Opinia Europejskiego Komitetu Ekonomiczno-Społecznego - Komunikat Komisji do Parlamentu Europejskiego, Rady, Europejskiego Komitetu Ekonomiczno-Społecznego i Komitetu Regionów w sprawie zmienionego planu działania w ramach strategii makroregionalnej UE na rzecz regionu Morza Adriatyckiego i Morza Jońskiego (COM(2025) 191 final) - Sprawozdanie Komisji dla Parlamentu Europejskiego, Rady, Europejskiego Komitetu Ekonomiczno-Społecznego i Komitetu Regionów z realizacji strategii makroregionalnych UE (COM(2025) 196 final)
Opinia Europejskiego Komitetu Ekonomiczno-SpołecznegoKomunikat Komisji do Parlamentu Europejskiego, Rady, Europejskiego Komitetu Ekonomiczno- Społecznego i Komitetu Regionów w sprawie zmienionego planu działania w ramach strategii makroregionalnej UE na rzecz regionu Morza Adriatyckiego i Morza Jońskiego
Sprawozdanie Komisji dla Parlamentu Europejskiego, Rady, Europejskiego Komitetu Ekonomiczno- Społecznego i Komitetu Regionów z realizacji strategii makroregionalnych UE
(COM(2025) 196 final)
(C/2026/874)
(Dz.U.UE C z dnia 27 lutego 2026 r.)
Sprawozdawca: Stefano PALMIERI
| Doradczynie i doradcy | Marco CELI (z ramienia sprawozdawcy) |
| Wniosek o konsultację | Komisja Europejska, 6.6.2025 i 29.8.2025 |
| Podstawa prawna | Artykuł 304 Traktatu o funkcjonowaniu Unii Europejskiej |
| Sekcja odpowiedzialna | Sekcja ds. Unii Gospodarczej i Walutowej oraz Spójności Gospodarczej i Społecznej |
| Data przyjęcia przez sekcję | 20.11.2025 |
| Data przyjęcia na sesji plenarnej | 3.12.2025 |
| Sesja plenarna nr | 601 |
| Wynik głosowania (za/przeciw/ wstrzymało się) | 218/0/6 |
1. Wnioski i zalecenia
1.1. Europejski Komitet Ekonomiczno-Społeczny (EKES) dostrzega rolę strategii makroregionalnych w tworzeniu wielopoziomowej synergii między kierunkami polityki, programami i podmiotami. Przyczyniły się one do transformacji ekologicznej i cyfrowej oraz do budowania istotnej odporności i solidarności w czasie pandemii oraz trwających obecnie kryzysów geopolitycznych.
1.2. Utrzymujące się dysproporcje regionalne w zdolnościach administracyjnych i dostępnych zasobach sprawiają, że należy wzmocnić wertykalne i horyzontalne wielopoziomowe sprawowanie rządów poprzez zapewnienie udziału struktur lokalnych.
1.3. Komitet odnosi się pozytywnie do procesów przeglądu i wzywa do wzmocnienia wymiaru społecznego, aktywności obywatelskiej oraz współpracy międzyregionalnej. Strategie makroregionalne muszą być laboratorium włączenia społecznego i innowacji społecznych, a także wspierać opodatkowanie ekologiczne i kapitał ludzki ze szczególnym uwzględnieniem uczestnictwa młodzieży oraz dialogu międzypokoleniowego.
1.4. EKES przyjmuje do wiadomości wyniki strategii makroregionalnej dla regionu Morza Bałtyckiego (EUSBSR), która sprzyja zrównoważonemu rozwojowi i połączeniom na Morzu Bałtyckim. Przegląd dokonany w 2021 r., podczas którego powołano punkt kontaktowy strategii dla regionu Morza Bałtyckiego, przyczynił się do rozwoju współpracy i zarządzania. Strategia zachowuje aktualność, chociaż stosunki z Rosją i Białorusią zostały zawieszone.
1.5. Komitet zwraca uwagę na postępy w realizacji strategii makroregionalnej na rzecz regionu Dunaju (EUSDR). Przeprowadzony w 2020 r. przegląd zwiększył spójność z priorytetami UE i uczestnictwo młodzieży, choć istnieją nierówności i różnice w zaangażowaniu politycznym. Prezydencje przyczyniły się do odnowienia innowacji i zarządzania.
1.6. EKES zwraca uwagę na wyniki strategii makroregionalnej na rzecz regionu Morza Adriatyckiego i Morza Jońskiego (EUSAIR), w ramach której zaktualizowano niedawno plan działania poprzez wprowadzenie piątego filaru socjalnego. Strategia obejmuje rozszerzenie, gospodarkę o obiegu zamkniętym i cyfryzację, wzmacniając partnerstwa i odporność na obszarze dotkniętym kryzysem energetycznym, klimatycznym i demograficznym.
1.7. EKES pozytywnie ocenia strategię makroregionalną na rzecz regionu alpejskiego (EUSALP) z udziałem państw trzecich, która przyczyniła się do rozwoju współpracy i stabilnego zarządzania. Przegląd uwzględnia priorytety w zakresie cyfryzacji, energii, zasobów wodnych oraz gospodarki o obiegu zamkniętym.
1.8. Komitet zauważa, że rozszerzenie o Bałkany Zachodnie, Ukrainę i Mołdawię jest priorytetem strategicznym oraz że strategie makroregionalne mogą sprzyjać rozwojowi współpracy i zdolności instytucjonalnych oraz dostosowaniu do wspólnotowego dorobku prawnego.
1.9. EKES podkreśla, że napaść zbrojna Rosji na Ukrainę pokazała, że strategie makroregionalne są instrumentami solidarności i odporności. Strategia UE na rzecz regionu Dunaju (EUSDR) przyczyniła się do włączenia społecznego, szkolenia i zatrudnienia; strategia dla regionu Morza Bałtyckiego (EUSBSR) uruchomiła inicjatywy humanitarne i środowiskowe; strategia UE na rzecz regionu Morza Adriatyckiego i Morza Jońskiego (EUSAIR) pomogła w realizacji zielonego programu na Bałkanach, a strategia na rzecz regionu alpejskiego (EUSALP) ułatwiła stawienie czoła kryzysowi energetycznemu i przyjmowaniu uchodźców.
