Opinia Europejskiego Komitetu Ekonomiczno-Społecznego - Interakcja między zastosowaniami sztucznej inteligencji a usługami związanymi z wolnymi zawodami: reagowanie na pilne potrzeby społeczne (opinia z inicjatywy własnej)
Opinia Europejskiego Komitetu Ekonomiczno-SpołecznegoInterakcja między zastosowaniami sztucznej inteligencji a usługami związanymi z wolnymi zawodami: reagowanie na pilne potrzeby społeczne
(C/2026/5)
(Dz.U.UE C z dnia 16 stycznia 2026 r.)
Sprawozdawca: Rudolf KOLBE
| Doradczynie i doradcy | Alfred BUTTNER |
| Decyzja Zgromadzenia Plenarnego | 27.2.2025 |
| Podstawa prawna | Art. 52 ust. 2 regulaminu wewnętrznego |
| Sekcja odpowiedzialna | Sekcja Jednolitego Rynku, Produkcji i Konsumpcji |
| Data przyjęcia przez sekcję | 2.9.2025 |
| Data przyjęcia na sesji plenarnej | 18.9.2025 |
| Sesja plenarna nr | 599 |
| Wynik głosowania (za/przeciw/wstrzymało się) | 98/0/0 |
1. Wnioski i zalecenia
1.1. Osoby wykonujące wolne zawody charakteryzują się wysokimi kwalifikacjami zawodowymi i szczególną etyką zawodową, świadczą usługi osobiście, a także cieszą się zaufaniem. Nie można ignorować tych podstawowych cech w czasach sztucznej inteligencji (AI). Wykorzystanie AI musi uzupełniać funkcjonowanie wolnych zawodów, a nie zastępować te profesje. W każdym przypadku trzeba utrzymać zasadę ludzkiej kontroli.
1.2. AI może zrewolucjonizować wiele aspektów wolnych zawodów poprzez poprawę wydajności i jakości usług przy jednoczesnym lepszym zaspokojeniu potrzeb społecznych. Wykorzystanie AI musi jednak przebiegać w kontekście etycznych i prawnych ram.
1.3. UE powinna kontynuować swoje podejście do promowania i regulowania AI, z uwzględnieniem ram prawnych obejmujących kwestie odpowiedzialności, a w szczególności wspierać badania i rozwój w dziedzinie AI.
1.4. Wykorzystanie AI wymaga ogromnej mocy obliczeniowej i zdolności obliczeniowych. UE musi przyspieszyć rozwój bezpiecznej europejskiej infrastruktury obliczeniowej i infrastruktury danych, aby zmniejszyć zależność od dostawców spoza Europy. Obejmuje to rozwój niezbędnej do wykorzystania AI infrastruktury cyfrowej w celu zapewnienia dostępu do nowoczesnych technologii we wszystkich regionach.
1.5. Osoby wykonujące wolne zawody powinny być zaangażowane w procesy regulacji AI, np. w fora eksperckie, inicjatywy na rzecz standaryzacji i komitety etyczne.
1.6. UE powinna promować opracowanie i wdrożenie europejskiego znaku sztucznej inteligencji dla przejrzystych, bezpiecznych i wiarygodnych zastosowań AI, które mogłyby przynieść korzyści w szczególności wolnym zawodom.
1.7. Państwa członkowskie UE powinny poszerzyć treści szkoleniowe o aspekty związane z AI i umożliwić uczenie się przez całe życie w tej dziedzinie. Ponadto UE powinna promować szkolenia w zakresie AI dla wolnych zawodów za pośrednictwem takich programów jak Erasmus+ i EFS oraz w ramach szkolenia zawodowego.
1.8. Osoby wykonujące wolne zawody muszą również stawić czoła wyzwaniom związanym z wykorzystywaniem AI poprzez nabywanie umiejętności niezbędnych do odpowiedzialnego i skutecznego korzystania ze sztucznej inteligencji. Stowarzyszenia i organy samoregulacyjne wolnych zawodów powinny opracować strategie w zakresie AI, dostosować swoje kodeksy zawodowe i zapewnić swoim członkom szkolenia w zakresie AI.
1.9. Dla zagwarantowania wykorzystania i przejrzystości AI, a także dla wyjaśnienia celów wprowadzenia narzędzi sztucznej inteligencji ważny jest dialog społeczny. Relacja między zadaniami powierzonymi maszynom a zadaniami zastrzeżonymi dla ludzi musi być zatem przedmiotem rokowań zbiorowych i dialogu społecznego.
