i domy opieki społecznej, domy dziecka i domy spokojnej starości oraz inne publiczne lub prywatne ośrodki zamknięte, pozostające pod kontrolą organu sądowego, administracyjnego lub innego organu publicznego, lub w jakichkolwiek instytucjach prywatnych, których osobom tym nie wolno opuścić lub których osoby te nie mogą opuścić według własnego uznania.
(11) Ważne jest, aby we wszystkich państwach członkowskich opracowano skuteczniejsze mechanizmy docierania do ofiar tych przestępstw, o których nie zawiadomiono. Skala problemu niezawiadamiania o przestępstwach jest znaczna. Badanie Agencji Praw Podstawowych Unii Europejskiej z 2021 r. zatytułowane "Crime, safety and victims' rights" [Przestępczość, bezpieczeństwo i prawa ofiar] wykazało, że w większości przypadków ofiary nie składają zawiadomienia o przestępstwie. Jest to szczególnie niepokojące w przypadku niektórych rodzajów przestępstw, takich jak przemoc domowa, oraz w odniesieniu do niektórych kategorii ofiar, w szczególności osób najbardziej narażonych. W celu rozwiązania problemu niskiego poziomu zawiadamiania o przestępstwach należy zachęcać państwa członkowskie do wymiany dobrych praktyk i rozważenia wprowadzenia innowacyjnych środków mających na celu podniesienie poziomu zawiadamiania o przestępstwach. W związku z tym niektóre państwa członkowskie wdrożyły politykę opartą na zasadzie "wolny wchodzisz, wolny wychodzisz", która umożliwia złożenie właściwym organom zawiadomienia o przestępstwie, niezależnie od tego, czy osoby składające zawiadomienie posiadają prawo do pobytu i bez obawy przed konsekwencjami ujawnienia ich nielegalnego pobytu. Właściwe organy powinny przestrzegać obowiązujących przepisów unijnych dotyczących ochrony danych, w szczególności zasady, zgodnie z którą dane osobowe nie powinny być przetwarzane w celu innym niż cel, w którym zostały zgromadzone, chyba że istnieje prawo Unii lub prawo krajowe dające do tego podstawę prawną, a przetwarzanie w tym celu stanowi środek niezbędny i proporcjonalny w demokratycznym społeczeństwie. W zależności od celu przetwarzania właściwe organy powinny stosować odpowiednie zasady ochrony danych, w tym w przypadku przekazywania danych osobowych między różnymi organami.
(12) Państwa członkowskie powinny zadbać o to, aby fakt poinformowania ofiary o przysługującym jej prawie do otrzymania informacji o postępowaniu karnym oraz wniosek ofiary o otrzymanie takich informacji zostały należycie zarejestrowane.
(13) Służby udzielające zindywidualizowanego i kompleksowego wsparcia powinny być dostępne dla szerokiego kręgu ofiar o szczególnych potrzebach. Mogą do nich należeć nie tylko ofiary przemocy seksualnej i przemocy na tle płciowym, w tym przemocy wobec kobiet i przemocy domowej, lecz także ofiary handlu ludźmi, przestępczości zorganizowanej, wykorzystywania, przestępstw z nienawiści, terroryzmu lub tortur, wymuszonych zaginięć i ludobójstwa, zbrodni przeciwko ludzkości, zbrodni wojennych lub zbrodni agresji określonych w art. 6, 7, 8 i 8a Statutu Międzynarodowego Trybunału Karnego, a także ofiary z niepełnosprawnościami. W ramach zindywidualizowanej i kompleksowej pomocy ofiarom przemocy seksualnej można uwzględnić wśród usług w zakresie zdrowia seksualnego i reprodukcyjnego - o ile są one prawnie dostępne w danym państwie członkowskim zgodnie z prawem krajowym, w tym z przepisami konstytucyjnymi - antykoncepcję awaryjną, profilaktykę poekspozycyjną, badania pod kątem zakażeń przenoszonych drogą płciową i dostęp do aborcji. Powyższe powinno odbywać się z pełnym poszanowaniem kompetencji państw członkowskich w zakresie określania swojej polityki dotyczącej zdrowia, jak również organizacji i świadczenia usług zdrowotnych i opieki medycznej zgodnie z art. 168 ust. 7 Traktatu o funkcjonowaniu Unii Europejskiej (TFUE).
(14) Ogólne służby udzielające wsparcia to służby utworzone w celu udzielania wsparcia wszystkim ofiarom przestępstw. Specjalistyczne służby udzielające wsparcia to służby dostosowane do potrzeb konkretnej grupy ofiar lub konkretny rodzaj usług. Takie specjalistyczne służby udzielające wsparcia mogą być zapewniane określonym grupom ofiar, w zależności od na przykład rodzaju przestępstwa, którego padły ofiarą, lub cech osobowych ofiar.
(15) Ogólne i specjalistyczne służby udzielające wsparcia powinny być łatwo dostępne dla ofiar na niedyskryminacyjnych zasadach przed rozpoczęciem postępowania karnego, w jego trakcie i przez odpowiedni czas po jego zakończeniu. Państwa członkowskie powinny zapewnić wystarczające rozmieszczenie geograficzne służb na rzecz ofiar, na przykład poprzez zapewnienie dostępności służb na obszarach wiejskich, oddalonych i słabo zaludnionych, z uwzględnieniem położenia geograficznego i struktury demograficznej danego państwa członkowskiego, a także odpowiednie godziny otwarcia i świadczenie usług przez różne kanały. Ogólne i specjalistyczne służby udzielające wsparcia powinny być koordynowane, w szczególności poprzez kierowanie ofiar do odpowiednich podmiotów w zależności od ich szczególnych potrzeb, powinny być bezpłatne i zapewniać poufność, w tym odpowiednio chronione przed nieuzasadnionym ujawnieniem informacji.