1.10. EKES uważa, że zasadnicze znaczenie ma stosowanie w ramach strategii makroregionalnych podejścia ukierunkowanego na konkretny obszar, które umożliwia dostosowanie priorytetów europejskich do specyfiki terytorialnej oraz sprzyja spójności za pomocą takich instrumentów jak rozwój lokalny kierowany przez społeczność (RLKS) oraz nowatorskie inicjatywy, na przykład wspieranie aktywności obywatelskiej, zatrudnienia młodych ludzi, mobilności zgodnej z zasadami zrównoważonego rozwoju, MŚP oraz uczelni.
1.11. EKES wzywa do wzmocnienia zarządzania i finansowania poprzez włączenie priorytetów strategii makroregionalnych do głównych programów UE. Konieczne jest rozwijanie lokalnych umiejętności, umacnianie partnerstw oraz aktywne włączenie społeczeństwa obywatelskiego i młodzieży. Umożliwi to przekształcenie strategii makroregionalnych w bardziej inkluzywne i odporniejsze instrumenty, które będą wywierać wpływ strukturalny na politykę publiczną.
1.12. Zdaniem Komitetu nowe wieloletnie ramy finansowe (na lata 2028-2034) pociągają za sobą ryzyko dla prawidłowego funkcjonowania strategii makroregionalnych. Konieczne jest zatem, by podmioty strategiczne zapewniły uwzględnienie priorytetów w planach partnerstwa, wyznaczyły jasne i wymierne cele, krzewiły i monitorowały współpracę transgraniczną oraz nie dopuściły do wyłącznie formalnego udziału lokalnych i regionalnych zainteresowanych stron.
1.13. Komitet podkreśla potrzebę przejrzystego i odpowiedzialnego zarządzania wolnego od korupcji w instytucjach zaangażowanych w strategie makroregionalne. Uczciwość, dobra administracja i praworządność są niezbędne dla wiarygodności, efektywności oraz obopólnego zaufania.
1.14. EKES apeluje o stworzenie nowego makroregionu w basenie Morza Śródziemnego, by podołać wspólnym wyzwaniom takim jak zmiana klimatu, przepływy migracyjne, transformacja energetyczna oraz niebieski zrównoważony rozwój. Ta inicjatywa zostałaby połączona z Paktem na rzecz regionu śródziemnomorskiego 1 i zwiększyłaby stabilność, współpracę i włączenie dzięki optymalnemu wykorzystaniu powiązań między Europą, Afryką Północną i Bliskim Wschodem oraz przyczynieniu się do wzmocnienia roli strategicznej UE w basenie Morza Śródziemnego. EKES podkreśla ponadto wagę poczynienia postępów w pracach nad innymi strategiami makroregionalnymi takimi jak strategia na rzecz regionu Oceanu Atlantyckiego oraz dla regionu Karpat.
2. Uwagi ogólne
2.1. Unia Europejska od 2009 r. propaguje strategie makroregionalne jako innowacyjne narzędzia stawiania czoła wspólnym wyzwaniom na obszarach ponadnarodowych połączonych geograficznie i funkcjonalnie. Te strategie powstały ze wspólnej inicjatywy zainteresowanych państw przy wsparciu Komisji Europejskiej. Dzięki nim zarówno państwa członkowskie, jak i państwa trzecie angażują się w równe partnerstwa i dysponują dynamicznymi ramami, by rozwiązywać wspólne problemy środowiskowe, gospodarcze i społeczne.
2.2. Strategie makroregionalne opierają się na kryteriach terytorialnych (zlewnie rzek, baseny morskie i łańcuchy górskie) oraz na więziach historycznych, kulturowych i gospodarczych. Każda strategia zasadza się na elastycznym planie działania możliwym do dostosowania do zmian geopolitycznych, klimatycznych i demograficznych.
2.3. EKES zwraca uwagę, że strategie makroregionalne wzmocniły wielopoziomową synergię między obszarami polityki i podmiotami i stały się skutecznymi narzędziami dwojakiej transformacji - ekologiczneji cyfrowej - spójności terytorialnej oraz odporności. W czasie pandemii i rosyjskiej napaści zbrojnej na Ukrainę przekształciły się z platform współpracy w praktyczne narzędzia solidarności.
2.4. W latach 2023-2024 w ramach strategii uruchomiono usystematyzowane ścieżki aktualizacji w odpowiedzi na złożone wyzwania takie jak zmiana klimatu, rozszerzenie UE, transformacja energetyczna, spadek liczby ludności oraz presja migracyjna.
2.5. EKES ocenia te procesy przeglądu pozytywnie i zachęca do ambitniejszego uwzględnienia wymiaru społecznego, aktywności obywatelskiej oraz współpracy międzyregionalnej.
3. Ogólna ocena realizacji strategii makroregionalnych 3.1. Strategia Unii Europejskiej dla regionu Morza Bałtyckiego (EUSBSR)
3.1.1. Strategia EUSBSR powstała w 2009 r. i obejmuje osiem państw członkowskich UE oraz cztery sąsiadujące państwa trzecie. Strategia ma trzy kluczowe cele - ocalenie morza, połączenie regionu i zwiększenie dobrobytu - i jest podzielona na 14 wzajemnie powiązanych obszarów polityki, obejmujących zagrożenia, biogospodarkę, zdrowie i edukację. Budżet programu Interreg na lata 2021-2027 dla regionu Morza Bałtyckiego wyniesie 259 mln EUR.
3.1.2. W 2021 r. dokonano przeglądu planu działania EUSBSR: zmniejszono liczbę działań, wprowadzono system ułatwiający ściślejszą współpracę między zainteresowanymi stronami (w tym partnerami gospodarczymi i społecznymi) oraz ustanowiono nowy instrument zapewniający wsparcie administracyjne i techniczne na potrzeby zarządzania strategią, jej rozwijania i informowania o niej - punkt kontaktowy strategii na rzecz regionu Morza Bałtyckiego.