(16) W czasie kryzysu szczególnie istotne może być zapewnienie ofiarom przestępstw dostępu do służb udzielających wsparcia zgodnie z indywidualnymi potrzebami ofiar. Ze względu na kryzys państwa członkowskie mogą mieć trudności z zapewnieniem pełnego funkcjonowania wszystkich usług zazwyczaj świadczonych ofiarom. W przypadku kryzysu ważne jest więc, aby państwa członkowskie zapewniły zaspokojenie przynajmniej podstawowych indywidualnych potrzeb ofiar. Podstawowe indywidualne potrzeby mogą obejmować opiekę w przypadkach nagłych, schroniska oraz środki ochrony fizycznej i wsparcia psychologicznego.
(17) Ofiary, które potrzebują dodatkowego wsparcia psychologicznego, powinny mieć do niego dostęp tak długo, jak będzie to konieczne, zgodnie ze swoimi indywidualnymi potrzebami, w przypadku gdy indywidualna ocena przeprowadzona na podstawie niniejszej dyrektywy wskazała na szczególną potrzebę zapewnienia wsparcia psychologicznego.
(18) Aby uniknąć poważnych konsekwencji wiktymizacji we wczesnym wieku, które mogą wywrzeć negatywny wpływ na całe życie ofiary, wszystkim dzieciom będącym ofiarami, w tym dzieciom, które doznały szkody, ponieważ były świadkami przestępstwa, należy zapewnić wsparcie i ochronę o najwyższym standardzie. Wszystkie właściwe organy powinny przyjąć podejście przyjazne dziecku. Ponadto ważne jest, aby najbardziej narażone dzieci będące ofiarami korzystały zgodnie ze swoimi indywidualnymi potrzebami ze służb udzielających zindywidualizowanego i kompleksowego wsparcia i ochrony, działających na zasadzie skoordynowanego i opartego na współpracy podejścia organów sądowych i służb socjalnych. Bez uszczerbku dla istniejących krajowych systemów służb udzielających wsparcia zachęca się państwa członkowskie do udzielania takiego wsparcia i ochrony w tych samych placówkach, jeżeli mogłoby to poprawić dostępność, koordynację i ogólne samopoczucie dziecka.
(19) Udział w rozprawie może być dla ofiar doświadczeniem trudnym emocjonalnie i stanowiącym wyzwanie. Ważne jest zatem, aby ofiary przebywające w budynku sądu otrzymały pomoc i mogły czynnie uczestniczyć w postępowaniu karnym, zgodnie z rolą, jaką w nim pełnią. Z tego powodu wszystkie ofiary, które potrzebują informacji i wsparcia emocjonalnego w budynku sądu, w którym toczy się postępowanie karne, w szczególności ofiary poważnych przestępstw, powinny otrzymać praktyczne informacje na temat organizacyjnych aspektów sądowego postępowania karnego, a także wsparcie emocjonalne. Wsparcia emocjonalnego może udzielać na przykład personel sądowy, wyszkoleni wolontariusze, służby udzielające wsparcia ofiarom lub właściwe organy określone przez państwa członkowskie. Pomoc taka nie wymaga zapewnienia w budynku sądu dodatkowych udogodnień ani stałej obecności służb udzielających wsparcia ofiarom.
(20) Wszystkie ofiary w Unii, w zależności od ich statusu w postępowaniu karnym, powinny być informowane o decyzjach podjętych w toku postępowania sądowego, które mają na nie bezpośredni wpływ. Dotyczy to przynajmniej decyzji w sprawie tłumaczenia ustnego i pisemnego w trakcie rozprawy sądowej oraz decyzji w sprawie specjalnych środków ochrony dostępnych dla ofiar o szczególnych potrzebach. Ofiary powinny mieć również prawo odwołania się od decyzji dotyczących ich prawa do tłumaczenia ustnego i pisemnego, ich prawa do bycia wysłuchanym oraz ich prawa do pomocy prawnej, w przypadku gdy decyzje takie zostały podjęte w toku rozprawy sądowej. Prawo do odwołania powinno być wykonywane zgodnie z procedurami określonymi w prawie krajowym oraz ze statusem ofiar w postępowaniu karnym. Nie wymaga to od państw członkowskich ustanowienia odrębnego lub nowego mechanizmu lub procedury, w ramach których można odwołać się od decyzji, jeżeli mechanizm taki lub procedura już istnieją; nie powinno to też bezzasadnie wydłużać postępowania karnego ani powodować jego zawieszenia. Powinna istnieć możliwość przeprowadzenia kontroli decyzji w tej samej instancji, w tym przez ten sam organ. Powinna również istnieć możliwość przeprowadzenia ustnej kontroli w toku postępowania sądowego, z należytym poszanowaniem prawa ofiary do tłumaczenia pisemnego i ustnego.
(21) Państwa członkowskie powinny zapewnić, aby dane osobowe dotyczące miejsca zamieszkania lub inne równoważne dane kontaktowe ofiary nie były udostępniane sprawcy. W wyjątkowych przypadkach, w których dane takie należy przekazać sprawcy, właściwy organ przy ocenie, czy istnieje potrzeba udostępnienia takich danych, powinien wziąć pod uwagę wykonywanie prawa do obrony, z należytym poszanowaniem art. 7 dyrektywy 2012/13/UE, aby uniknąć naruszenia prawa do obrony, oraz uzasadniony interes związany z udostępnieniem tych danych, który może mieć pierwszeństwo przed prawem ofiary do ochrony danych osobowych. W wyjątkowych przypadkach, w których dane takie muszą zostać udostępnione, ważne jest, aby właściwe organy rozważyły zastosowanie odpowiednich środków ochrony w celu ograniczenia potencjalnego ryzyka wyrządzenia ofierze szkody psychicznej lub fizycznej. Niniejsza dyrektywa pozostaje bez uszczerbku dla prawa krajowego w zakresie przejrzystości i publicznego dostępu do informacji, które opiera się na tradycjach konstytucyjnych państw członkowskich.