3.1.3. Strategia Unii Europejskiej dla regionu Morza Bałtyckiego wspiera regiony zaangażowane w osiąganie wyznaczonych celów zrównoważonego i inteligentnego rozwoju. Mimo że zawieszenie współpracy z Rosją i Białorusią wskutek niczym niesprowokowanej i nieuzasadnionej agresji wojskowej Rosji wobec Ukrainy utrudniło rozwiązywanie głównych problemów w regionie, strategia oferuje duże możliwości sprostania pojawiającym się wyzwaniom.
3.2. Strategia UE na rzecz regionu Dunaju (EUSDR)
3.2.1. Strategia EUSDR, która narodziła się w grudniu 2010 r. i została zaktualizowana w 2020 r., obejmuje czternaście państw (dziewięć państw członkowskich UE i pięć państw trzecich) i opiera się na czterech filarach:
1) połączenie regionu;
2) ochrona środowiska; 3) tworzenie dobrobytu; 4) wzmocnienie regionu. Te cele podzielono na dwanaście obszarów priorytetowych. Budżet przyznany na program Interreg w latach 2021-2027 wynosi łącznie 213,1 mln EUR.
3.2.2. Dzięki przeglądowi planu działania EUSDR ulepszono zgodność z priorytetami UE, w tym z Zielonym Ładem, oraz zwiększono zaangażowanie młodzieży i współpracę z funduszami europejskimi. Choć wciąż występują nierówności społeczno-gospodarcze, zasoby są ograniczone, a zaangażowanie polityczne jest nierównomierne, strategia wzmocniła współpracę transnarodową i wsparła proces poprzedzający przystąpienie krajów do UE.
3.2.3. Ostatnie prezydencje ponownie określiły priorytety EUSDR: Austria propagowała w 2024 r. innowacje, konkurencyjność i współpracę z Komisją Europejską, wspierając europejską perspektywę krajów kandydujących, a Słowenia rozpoczęła w 2023 r. reformy zarządzania i wydała trzynaście zaleceń mających na celu zwiększenie zaangażowania zainteresowanych stron. Takie inicjatywy jak niemiecka rezolucja z 2023 r. i koordynacja między strategiami w zakresie mobilności potwierdziły odporność strategii na rzecz regionu Dunaju, która opiera się na mocnym systemie zarządzania oraz na funkcji punktu kontaktowego dla całej strategii.
3.3. Strategia UE na rzecz regionu Morza Adriatyckiego i Morza Jońskiego (EUSAIR)
3.3.1. Strategia EUSAIR powstała w 2014 r., obejmuje dziesięć krajów (cztery państwa członkowskie UE oraz sześć państw trzecich) i jest zorganizowana wokół czterech głównych filarów: błękitny wzrost, połączenie regionu, jakość środowiska oraz ekoturystyka. Punkt kontaktowy ds. EUSAIR (EUSAIR Facility Point) zapewnia wsparcie operacyjne w zakresie koordynacji i realizacji. Jeżeli chodzi o finansowanie, na lata 2021-2027 na program Interreg na rzecz regionu Morza Adriatyckiego i Morza Jońskiego przeznaczonych zostanie 136,7 mln EUR.
3.3.2. EKES odnotowuje, że EUSAIR wzmocnił partnerstwa i zaufanie między zainteresowanymi stronami, przyczyniając się do procesu rozszerzenia UE. Ten region musi jednak stawić czoła kryzysom po pandemii, skutkom wojny, inflacji i skomplikowanej transformacji energetycznej, którą utrudnia zależność od paliw kopalnych. Jest to szczególnie wrażliwa strefa klimatyczna, narażona na ekstremalne zdarzenia pogodowe, pustynnienie i utratę różnorodności biologicznej. Natomiast znaczny spadek liczby ludności - w niektórych krajach w latach 2012-2022 o 11 % - osłabia spójność społeczną i dostępność siły roboczej.
3.3.3. W nowym planie działania wprowadzono piąty filar społeczny obejmujący młodzież, zatrudnienie, równouprawnienie płci i innowacje. Zwiększono w nim również zobowiązania w zakresie cyfryzacji, neutralności klimatycznej i rozwoju obszarów wiejskich oraz uwzględniono rozszerzenie jako zagadnienie przekrojowe. Trzy projekty Interreg Adrion wzmocniły zarządzanie. EKES z zadowoleniem przyjmuje zintegrowane i wielopoziomowe podejście EUSAIR do stawienia czoła wyzwaniom środowiskowym, gospodarczym i demograficznym.
3.4. Strategia UE na rzecz regionu alpejskiego (EUSALP)
3.4.1. EUSALP powstała w 2015 r. i jest najnowszą strategią zatwierdzoną przez UE. Obejmuje siedem państw, w tym pięć państw członkowskich UE i dwa państwa trzecie, oraz trzy obszary tematyczne: wzrost gospodarczy i innowacyjność, mobilność i połączalność oraz środowisko i energię. Program Interreg, na który w latach 2021-2027 przeznaczono łączny budżet w wysokości 107 mln EUR, kładzie nacisk na cztery priorytety mające zagwarantować odporność tego obszaru na zmianę klimatu, a także zapewnić transformację ekologiczną oraz zerową emisję dwutlenku węgla.
3.4.2. EUSALP wzmocniła współpracę transnarodową w regionie alpejskim dzięki wspólnym rozwiązaniom wspólnych wyzwań. Prezydencja szwajcarska w 2023 r. oraz obecna wspólna prezydencja Austrii i Liechtensteinu w 2025 r. zwiększyły otwartość na państwa trzecie. Stabilne zarządzanie zapewniło ciągłość zarządzania i zdolności reagowania, zwłaszcza w sytuacjach kryzysowych.
3.4.3. W latach 2022-2023 określono pięć priorytetów tematycznych i cztery priorytety przekrojowe EUSALP (cyfryzacja, energia, zasoby wodne, gospodarka o obiegu zamkniętym) oraz zainicjowano przegląd planu działania, który to przegląd ma zostać zakończony w 2025 r. Rada Młodzieżowa stała się integralną częścią zarządzania i umocniła włączenie pokoleniowe. Grupy działania zaktualizowały plany prac i zacieśniły współpracę międzysektorową za pomocą projektu AlpGov2 z większym udziałem MŚP, społeczeństwa obywatelskiego oraz poszczególnych obszarów.
4. Rola strategii makroregionalnych w urzeczywistnieniu transformacji ekologicznej, cyfrowej i społecznej oraz ich wpływ na nie
4.1. Strategie makroregionalne są głównymi narzędziami przemian środowiskowych, cyfrowych i społecznych UE, gdyż mobilizują poszczególne obszary i społeczności do wzmocnienia konkurencyjności oraz zrównoważonego rozwoju. Zgodnie z Zielonym Ładem sprzyjają różnorodności biologicznej, gospodarce o obiegu zamkniętym, efektywnemu użytkowaniu zasobów, obniżeniu emisyjności oraz efektywności energetycznej.
4.2. Cyfryzacja ma coraz większe znaczenie, a strategie makroregionalne przyczyniają się do rozwoju infrastruktury, umiejętności i innowacji w sektorach publicznym i prywatnym. Nadal istnieją jednak różnice w poziomie zdolności administracyjnych i finansowych regionów. Dlatego też EKES podkreśla pilną potrzebę zlikwidowania tych różnic poprzez wzmocnienie wielopoziomowego sprawowania rządów.
4.3. Dwojaka transformacja - ekologiczna i cyfrowa - stwarza możliwości, lecz może również pogłębiać nierówności społeczno-gospodarcze. Komitet ponownie podkreśla konieczność strukturalnego włączenia wymiaru społecznego do strategii makroregionalnych z aktywniejszym udziałem społeczeństwa obywatelskiego, partnerów społecznych i gospodarczych oraz podmiotów lokalnych, by zagwarantować sprawiedliwość i spójność terytorialną.
4.4. Aby osiągnąć większą inkluzywność i odporność gospodarek terytorialnych, strategie powinny promować inteligentną specjalizację, lokalne klastry i innowacje społeczne poprzez zapewnienie wyważonego dostępu do możliwości gospodarczych i społecznych. EKES wzywa do wykorzystywania strategii makroregionalnych jako laboratoriów do testowania narzędzi redystrybucji, opodatkowania ekologicznego oraz zintegrowanej polityki spójności.
4.5. Niezbędne jest zacieśnienie współpracy między strategiami, zwłaszcza w regionach znajdujących się w niekorzystnej sytuacji i w państwach trzecich. Komitet podkreśla znaczenie inwestowania w kapitał ludzki - szkolenia, uczestnictwo młodzieży, dialog międzypokoleniowy - w celu zapewnienia sprawiedliwej i wspólnej transformacji.
4.6. Co się tyczy konkretnych strategii makroregionalnych, zaznacza, że:
- EUSBSR: wspiera w dużym stopniu transformację ekologiczną (CiNURGi, BALTIPLAST, EMPEREST) i gospodarkę o obiegu zamkniętym; takie projekty jak gospodarka czasu rzeczywistego i DistanceLAB sprzyjają cyfryzacji, a RESIST i BSR Cultural Pearls zwiększają spójność społeczną i uczestnictwo obywatelskie,
- EUSDR: pomimo nierówności regionalnych przyczynia się do zrównoważenia środowiskowego (DALIA, STOPFIRES, DanubeParks) oraz rozwoju energii odnawialnej (NRGCom); plan-C i RIS4DANU rozwijają cyfryzację i obieg zamknięty, a w sferze społecznej - Fem2Forests i Back on Track wspomagają włączenie i umiejętność przystosowania zawodowego,
- EUSAIR: filary strategii (PET HAB ECO, NAMIRS) uwzględniają zrównoważony rozwój; strategia prowadzi do rozwoju technologii cyfrowych za pomocą takich projektów jak EUREKA i BLUEAIR; SI4CARE i TESI wspierają innowacje społeczne i szkolenia; nowy plan działania jest ukierunkowany na spójność i umiejętności,
- EUSALP: zapewnia inwestycje w projekty ekologiczne (IMAGHyNE, MICROCLIM), cyfrowe (SmartCommUnity, CIRCULAR4.0) i społeczne (umiejętności miękkie, mobilność w regionie alpejskim) z myślą o wzroście terytorialnym sprzyjającym włączeniu społecznemu.
5. Strategie makroregionalne UE a rozszerzenie
5.1. Rozszerzenie UE o Bałkany Zachodnie, Ukrainę i Mołdawię jest priorytetem strategicznym. W tym kontekście strategie makroregionalne mają do odegrania centralną rolę we wzmacnianiu wielopoziomowej współpracy, rozwijaniu zdolności instytucjonalnych oraz dostosowywaniu przepisów do wspólnotowego dorobku prawnego. EKES podkreśla, że istotna jest ocena ich skuteczności w krzewieniu spójności społecznej, włączenia terytorialnego oraz zrównoważonego rozwoju.
5.2. Jednym z filarów procesu rozszerzenia jest EUSDR, która obejmuje pięć krajów kandydujących. Ostatnie prezydencje (Ukraina, Słowenia, Austria) włączyły program akcesyjny do działań strategicznych. Takie projekty jak NRGCom, GeoHeCo i DALIA sprzyjają transformacji energetycznej i ekologicznej, a Back on Track i Fem2Forests przyczyniają się do zatrudnienia i włączenia. Strategia wspiera dostosowanie regulacyjne i wzmacnia instytucje.
5.3. W ramach strategii EUSAIR, w której bierze udział wiele krajów kandydujących, zaktualizowano plan działania w celu wsparcia przystąpienia do UE. Skupia się ona na zdolnościach administracyjnych, innowacjach (BLUEAIR, EUREKA) i spójności społecznej (TESI, SI4CARE). W dziedzinie ochrony środowiska projekty takie jak PET HAB ECO i NAMIRS wspomagają ochronę różnorodności biologicznej i zarządzanie ryzykiem. Strategia przyczynia się do realizacji Zielonego Ładu i Zielonego programu działań dla Bałkanów.