(22) Prawo do pomocy prawnej ma zasadnicze znaczenie dla zapewnienia powszechnego dostępu do wymiaru sprawiedliwości i efektywnego udziału ofiar w postępowaniu karnym i w związku z tym pomoc taka powinna być dostępna dla ofiar, które mają prawo do uzyskania statusu strony w postępowaniu karnym. Powyższa kategoria obejmuje ofiary, które mają status strony w momencie składania wniosku o pomoc prawną, a także ofiary, których formalny status strony zostanie określony na późniejszym etapie postępowania, na przykład gdy status strony przyznaje się dopiero po wydaniu postanowienia o ściganiu sprawcy. Pomoc prawna powinna obejmować koszty i wydatki związane z pomocą prawnika w toku postępowania karnego, w tym koszty poniesione przed przyznaniem ofierze statusu strony. Zachęca się państwa członkowskie, aby w przypadku przeprowadzenia oceny indywidualnej zgodnie z niniejszą dyrektywą, uwzględniały jej wyniki przy stosowaniu kryterium zasadności. Niektórym kategoriom ofiar, takim jak ofiary z niepełnosprawnościami, dzieci będące ofiarami lub ofiary niektórych przestępstw, a w szczególności ofiary znajdujące się w szczególnie trudnej sytuacji, które mają prawo uzyskać status strony w postępowaniu karnym, należy przyznać pomoc prawną, jeżeli nie dysponują wystarczającymi środkami. Kategorie te powinny być zdefiniowane przez państwa członkowskie w prawie krajowym. Niniejsza dyrektywa nie ustanawia prawa do uzyskania statusu strony w postępowaniu karnym. Zachęca się państwa członkowskie do przyznawania pomocy prawnej ofiarom przemocy na tle płciowym, ofiarom terroryzmu i handlu ludźmi niezależnie od kryterium dochodowego lub kryterium zasadności.
(23) Sytuację każdej ofiary należy oceniać w sposób terminowy, odpowiedni, skuteczny i adekwatny, zgodnie z niniejszą dyrektywą i odpowiednimi procedurami krajowymi mającymi znaczenie dla wykonania przepisów niniejszej dyrektywy. Procedury krajowe mają istotne znaczenie dla zapewnienia, aby środki wsparcia i ochrony były dostosowane do indywidualnych potrzeb ofiary i do okoliczności oraz aby właściwe organy na poziomie krajowym, regionalnym lub lokalnym mogły określić sposób organizacji ocen w praktyce, w tym wyznaczyć najwłaściwsze instytucje lub organy do ich przeprowadzania. Zasadnicze znaczenie ma zapewnienie ofiarom wsparcia i ochrony, odpowiadających ich indywidualnym potrzebom. Przeprowadzanie indywidualnej oceny potrzeb ofiar w zakresie wsparcia i ochrony powinno trwać tak długo, jak to konieczne, w zależności od indywidualnych potrzeb ofiar. Oznacza to, że ta ocena może być przeprowadzana etapami, na przykład niektóre ofiary będą miały kontakt wyłącznie ze służbami policyjnymi, podczas gdy sytuacja innych ofiar będzie przedmiotem oceny na kolejnych etapach indywidualnej oceny. Sytuacja wszystkich ofiar powinna zostać poddana ocenie na jak najwcześniejszym etapie, na przykład podczas pierwszego kontaktu z właściwymi organami, takimi jak organy ścigania i prokuratura, których pracownicy powinni być odpowiednio przeszkoleni w celu zapewnienia, aby najbardziej narażone ofiary zostały rozpoznane na bardzo wczesnym etapie postępowania. Sytuacja ofiar wymagająca pogłębionej oceny powinna być badana, w odpowiednich przypadkach, we współpracy lub koordynacji z odpowiednimi instytucjami i organami, a także z ogólnymi i specjalistycznymi służbami udzielającymi wsparcia, a ofiary takie powinny być również kierowane do tych instytucji, organów i służb w zależności od swoich indywidualnych potrzeb i etapu postępowania. Wymienione służby i organy ścigania są najlepiej przygotowane do oceny samopoczucia ofiar. Kontakt z liniami zaufania nie jest uważany za pierwszy kontakt z właściwymi organami. Przez właściwe instytucje i organy rozumie się zwłaszcza właściwe organy wymiaru sprawiedliwości i organy ścigania mające kontakt z ofiarami, a także organy odpowiedzialne za przyjmowanie środków ochrony. Indywidualna ocena służąca ustaleniu potrzeb ofiary powinna obejmować określenie zapotrzebowania ofiary na wsparcie, a nie tylko na ochronę. Kluczowe jest rozpoznanie ofiar, które potrzebują szczególnego wsparcia, tak aby osobom, które tego potrzebują, udzielono zindywidualizowanego wsparcia, na przykład wsparcia psychologicznego. Przy ocenie potrzeb ofiary w zakresie wsparcia i ochrony należy przede wszystkim skupić się na zapewnieniu jej bezpieczeństwa oraz wsparcia i ochrony dostosowanych do jej potrzeb, z uwzględnieniem między innymi indywidualnej sytuacji ofiary, skutków przestępstwa i szczególnej podatności ofiary na zagrożenia. Ocena indywidualna powinna uwzględniać w szczególności cechy osobowe ofiary, między innymi doświadczenia związane z dyskryminacją, w tym ze względu na przesłanki intersekcjonalne, takie jak płeć, w tym tożsamość płciowa, wiek, niepełnosprawność, prawo do pobytu, religia lub światopogląd, język, pochodzenie rasowe, społeczne lub etniczne czy orientacja seksualna. Indywidualna ocena powinna również uwzględniać, na podstawie dostępnych informacji, zagrożenie stwarzane przez sprawcę - który mógł w przeszłości dopuszczać się przemocy, używać broni lub nadużywać środków odurzających, a tym samym stwarzać większe zagrożenie dla ofiar - a także sytuacje, w których ofiary są zależne od sprawcy, na przykład finansowo. Indywidualną ocenę przeprowadza się w interesie ofiary, unikając wtórnej lub ponownej wiktymizacji. W stosownych i odpowiednich przypadkach, w ramach indywidualnej oceny należy w odpowiednim stopniu uwzględnić potrzeby członków rodziny ofiary w zakresie wsparcia i ochrony.