5.4. W ramach strategii EUSBSR, która nie obejmuje akurat krajów kandydujących, zwiększono od 2022 r. wsparcie dla Ukrainy oraz wzmocniono odporność i współpracę. Włączenie do sieci Interreg przyczyniło się do zbieżności przepisów i do prowadzenia szkoleń. Takie inicjatywy jak OpenRisk II i BALTIPLAST oferują możliwe do powielenia modele zrównoważonego rozwoju i przyczyniają się do europejskiej ścieżki Ukrainy.
6. Scenariusz makroregionalny oraz niczym niesprowokowana i nieuzasadniona agresja wojskowa Rosji wobec Ukrainy
6.1. Napaść zbrojna Rosji na Ukrainę wywarła istotny wpływ na strategie makroregionalne, które okazały się kluczowymi narzędziami wspierania solidarności, odporności i współpracy. EKES podkreśla rolę strategii makroregionalnych, które wspierają odbudowę oraz integrację europejską Ukrainy i Mołdawii oraz optymalnie wykorzystują wkład społeczności lokalnych i społeczeństwa obywatelskiego.
6.2. W największym stopniu dotyczy to EUSDR, ponieważ Ukraina i Mołdawia znajdują się wśród jej członków. Prezydencja ukraińska w 2022 r., a po niej słoweńska dążyły do realizacji takich priorytetów jak włączenie, szkolenie, mobilność i zatrudnienie. EKES uznaje wartość dialogu z ukraińskim i mołdawskim społeczeństwem obywatelskim, która widoczna była również na forum w 2023 r. Inicjatywy podejmowane w obszarze "Ludzie i umiejętności" oraz wykorzystanie Europejskiego Funduszu Społecznego były konkretną odpowiedzią na potrzeby społeczne i edukacyjne.
6.3. W ramach EUSBR zawieszono stosunki z Rosją i Białorusią oraz zainicjowano projekty na rzecz Ukrainy, zwłaszcza w dziedzinie pomocy humanitarnej, ochrony środowiska i szkoleń. EKES docenia włączenie ukraińskich podmiotów w projekty Interreg oraz ich udział w wydarzeniach europejskich, co potwierdza potencjał strategii makroregionalnych w zakresie wspierania integracji europejskiej w drodze współpracy terytorialnej.
6.4. W ramach EUSAIR wyrażono solidarność, popierając Zielony program działań dla Bałkanów Zachodnich oraz pogłębiając współpracę w zakresie energii, mobilności oraz odporności społeczno-gospodarczej. EKES zachęca do dostosowania strategii makroregionalnych do polityki przedakcesyjnej, również z myślą o spójności terytorialnej.
6.5. W ramach EUSALP stawiono czoła pośrednim skutkom konfliktu takim jak kryzys energetyczny i przyjmowanie uchodźców. Strategia przyczyniła się do niezależności energetycznej, rozwoju odnawialnych źródeł energii oraz zrównoważonych praktyk. EKES zwraca uwagę, że strategie makroregionalne mogą wzmocnić wewnętrzną spójność UE w sytuacji niestabilności dzięki wielopoziomowemu sprawowaniu rządów i zdolnościom lokalnym.
7. Wymiar terytorialny strategii makroregionalnych i wsparcie dla procesów spójności
7.1. Strategie makroregionalne są uosobieniem podejścia ukierunkowanego na konkretny obszar, które skutecznie pomaga w realizacji polityki europejskiej uwzględniającej specyfikę geograficzną, gospodarczą i kulturową obszarów. Dzięki temu, że są realizowane na obszarach funkcjonalnych, takich jak dorzecza, regiony górskie lub przybrzeżne, ułatwiają współpracę między sąsiadującymi terytoriami i przyczyniają się do wypracowania wspólnych rozwiązań wspólnych wyzwań, wzmacniając przy tym zintegrowany rozwój terytorialny i spójność międzyregionalną.
7.2. EKES podkreśla znaczenie włączenia takich narzędzi jak RLKS (rozwój lokalny kierowany przez społeczność) do strategii makroregionalnych w celu zwiększenia udziału społeczności lokalnych w określaniu priorytetów strategicznych. Połączenie wielopoziomowego sprawowania rządów i zaangażowania obywatelskiego sprzyja sprawiedliwszym i skuteczniejszym przemianom środowiskowym, cyfrowym i społecznym oraz zmniejsza nierówności terytorialne.
7.3. Strategie makroregionalne umożliwiają dostosowanie głównych strategii europejskich do potrzeb lokalnych. Takie inicjatywy jak SMART ERA (zapobieganie depopulacji), BSR Cultural Pearls (odporność kulturowa) oraz ADRIONCYCLETOUR (mobilność zgodna z zasadami zrównoważonego rozwoju) pokazują, jaki potencjał w zakresie wspierania innowacji, uczestnictwa i zrównoważonego rozwoju mają strategie makroregionalne. Komitet dostrzega wartość dodaną tych doświadczeń, które przyczyniają się do urzeczywistnienia spójności europejskiej i zakorzenienia jej na poszczególnych obszarach.
7.4. Strategie makroregionalne są potężnym narzędziem wspierania spójności europejskiej w otoczeniu ulegającym coraz bardziej złożonym przemianom środowiskowym, cyfrowym i społecznym. Umożliwiają bowiem podołanie wyzwaniom ponadnarodowym za pomocą skoordynowanych rozwiązań i sprzyjają odporności środowiskowej oraz zrównoważoności terytorialnej.
7.5. Wyzwania demograficzne - takie jak starzenie się społeczeństwa i depopulacja - należą do głównych zagrożeń dla spójności UE. Strategie makroregionalne są podstawą konkretnych działań, gdyż wspierają mobilność zgodną z zasadami zrównoważonego rozwoju, zatrudnienie ludzi młodych oraz wykorzystanie atutów obszarów wiejskich i górskich.
7.6. Strategie makroregionalne sprzyjają spójności społecznej i gospodarczej i są realizowane z udziałem podmiotów lokalnych, społeczeństwa obywatelskiego, przedsiębiorstw oraz uczelni. EKES apeluje o zmniejszanie nierówności terytorialnych poprzez wzmocnienie narzędzi partycypacyjnych i terytorialnych ukierunkowanych na kształcenie, kulturę, szkolenie, wsparcie dla MŚP i innowacje.
8. Partnerstwo makroregionalne a rola społeczeństwa obywatelskiego
8.1. Komitet uważa, że niezbędne jest angażowanie społeczeństwa obywatelskiego, partnerów społecznych i gospodarczych oraz młodych ludzi, aby zwiększyć skuteczność, legitymację oraz oddziaływanie terytorialne strategii makroregionalnych. Te strategie zbliżają Europę do obywatelek i obywateli i sprzyjają włączeniu oraz uczestnictwu, lecz konieczne jest ulepszenie komunikacji o działaniach i wynikach.
8.2. Podmioty obywatelskie - w charakterze koordynatorów tematycznych lub członków komitetów sterujących - biorą już udział w zarządzaniu najbardziej zaawansowanymi strategiami takimi jak EUSBSR i EUSDR. Takie inicjatywy jak Dni Uczestnictwa Regionu Dunaju i DANUBE4all są przykładem skutecznej realizacji zasady wielopoziomowego partnerstwa oraz przyczyniają się do krzewienia dialogu społecznego i zaangażowania społeczności.
8.3. W ramach EUSAIR sieci izb handlowych lub uczelni zapewniają mocną infrastrukturę umożliwiającą uczestnictwo terytorialne, również za pośrednictwem takich narzędzi jak agory obywatelskie (Citizen Agoras).
8.4. EUSALP wyróżnia się dobrymi praktykami w zakresie angażowania społeczeństwa obywatelskiego za pośrednictwem grup działania oraz projektów Interreg. EKES zachęca do systematycznego poszerzania tych modeli, zważywszy, że społeczności lokalne odgrywają zasadniczą rolę w krzewieniu zrównoważonego rozwoju, spójności i innowacji społecznych, zwłaszcza na obszarach peryferyjnych lub transgranicznych.
8.5. Strategie makroregionalne obejmują również konstruktywny dialog ze światem biznesu - MŚP, przedsiębiorstwa lokalne i partnerzy społeczni uczestniczą czynnie w projektach, np. w sektorze zrównoważonej energii w ramach EUSDR, i wnoszą praktyczne rozwiązania do transformacji ekologicznej oraz do odrodzenia produkcji na poszczególnych obszarach.
8.6. EKES uznaje uczestnictwo młodzieży za czynnik stabilnej demokracji sprzyjającej włączeniu społecznemu, popiera rozpowszechnianie makroregionalnych rad młodzieżowych oraz tworzenie stałych sieci, również cyfrowych, opierających się na takich doświadczeniach jak Popri Youth oraz Baltic Sea Youth Camps (obozy młodzieżowe w regionie Morza Bałtyckiego). Popiera również transmakroregionalną sieć społeczeństwa obywatelskiego, która stanowi kontynuację inicjatywy zapoczątkowanej w 2024 r. przez Dom Europejski w Budapeszcie.
9. Zarządzanie, zdolności administracyjne i dostęp do finansowania
9.1. EKES uważa, że skuteczne zarządzanie, wzmocnienie zdolności administracyjnych oraz skoordynowany dostęp do finansowania mają kapitalne znaczenie dla pomyślnej realizacji strategii makroregionalnych. W ramach tych strategii trzeba zapewniać wielopoziomową współpracę, wzmacniać spójność terytorialną i określać jasne priorytety na miarę wyzwań i problemów dotykających UE, zgodnie z kryteriami opartymi na dostępności zasobów, pilnej konieczności oraz istotności.
9.2. EKES podkreśla znaczenie aktywnego zaangażowania władz lokalnych i regionalnych, którego stopień wciąż znacznie się różni w zależności od strategii. EUSALP jest pozytywnym modelem realizowanym z dużym udziałem podmiotów terytorialnych, co może stanowić najlepszą praktykę. Należy wzmocnić zasadę pomocniczości poprzez docenienie wkładu podmiotów lokalnych we wszystkie strategie.
9.3. Ze względu na to, że na strategie makroregionalne nie przeznaczono odrębnego budżetu, opierają się one na zasobach unijnych, krajowych, regionalnych i prywatnych. Zasadniczy filar finansowania stanowią programy transnarodowe Interreg (Bałtyk, Dunaj, Morza Adriatyckie i Jońskie, region alpejski) oraz Interreg NEXT dla krajów leżących w sąsiedztwie. EKES popiera włączenie priorytetów strategii makroregionalnych do programów operacyjnych finansowanych z EFRR, EFS+, programu "Horyzont Europa", LIFE, Erasmus+ i innych instrumentów.
9.4. Konieczne jest zacieśnienie dialogu między instytucjami zarządzającymi a koordynatorami strategii makroregionalnych poprzez utworzenie stabilnych platform finansowych takich jak "Obszar alpejski". EKES wzywa do większego zaangażowania partnerów społecznych i społeczeństwa obywatelskiego również w programowanie, aby strategie były bardziej inkluzywne, partycypacyjne i operacyjne.
9.5. Strategie makroregionalne mogą zwiększać odporność łańcuchów produkcji i wspierać integrację MŚP poprzez projekty transgraniczne w sektorach strategicznych. Komitet zaleca rozwijanie lokalnych zdolności administracyjnych poprzez szkolenia, wymiany najlepszych praktyk oraz praktyczne stosowanie zasady partnerstwa z udziałem społeczeństwa obywatelskiego, instytucji oraz podmiotów gospodarczych.