(24) W następstwie oceny potrzeb ofiar w zakresie ochrony, ofiarom, które potrzebują ochrony fizycznej, zwłaszcza ofiarom znajdującym się w sytuacji zagrożenia życia, powinna zostać zapewniona ochrona fizyczna w formie dostosowanej do ich konkretnej sytuacji. Środki ochrony fizycznej powinny obejmować obecność organów ścigania lub innych podmiotów zapewniających ochronę fizyczną, środki mające na celu utrzymywanie sprawcy z dala od ofiary na podstawie krajowych zakazów kontaktowania się, zbliżania się lub nakazów ochrony, a także kierowanie do schronisk lub innych miejsc zakwaterowania zastępczego. Środki takie mogą mieć charakter karny, administracyjny lub cywilnoprawny. Państwa członkowskie powinny zwiększać świadomość wśród właściwych organów na temat dostępności takich środków ochrony i zapewniać informowanie ofiar zarówno o dostępności takich środków, jak i o przysługującym im prawie do ubiegania się o nie. Schroniska i inne odpowiednie miejsca zakwaterowania zastępczego dla ofiar przestępstw odgrywają kluczową rolę w ochronie ofiar przed aktami przemocy. Zapewniają one bezpieczne zakwaterowanie w sytuacjach kryzysowych, w którym ofiary mogą szukać schronienia przed przemocą oraz wsparcia w odbudowie życia wolnego od przemocy. Państwa członkowskie są również związane dyrektywą Parlamentu Europejskiego i Rady (UE) 2024/1385 6 i w związku z tym mają dysponować specjalnymi schroniskami i innymi odpowiednimi miejscami zakwaterowania zastępczego dla ofiar przemocy domowej i przemocy seksualnej, ponieważ zapewniają one podstawowe usługi dla tych ofiar.
(25) Po wydaniu decyzji w sprawie odszkodowania dla ofiary w toku postępowania karnego sprawca powinien bez nieuzasadnionej zwłoki zapłacić przyznane odszkodowanie. Zwłokę liczy się od upływu ostatniego dnia terminu płatności końcowej i uważa się ją za "nieuzasadnioną", jeżeli przekracza ona to, czego można by się rozsądnie spodziewać, biorąc pod uwagę okoliczności sprawy. Przyznane odszkodowanie, o którym mowa w niniejszej dyrektywie, jest odszkodowaniem przyznanym prawomocną decyzją w sprawie odszkodowania. Państwa członkowskie powinny wprowadzić odpowiednie środki egzekucyjne lub wykonawcze, aby pomóc ofiarom w uzyskaniu przyznanego odszkodowania. Środki takie mogą obejmować między innymi zajęcie majątku, egzekucję komorniczą, zajęcie dochodów lub należności administracyjnych lub inne postępowania cywilne lub karne zapewniające egzekucję prawomocnej decyzji w sprawie odszkodowania. Państwa członkowskie mają swobodę decydowania, zgodnie z prawem krajowym, o wypłaceniu z góry na rzecz ofiary całości lub części przyznanego odszkodowania. Taka wypłata nie wymaga od państw członkowskich ustanowienia nowych mechanizmów odszkodowawczych ani działania jako głównego płatnika odszkodowania.
(26) Właściwe organy zachowują pełną swobodę przy określaniu odpowiednich środków służących zminimalizowaniu trudności napotykanych przez ofiary zamieszkujące w państwie członkowskim innym niż państwo, w którym popełniono przestępstwo.
(27) Pochwała poważnych przestępstw w rozumieniu prawa krajowego, jak na przykład publiczne nawoływanie do popełnienia przestępstwa terrorystycznego określone w art. 5 dyrektywy Parlamentu Europejskiego i Rady (UE) 2017/541 7 lub oddawanie hołdu sprawcy poważnego przestępstwa, może przynosić ujmę dla godności ofiar i wyrządzać im dodatkowe cierpienie lub szkodę. Ofiary te powinny mieć dostęp do środków wsparcia i ochrony przewidzianych w niniejszej dyrektywie. Przestępstwa takie mogą sprawić, że ofiary będą szczególnie narażone na wtórną i ponowną wiktymizację, zastraszanie i odwet. Publiczne nawoływanie do popełnienia przestępstwa terrorystycznego, co obejmuje między innymi pochwałę przestępstw terrorystycznych, stanowi przestępstwo w rozumieniu dyrektywy (UE) 2017/541. Ponadto publiczne podburzanie do czynów rasizmu lub ksenofobii lub publiczne aprobowanie, negowanie lub rażące pomniejszanie zbrodni ludobójstwa, zbrodni przeciwko ludzkości lub zbrodni wojennych stanowi przestępstwo w rozumieniu decyzji ramowej Rady 2008/913/WSiSW 8 . Niniejsza dyrektywa nie nakłada na państwa członkowskie obowiązku wprowadzenia karalności pochwały poważnych przestępstw ani mowy nienawiści lub przestępstw z nienawiści. Konkluzje Rady z dnia 4 grudnia 2023 r. w sprawie poprawy wsparcia dla ofiar terroryzmu i uznawania takich ofiar obejmują przydatny katalog dobrych praktyk i środków służących lepszej ochronie ofiar tego przestępstwa. Ważne jest, aby państwa członkowskie podejmowały również środki mające na celu wspieranie ofiar innych rodzajów przestępstw, takich jak ofiary przemocy seksualnej, które są narażone na wysokie ryzyko wtórnej wiktymizacji i mogą ponieść dodatkową szkodę oraz doznać ujmy dla swojej godności w wyniku pochwały takich przestępstw.