10. Dalsze działania
10.1. Przyszłość strategii makroregionalnych będzie naznaczona coraz większymi wyzwaniami: zmianą klimatu, transformacją cyfrową, kwestią bezpieczeństwa energetycznego, zjawiskami demograficznymi oraz przemianami geopolitycznymi. EKES podkreśla pilną potrzebę skoordynowanych i zintegrowanych reakcji terytorialnych, opartych na skutecznym wielopoziomowym sprawowaniu rządów oraz na zorganizowanym uczestnictwie obywatelskim.
10.2. Komitet podkreśla strategiczną rolę organizacji społeczeństwa obywatelskiego, partnerów społecznych i młodzieży w łączeniu europejskich terytoriów z kierunkami polityki europejskiej. Ich czynny i zorganizowany udział we wszystkich etapach strategii makroregionalnych jest niezbędny do wspierania włączenia, aktywnego obywatelstwa oraz poczucia przynależności.
10.3. Należy wzmocnić zarządzanie i w tym celu wprowadzić rozróżnienie między szczeblem politycznym a operacyjnym. EKES wzywa do aktywniejszego angażowania regionów, władz lokalnych oraz stron zainteresowanych daną tematyką, do uproszczenia procesów decyzyjnych, ulepszenia zdolności administracyjnych oraz zapewnienia odpowiednich i dostępnych zasobów.
10.4. Strategie makroregionalne muszą przekształcić się z instrumentów elastycznej współpracy w mechanizmy, które będą wywierać wpływ strukturalny. EKES zaleca jasne i wymierne cele, systemy monitorowania i działania następcze, a także tworzenie łańcuchów projektów, które będą przekładać wyniki na trwałą politykę publiczną.
10.5. Pierwszoplanowe znaczenie ma włączenie strategii makroregionalnych do głównych instrumentów finansowania unijnego. Komitet popiera systematyczne włączanie strategii makroregionalnych do programów spójności, funduszy IPA, Interreg i programów zarządzanych bezpośrednio oraz apeluje o stabilne współdziałanie ze strategiami morskimi w celu zwiększenia synergii.
10.6. Strategie makroregionalne muszą w większym stopniu przyczyniać się do sprawiedliwej transformacji ekologicznej i cyfrowej. EKES apeluje o rozwijanie środków na rzecz transformacji energetycznej, włączenia społecznego i cyfryzacji, które muszą iść w parze z programami szkolenia i przekwalifikowania, zwłaszcza w przypadku grup znajdujących się w najtrudniejszej sytuacji.
10.6.1. W strategiach makroregionalnych należy wzmocnić warunkowość społeczną, tak aby projekty rozwoju były również oceniane pod kątem stopnia włączenia i sprawiedliwości, ze szczególnym uwzględnieniem zasad równości szans oraz niedyskryminacji.
10.7. Wyzwania demograficzne, takie jak starzenie się społeczeństwa i depopulacja wsi, wymagają prowadzenia polityki w bliskim kontakcie ze społecznościami. EKES uważa, że pierwszoplanową kwestią jest inwestowanie w jakość życia, godną pracę i podstawowe usługi, przy czym należy wykorzystywać atuty gospodarek lokalnych oraz zachęcać młodych ludzi do pozostania na danym obszarze.
10.8. Komitet popiera takie instrumenty jak EUWT, euroregiony i lokalne społeczności energetyczne, które mogą ulepszać realizację strategii makroregionalnych za pomocą wspólnych rozwiązań w dziedzinie ekozarządzania, zrównoważonej mobilności i przystosowania się do zmiany klimatu oraz wspierać współpracę zinstytucjonalizowaną.
10.9. Co się tyczy komunikacji, EKES odnotowuje zarówno postępy, jak i niedociągnięcia. Konieczne jest większe wyeksponowanie strategii makroregionalnych poza kanałami instytucjonalnymi za pośrednictwem lokalnych mediów, sieci młodzieży oraz zainteresowanych stron gospodarczych. Agory obywatelskie i makroregionalne fora młodzieżowe to narzędzia, które należy wzmocnić.
10.10. EKES popiera aktywne wykorzystywanie strategii makroregionalnych w rozszerzeniu UE jako laboratoriów integracji instytucji, przedsiębiorstw, uczelni oraz społeczeństwa obywatelskiego. Przypomina, że należy ustanowić co najmniej jedną strategię makroregionalną dla regionu Morza Śródziemnego zgodnie z opracowanym niedawno przez Komisję Europejską Paktem na rzecz regionu śródziemnomorskiego.
10.11. Zdaniem Komitetu konieczne jest stworzenie warunków do przejrzystego i odpowiedzialnego zarządzania wolnego od korupcji w instytucjach zaangażowanych w strategie makroregionalne.
11. Strategie makroregionalne w dziedzinie nowej polityki spójności - wyzwania i rozwiązania
11.1. Nowe WRF na lata 2028-2034, wraz z ewentualną zmianą polityki spójności, stwarzają ryzyko dla strategii makroregionalnych, ponieważ osadzenie planów partnerstwa na szczeblu krajowym może osłabić ich wymiar transnarodowy, hamować współpracę oraz prowadzić do centralizacji zarządzania programami.
11.2. Wziąwszy pod uwagę, że każde państwo członkowskie będzie miało własny plan partnerstwa, strategie i priorytety mogą się różnić, co skomplikuje koordynację strategii makroregionalnych. Istnieje ryzyko, że wspólne projekty będą opóźnione z powodu różniących się cykli finansowania, a regiony o słabszym zarządzaniu mogą mieć mniejsze możliwości wpływania na plany krajowe oraz utrudniony dostęp do funduszy, co pogłębi nierówności.