(28) Do środków, które umożliwiają ofiarom i członkom ich rodzin uniknięcie kontaktu ze sprawcą, może należeć zapewnienie ruchomych parawanów w salach rozpraw.
(29) Urzędnicy, którzy mogą mieć osobisty kontakt z ofiarami, powinni mieć dostęp do wystarczających i systematycznych szkoleń i powinni brać w nich udział, na poziomie odpowiadającym ich kontaktom z ofiarami w zakresie wykonywania dyrektywy 2012/29/UE. Szkolenia takie są szczególnie istotne w przypadku funkcjonariuszy policji, pracowników sądów, sędziów, prokuratorów, prawników oraz osób udzielających wsparcia ofiarom i świadczących usługi w zakresie sprawiedliwości naprawczej, a także dla pracowników służby zdrowia, o ile mają oni kontakt z ofiarami. Szkolenia dla właściwych organów powinny być skuteczne i mieć charakter interdyscyplinarny, a w ich trakcie powinny być wykorzystywane nowe technologie w celu zwiększenia zaangażowania i stopnia interakcji. Ważne jest, aby programy szkoleń obejmowały takie zagadnienia jak określenie rodzaju szkody poniesionej przez ofiary, zapobieganie wtórnej i ponownej wiktymizacji, oparta na empatii komunikacja uwzględniająca potrzeby ofiary, wybór odpowiednich środków wsparcia i ochrony, a także skuteczna koordynacja i kierowanie ofiar do służb udzielających wsparcia ofiarom. Szkolenia powinny uwzględniać aspekt płci, niepełnosprawności, potrzeb dzieci i przebytych traum. Skuteczność szkoleń można ponadto zwiększyć dzięki współpracy z organizacjami pozarządowymi, w tym stowarzyszeniami ofiar i organizacjami społeczeństwa obywatelskiego. Ważne jest, aby promować wzajemne szkolenia i wymianę dobrych praktyk między organami krajowymi, w tym organami sądowymi i organami ścigania oraz organizacjami wspierającymi ofiary w celu zapewnienia lepszego wsparcia i ochrony ofiar oraz koordynacji działań zaangażowanych instytucji i organizacji. Za dobrą praktykę uznaje się opracowywanie szczegółowych wytycznych i list kontrolnych dla funkcjonariuszy organów ścigania. Szkolenia powinny koncentrować się również na cyberprzestępczości, aby umożliwić osobom mającym kontakt z ofiarami cyberprzestępczości reagowanie na ich szczególne potrzeby.
(30) Pomimo znacznych postępów, które udało się osiągnąć od czasu wejścia w życie dyrektywy 2012/29/UE, z dowodów wynika, że ofiary nadal często nie są wystarczająco świadome swoich praw, co osłabia skuteczność tej dyrektywy i zniechęca ofiary do ujawniania się w celu złożenia zawiadomienia o przestępstwie. Konieczne jest zatem ustanowienie przez państwa członkowskie efektywnych kampanii uświadamiających, aby podnieść świadomość ofiar na temat praw przysługujących im na podstawie dyrektywy 2012/29/UE, w brzmieniu zmienionym niniejszą dyrektywą, oraz, w stosownych przypadkach, na temat innych praw przysługujących na podstawie prawa krajowego. Państwa członkowskie powinny ponadto podejmować odpowiednie działania na rzecz podniesienia świadomości wśród ogółu społeczeństwa, w tym w szkołach. Kampanie takie można by prowadzić z wykorzystaniem różnych metod komunikacji takich jak media, w tym media społecznościowe, plakaty w środkach transportu publicznego, ulotki dostępne w sądach, szpitalach i komisariatach policji czy aplikacje mobilne. Ponadto państwa członkowskie powinny poprawić oznaczenie miejsc, do których ofiary mogą się zwrócić i w których mogą uzyskać pomoc w zakresie wykonywania praw przysługujących im na podstawie niniejszej dyrektywy, przykładowo poprzez umieszczanie tablic informacyjnych lub tworzenie publicznych spisów i rejestrów, na przykład akredytowanych organizacji lub prawników udzielających wsparcia. Ważne jest, aby państwa członkowskie dążyły do tego, aby opracowywane przez nie środki uwzględniały w równym stopniu wszystkie rodzaje przestępstw. Państwa członkowskie powinny zapewniać, aby ulepszone środki uwzględniały potrzeby ofiar, dla których bariery w komunikacji stanowią większą przeszkodę niż w przypadku pozostałych ofiar, w tym potrzeby ofiar zamieszkujących w państwie członkowskim innym niż to, w którym popełniono przestępstwo, ofiar z niepełnosprawnościami i ofiar będących dziećmi.