11.2.1. Zdaniem EKES-u główne podmioty objęte strategiami makroregionalnymi powinny dążyć do:
- zapewnienia, by priorytety makroregionalne były włączane do planów partnerstwa krajowego i regionalnego, by w odpowiednim czasie współdziałano z rządami oraz by uwzględniano współpracę transgraniczną,
- opracowania dokumentów strategicznych zawierających jasne cele, wymierne wskaźniki i dowody konieczności oraz do podkreślania własnej pozycji w negocjacjach,
- krzewienia współpracy transgranicznej w planach krajowych i regionalnych, wraz z przeznaczeniem specjalnych środków na wspólne projekty i projekty ochrony środowiska i monitorowaniem tych projektów,
- unikania formalnych konsultacji ze społeczeństwem obywatelskim i partnerami społecznymi, przy jednoczesnym zapewnieniu rzeczywistych mechanizmów uczestnictwa i reprezentacji.
12. Więcej informacji na temat EUSAIR
12.1. EKES z zadowoleniem przyjmuje przegląd strategii UE na rzecz regionu Morza Adriatyckiego i Morza Jońskiego i dostrzega postępy poczynione w ciągu dziesięciu pierwszych lat jej realizacji. Aktualizacja planu działania, poszerzenie priorytetów oraz wzmocnienie systemu monitorowania to niezbędne kroki na drodze do sprostania nowym wyzwaniom geopolitycznym i środowiskowym.
12.2. Komitet podkreśla, że kraje uczestniczące powinny być długofalowo zaangażowane na wysokim szczeblu politycznym. Jedynie dzięki wspólnemu i stabilnemu zarządzaniu można będzie zapewnić spójność i skuteczność realizacji celów strategicznych oraz pogłębienia współpracy makroregionalnej.
12.3. EKES w pełni popiera nowy plan działania, w którym proponuje się konkretne i innowacyjne rozwiązania, by wykorzystywać możliwości gospodarcze, społeczne i środowiskowe regionu. Wzywa również Komisję, by odgrywała nadal czynną rolę polegającą na wsparciu technicznym i finansowym, tak by strategia mogła przynosić wymierne korzyści zaangażowanym obywatelom i obszarom.
12.4. Filary strategii
12.4.1. Strategia EUSAIR opiera się na pięciu filarach gospodarczych, społecznych i środowiskowych, a także służy współpracy i zrównoważonemu rozwojowi. Zmieniony plan działania zwiększa spójność strategii i zawiera innowacyjne rozwiązania.
12.4.2. Transport i energia - poprawa infrastruktury drogowej i kolejowej, wspieranie zrównoważonej mobilności oraz konkurencyjnego systemu portowego. Zwiększenie bezpieczeństwa energetycznego, integracja odnawialnych źródeł energii i obniżenie emisyjności.
12.4.3. Środowisko - przeciwdziałanie zmianie klimatu, zanieczyszczeniu i utracie różnorodności biologicznej mórz i wybrzeży. Krzewienie współpracy transgranicznej i zrównoważonego zarządzania zasobami naturalnymi.
12.4.4. Ekoturystyka - wyważone zarządzanie ruchem turystycznym, wspieranie turystyki wiejskiej i popularyzacja śródziemnomorskiego sposobu odżywiania się. Wspieranie konkurencyjności i zrównoważonego rozwoju w sektorach rolno-spożywczym i turystycznym.
12.4.5. Większa spójność społeczna - przeciwdziałanie nierównowadze demograficznej, bezrobociu i ubóstwu. Zwiększanie włączenia młodzieży, rozwijanie jej umiejętności i uczestnictwa poprzez tworzenie ekosystemu sprzyjającego innowacjom społecznym.
12.5. Zagadnienia horyzontalne i przekrojowe
12.5.1. Podczas przeglądu planu działania wskazano potencjalnie niezależne kwestie, które nakładają się jednak na inne dziedziny. By uniknąć fragmentacji, uwzględniono je jako zagadnienia przekrojowe. EKES ocenia pozytywnie tę decyzję, która przyczynia się do większej spójności, synergii i skuteczności polityki.
12.5.2. Strategia pomagająca krajom kandydującym dostosować się do standardów UE wspiera rozszerzenie, które stało się priorytetem po wybuchu wojny w Ukrainie. Skuteczne sprawowanie rządów wymaga odpowiednich zdolności administracyjnych i koordynacji instytucjonalnej. Plan sprzyja ponadto badaniom naukowym i innowacjom, gdyż wspiera MŚP, przedsiębiorstwa typu startup oraz strategie inteligentnej specjalizacji.
12.5.3. Neutralność klimatyczna opiera się na gospodarce o obiegu zamkniętym, która ogranicza marnotrawstwo i presję na środowisko dzięki połączeniu energii odnawialnej, zielonych technologii oraz ekoturystyki. Ekologiczny rozwój obszarów wiejskich wzmacnia odporne społeczności, a cyfryzacja tworzy innowacyjne centra i połączone sieci z korzyścią dla obywatelek, obywateli i przedsiębiorstw.
12.5.4. EKES podkreśla potrzebę skuteczniejszego i ciągłego zarządzania strategią na rzecz regionu Morza Adriatyckiego i Morza Jońskiego. W zmienionym planie rozwinięto podejście do wyników, uwydatniono atuty różnych szczebli instytucjonalnych oraz - za pośrednictwem rotacyjnej prezydencji i grup tematycznych - zapewniono realizację i koordynację w sposób zachęcający młodzież i społeczeństwo obywatelskie do udziału.
Bruksela, dnia 3 grudnia 2025 r.
| Identyfikator: | Dz.U.UE.C.2026.874 |
| Rodzaj: | opinia |
| Tytuł: | Opinia Europejskiego Komitetu Ekonomiczno-Społecznego - Komunikat Komisji do Parlamentu Europejskiego, Rady, Europejskiego Komitetu Ekonomiczno-Społecznego i Komitetu Regionów w sprawie zmienionego planu działania w ramach strategii makroregionalnej UE na rzecz regionu Morza Adriatyckiego i Morza Jońskiego (COM(2025) 191 final) - Sprawozdanie Komisji dla Parlamentu Europejskiego, Rady, Europejskiego Komitetu Ekonomiczno-Społecznego i Komitetu Regionów z realizacji strategii makroregionalnych UE (COM(2025) 196 final) |
| Data aktu: | 2026-02-27 |
| Data ogłoszenia: | 2026-02-27 |