(31) Ofiary nie mogą skutecznie korzystać z prawa do informacji, wsparcia i ochrony zgodnie ze swoimi indywidualnymi potrzebami, jeżeli w krajowych systemach wymiaru sprawiedliwości nie ma wystarczającej współpracy i koordynacji działań między osobami, które mają kontakt z ofiarami. Bez ścisłej współpracy i koordynacji działań między właściwymi zainteresowanymi stronami, takimi jak organy centralne - zgodnie z wewnętrzną strukturą państw członkowskich oraz podziałem kompetencji w państwach członkowskich - organy ścigania, prokuratura, organy sądowe, organy ds. zatrzymań, służy świadczące usługi w zakresie sprawiedliwości naprawczej oraz służby udzielające wsparcia ofiarom - w porozumieniu z odpowiednimi organizacjami zawodowymi i organizacjami społeczeństwa obywatelskiego - ofiary mają trudności w skutecznym wykonywaniu praw przysługujących im na podstawie dyrektywy 2012/29/UE. Zachęca się inne organy, takie jak placówki opieki zdrowotnej, placówki edukacyjne i służby socjalne, a także organizacje pozarządowe, do udziału w tej współpracy i koordynacji działań. Jest to szczególnie ważne w przypadkach dotyczących dzieci będących ofiarami.
(32) W odpowiedzi na niedociągnięcia wykryte przy okazji oceny dyrektywy 2012/29/UE państwa członkowskie powinny ustanowić i wdrożyć szczegółowe protokoły lub wytyczne. Protokoły lub wytyczne mają zasadnicze znaczenie dla zapewnienia, aby ofiary otrzymywały informacje o przysługujących im prawach oraz o swojej sprawie oraz aby ich sytuacja była odpowiednio oceniana, tak aby mogły uzyskać wsparcie i ochronę odpowiadające ich indywidualnym potrzebom, które mogą się zmieniać z upływem czasu. Protokoły lub wytyczne mogą być wiążące lub niewiążące i być opracowywane w sposób, który najlepiej odpowiada krajowym porządkom prawnym i organizacji wymiaru sprawiedliwości w państwach członkowskich. Osoby, do których skierowane są protokoły lub wytyczne, powinny postępować zgodnie z nimi podczas ich wdrażania. W protokołach lub wytycznych należy określić organizację usług i działań realizowanych na podstawie dyrektywy 2012/29/UE, w brzmieniu zmienionym niniejszą dyrektywą, przez właściwe organy oraz osoby mające kontakt z ofiarami, które to usługi i działania dotyczą udzielania informacji ofiarom, ułatwień w zakresie zawiadamiania o przestępstwach przez najbardziej narażone ofiary, w tym ofiary zatrzymane i przebywające w placówkach zamkniętych, takich jak zakłady opiekuńcze, indywidualnej oceny służącej ustaleniu potrzeb ofiar oraz współpracy między służbami udzielającymi wsparcia. W odniesieniu do udzielania informacji ofiarom istotne jest zapewnienie, aby informacje takie były proste i łatwe do zrozumienia, przekazywane terminowo i ponawiane z upływem czasu, udostępniane w wielu formatach, w tym w postaci ustnej, pisemnej i cyfrowej. W odniesieniu do zawiadamiania o przestępstwach, w tym w przypadku osób pozbawionych wolności lub osób, których wolność jest ograniczona, w protokołach lub wytycznych należy określić dostęp ofiar do informacji na temat ich praw oraz do wsparcia i ochrony zgodnie z potrzebami ofiar, a także sposoby zawiadamiania o przestępstwach. Protokoły lub wytyczne powinny zawierać ogólne instrukcje, które są kompleksowe, lecz nie rozpatrują indywidualnych przypadków, dotyczące organizacji służb, w tym specjalistycznych służb udzielających wsparcia, i działań realizowanych na podstawie dyrektywy 2012/29/UE w brzmieniu zmienionym niniejszą dyrektywą. Protokoły lub wytyczne mogą opierać się na istniejących metodach współpracy i koordynacji działań między właściwymi organami i innymi osobami mającymi kontakt z ofiarami w państwach członkowskich.
(33) Aby ofiary mogły w sprawny i nowoczesny sposób wykonywać swoje prawa, państwa członkowskie powinny umożliwić im komunikację elektroniczną z właściwymi organami krajowymi za pośrednictwem technologii informacyjno-komunikacyjnych. Technologie informacyjno-komunikacyjne mogą obejmować, na przykład, pocztę elektroniczną, rozmowy w formie czatów na żywo, rozmowy wideo i portale internetowe umożliwiające dostęp do informacji zarejestrowanym uczestnikom. Państwa członkowskie mogą swobodnie zdecydować, które środki komunikacji są najbardziej odpowiednie w odniesieniu do poszczególnych przepisów niniejszej dyrektywy. Ofiary powinny mieć możliwość korzystania z technologii informacyjno-komunikacyjnych, aby kontaktować się z liniami zaufania dla ofiar, otrzymać pisemne potwierdzenie złożenia oficjalnego zawiadomienia o przestępstwie, złożyć online zawiadomienie o przestępstwie na warunkach określonych w niniejszej dyrektywie oraz, w miarę możliwości, przedkładać dowody. Ponadto ofiary powinny mieć możliwość korzystania z dostępnych, bezpiecznych i przyjaznych dla użytkownika technologii informacyjno-komunikacyjnych, jeżeli są one dostępne, w celu komunikowania się z właściwymi organami i służbami udzielającymi wsparcia. W szczególności ofiary powinny mieć możliwość korzystania z takich technologii, jeżeli są one dostępne, aby otrzymywać informacje o przysługujących im prawach od momentu pierwszego kontaktu z właściwymi organami oraz informacje o swojej sprawie, w tym aby mieć możliwość otrzymania informacji o zwolnieniu lub zbiegnięciu sprawcy, a także aby mieć możliwość otrzymania tłumaczenia - na wniosek - pisemnego potwierdzenia złożenia oficjalnego zawiadomienia o przestępstwie. Informacje otrzymywane od momentu pierwszego kontaktu z właściwym organem mogą być przekazywane elektronicznie w standardowym formacie. Ofiary powinny mieć możliwość wyboru między udostępnionymi metodami komunikacji, a państwa członkowskie, w stosownych przypadkach, powinny zapewnić takie technologie informacyjno-komunikacyjne jako rozwiązanie alternatywne dla metody komunikacji opartej na kontakcie osobistym, której technologie te nie powinny jednak zastępować. Metoda komunikacja oparta na kontakcie osobistym, w tym komunikacja z właściwymi organami i służbami udzielającymi wsparcia, powinna nadal być dostępna dla ofiar, jeśli chcą one z niej skorzystać. Jeżeli systemy państw członkowskich wymagają stosowania szczególnych metod identyfikacji elektronicznej i podpisu elektronicznego, systemy te powinny zapewniać ofiarom zamieszkującym w innych państwach członkowskich równe możliwości dostępu zgodnie z rozporządzeniem Parlamentu Europejskiego i Rady (UE) nr 910/2014 9 .
(34) Ofiary przestępstw, które zostały popełnione w państwie członkowskim innym niż państwo członkowskie ich zamieszkania, mogą nie być w stanie wyrazić zgody na przetwarzanie swoich danych osobowych, na przykład gdy ofiara jest poważnie ranna lub bezpośrednio po ataku terrorystycznym. W takich przypadkach państwo członkowskie, w którym zostało popełnione przestępstwo, powinno mieć możliwość przetwarzania danych osobowych ofiary, w tym przekazania takich danych, bez zgody ofiary, właściwym organom państwa członkowskiego zamieszkania ofiary, zgodnie z obowiązującym prawem Unii, w szczególności art. 6 ust. 1 rozporządzenia Parlamentu Europejskiego i Rady (UE) 2016/679 10 . Do celów egzekwowania prawa stosuje się przepisy dyrektywy Parlamentu Europejskiego i Rady (UE) 2016/680 11 .
(35) Państwa członkowskie zapewniają wystarczające zasoby ludzkie i finansowe na skuteczne stosowanie środków określonych w niniejszej dyrektywie. Szczególną wagę należy przykładać do uruchomienia linii zaufania dla ofiar, zapewnienia sprawnego funkcjonowania ogólnych i specjalistycznych służb udzielających wsparcia, udzielania pomocy prawnej oraz indywidualnej oceny służącej ustaleniu potrzeb ofiar w zakresie wsparcia i ochrony, w tym w przypadku gdy usługi takie są świadczone przez organizacje pozarządowe.
(36) Unia i jej państwa członkowskie są stronami Konwencji ONZ o prawach osób niepełnosprawnych 12 (zwanej dalej "konwencją ONZ"), a określone w niej obowiązki są dla nich wiążące w zakresie ich odpowiednich kompetencji. Zgodnie z art. 13 konwencji ONZ Państwa Strony mają obowiązek zapewnić osobom niepełnosprawnym skuteczny dostęp do wymiaru sprawiedliwości na zasadzie równości z innymi osobami, w związku z czym istnieje potrzeba zapewnienia dostępności oraz odpowiednich dostosowań proceduralnych i racjonalnych usprawnień, aby osoby niepełnosprawne korzystały z praw przysługujących ofiarom na zasadzie równości z innymi osobami. W art. 2 konwencji ONZ określono "racjonalne usprawnienie" jako "konieczne i odpowiednie zmiany i dostosowania, nie nakładające nieproporcjonalnego lub nadmiernego obciążenia, jeśli jest to potrzebne w konkretnym przypadku, w celu zapewnienia osobom niepełnosprawnym możliwości korzystania z wszystkich praw człowieka i podstawowych wolności oraz ich wykonywania na zasadzie równości z innymi osobami". Wymogi dostępności dotyczące produktów i usług, które zostały określone w załączniku I do dyrektywy Parlamentu Europejskiego i Rady (UE) 2019/882 13 , mogą ułatwić wykonanie konwencji ONZ i zapewnić osobom niepełnosprawnym dostęp do praw ofiar określonych w dyrektywie 2012/29/UE. Art. 13 konwencji ONZ odnosi się do zapewnienia "dostosowań proceduralnych" jako środka ułatwiającego osobom niepełnosprawnym skuteczny udział w postępowaniu karnym, nie zawiera jednak definicji tego pojęcia. Przydatne wytyczne w tym zakresie można znaleźć w Międzynarodowych zasadach i wytycznych dotyczących dostępu osób z niepełnosprawnościami do wymiaru sprawiedliwości z 2020 r. opracowanych przez Komitet ONZ ds. Praw Osób z Niepełnosprawnościami. Zgodnie z tymi wytycznymi "dostosowania proceduralne" oznaczają wszelkie niezbędne i odpowiednie zmiany i usprawnienia w kontekście dostępu do wymiaru sprawiedliwości, w razie potrzeby w konkretnej sprawie, mające na celu zapewnienie uczestnictwa osób z niepełnosprawnościami na zasadzie równości z innymi osobami. Mogą one obejmować pośredników lub osoby pomagające, dostosowania proceduralne i wsparcie w zakresie komunikacji. Dostosowania proceduralne nie są ograniczone pojęciem nieproporcjonalnego lub nadmiernego obciążenia.
(37) Eurojust powinien zapewnić należyte rozpatrywanie wniosków dotyczących praw ofiar, zgodnie z jego kompetencjami określonymi w rozporządzeniu Parlamentu Europejskiego i Rady (UE) 2018/1727 14 .
(38) Gromadzenie dokładnych i spójnych danych oraz terminowa publikacja zgromadzonych danych i statystyk mają zasadnicze znaczenie w kontekście zapewnienia pełnej wiedzy na temat praw ofiar w Unii oraz monitorowania wykonywania dyrektywy 2012/29/UE w brzmieniu zmienionym niniejszą dyrektywą. Oczekuje się, że wprowadzenie obowiązku, zgodnie z którym państwa członkowskie gromadzą i co trzy lata przekazują Komisji, w zharmonizowany sposób, dostępne na poziomie centralnym dane dotyczące ofiar przestępstw, zdezagregowane według płci, grupy wiekowej i - w miarę możliwości i w stosownych przypadkach - związku między ofiarą a sprawcą oraz rodzaju przestępstwa, będzie stanowić istotny krok na rzecz zapewnienia przyjęcia polityk i strategii opartych na danych. Dane dotyczące związku między ofiarą a sprawcą oraz rodzaju przestępstwa są przydatne w ustalaniu podstawowych prawidłowości, w lepszym zrozumieniu dynamiki ryzyka i rozpoznawaniu grup szczególnie narażonych. Agencja Praw Podstawowych nadal wspiera Komisję i państwa członkowskie w gromadzeniu, tworzeniu i rozpowszechnianiu dostępnych statystyk dotyczących ofiar oraz w przekazywaniu dostępnych danych na poziomie centralnym, które pokazują, w jaki sposób ofiary korzystały z praw określonych w dyrektywie 2012/29/UE w brzmieniu zmienionym niniejszą dyrektywą.
(39) Państwa członkowskie przyznały, że z myślą o zapewnieniu spójności i skuteczności działań w odniesieniu do polityki w zakresie praw ofiar, która dotyczy wielu różnych obszarów polityki, Komisja wyznaczyła koordynatora ds. praw ofiar odpowiedzialnego za zapewnienie sprawnego funkcjonowania platformy praw ofiar, i zobowiązały się do konstruktywnej współpracy z tym koordynatorem.
(40) Zgodnie z art. 47 Karty praw podstawowych Unii Europejskiej w razie naruszenia praw ustanowionych w niniejszej dyrektywie musi być dostępny skuteczny środek prawny. Ponadto zasada skuteczności prawa Unii wymaga, aby krajowe prawo proceduralne nie uniemożliwiało lub nadmiernie nie utrudniało egzekwowania praw ustanowionych w prawie Unii.
(41) Niniejszą dyrektywę stosuje się do wszystkich ofiar wszystkich przestępstw i nie narusza ona szczególnych przepisów innych aktów prawnych Unii, które określają szczególne potrzeby określonych kategorii ofiar, takich jak ofiary handlu ludźmi, ofiary niegodziwego traktowania w celach seksualnych, dzieci będące ofiarami wykorzystywania seksualnego, w tym ofiary materiałów przedstawiających niegodziwe traktowanie dzieci w celach seksualnych, ofiary przemocy wobec kobiet i przemocy domowej oraz ofiary terroryzmu.
(42) Ponieważ cele niniejszej dyrektywy nie mogą zostać osiągnięte w sposób wystarczający przez państwa członkowskie ze względu na potrzebę ułatwienia współpracy wymiarów sprawiedliwości w sprawach karnych przez zapewnienie zaufania do równego dostępu ofiar do przysługujących im praw niezależnie od tego, gdzie w Unii doszło do popełnienia przestępstwa, natomiast ze względu na skalę i skutki planowanych środków możliwe jest ich lepsze osiągnięcie na poziomie Unii, może ona podjąć działania zgodnie z zasadą pomocniczości określoną w art. 5 Traktatu o Unii Europejskiej (TUE). Zgodnie z zasadą proporcjonalności określoną w tym artykule, niniejsza dyrektywa nie wykracza poza to, co jest konieczne do osiągnięcia tych celów.
(43) Zgodnie z art. 1 i 2 Protokołu nr 22 w sprawie stanowiska Danii załączonego do TUE i do TFUE Dania nie uczestniczy w przyjęciu niniejszej dyrektywy i nie jest nią związana ani jej nie stosuje.
(44) Zgodnie z art. 3 oraz art. 4a ust. 1 Protokołu nr 21 w sprawie stanowiska Zjednoczonego Królestwa i Irlandii w odniesieniu do przestrzeni wolności, bezpieczeństwa i sprawiedliwości, załączonego do TUE i do TFUE, Irlandia powiadomiła pismem z dnia 27 października 2023 r. o chęci uczestniczenia w przyjęciu i stosowaniu niniejszej dyrektywy.
(45) Należy zatem odpowiednio zmienić dyrektywę 2012/29/UE,
PRZYJMUJĄ NINIEJSZĄ DYREKTYWĘ:
| Identyfikator: | Dz.U.UE.L.2026.1472 |
| Rodzaj: | dyrektywa |
| Tytuł: | Dyrektywa 2026/1472 w sprawie zmiany dyrektywy 2012/29/UE ustanawiającej normy minimalne w zakresie praw, wsparcia i ochrony ofiar przestępstw oraz zastępującej decyzję ramową Rady 2001/220/WSiSW |
| Data aktu: | 2026-06-17 |
| Data ogłoszenia: | 2026-06-30 |
| Data wejścia w życie: | 2026-07-20 |