2. Znaczenie wolnych zawodów w transformacji cyfrowej
2.1. Wolne zawody mają ogromne znaczenie dla społeczeństwa. Usługi świadczone przez lekarzy, stomatologów, inżynierów, architektów, prawników, notariuszy, doradców podatkowych, księgowych, konsultantów ds. zatrudnienia i inne osoby wykonujące wolne zawody są ściśle związane z podstawowymi potrzebami i prawami podstawowymi, takimi jak życie, praca, zdrowie, bezpieczeństwo lub własność, oraz stanowią istotny element jakości życia.
2.2. Aplikacje cyfrowe stanowią już nieodzowną część usług świadczonych w ramach wolnych zawodów. Szczególną cechą cyfryzacji jest szybko rozwijające się wykorzystanie AI. Może to radykalnie zmienić funkcjonowanie wolnych zawodów. Dotyczy to przede wszystkim istoty usług świadczonych w ramach wolnych zawodów, szczególnego stosunku zaufania między osobami wykonującymi wolne zawody a ich klientami czy pacjentami.
2.3. Zawody te stoją w obliczu różnych wyzwań w czasach transformacji cyfrowej. Z jednej strony technologie cyfrowe i AI mogą przyczynić się do poprawy efektywności i jakości usług. Z drugiej strony przedstawiciele wolnych zawodów muszą również dostosować swój sposób pracy, aby spełnić wymogi cyfrowe, zapobiegać ryzyku i dotrzymywać kroku stopniowej automatyzacji i nasilającemu się wykorzystywaniu AI.
3. Potrzeby społeczne i sztuczna inteligencja w wolnych zawodach: innowacje i rozwój
3.1. Zastosowania AI stają się coraz powszechniejsze w kontekście wolnych zawodów, podobnie jak w wielu dziedzinach życia.
3.2. W medycynie i stomatologii AI jest stosowana na wiele sposobów w diagnostyce i terapii. Systemy AI są wykorzystywane do analizy technik obrazowania, takich jak rentgen, w celu wczesnego wykrywania chorób.
3.3. W dziedzinie inżynierii AI wykorzystuje się głównie do automatyzacji i optymalizacji procesów. Systemy oparte na AI stosuje się do projektowania maszyn i urządzeń w celu zwiększenia wydajności i precyzji.
3.4. W dziedzinie prawa AI jest wykorzystywana w badaniach i analizie tekstów prawnych. Innym przykładem jest wykorzystanie AI w redagowaniu umów i w dokumentacji prawnej; notariusze mogą stosować systemy oparte na AI do automatyzacji uwierzytelniania dokumentów i zarządzania nimi.
3.5. W dziedzinie audytu AI jest użyteczna w analizowaniu danych finansowych i przeprowadzaniu audytów. Systemy AI mogą wykrywać nieprawidłowości w dużych ilościach danych, a tym samym potencjalne nadużycia finansowe lub błędy księgowe na wczesnym etapie.
3.6. W ramach doradztwa podatkowego systemy oparte na AI są w stanie zautomatyzować powtarzalne działania takie jak przetwarzanie dokumentów potwierdzających.
4. Zapewnienie zrównoważonej jakości życia
4.1. AI odegra ważną rolę w osiąganiu celów UE w zakresie zrównoważonego rozwoju za pośrednictwem Zielonego Ładu i inicjatywy nowego europejskiego Bauhausu. Dotyczy to w szczególności architektury i budownictwa poprzez promowanie zrównoważonego budownictwa, efektywnego wykorzystania zasobów i udziału w życiu społecznym, a także przyczynianie się do osiągnięcia ważnego celu, jakim jest przystępne cenowo mieszkalnictwo w UE.
4.2. Systemy planowania i optymalizacji budynków oparte na AI pomagają zminimalizować zużycie materiałów i energii podczas budowy oraz optymalizują procesy budowlane. AI może wspierać zasady gospodarki o obiegu zamkniętym w budownictwie poprzez umożliwienie skuteczniejszego zarządzania materiałami oraz optymalizacji rozbiórki budynków w celu recyklingu i ponownego wykorzystania materiałów budowlanych.
4.3. AI może przyczynić się do rozwoju inteligentnych budynków. Inteligentne technologie budowlane obejmują m.in. kontrolę ogrzewania i klimatyzacji, a także systemy oświetlenia reagujące na obecność ludzi. Prowadzi to do zmniejszenia zużycia energii, a tym samym do ograniczenia emisji CO2.
4.4. Ponadto AI może przyczynić się do projektowania zrównoważonych miast, pomagając w optymalizacji przepływów transportowych, wyborze miejsc na tereny zielone lub integracji zrównoważonych projektów infrastrukturalnych.
5. Wykorzystanie sztucznej inteligencji do poprawy jakości usług świadczonych w ramach wolnych zawodów
5.1. Już dziś oczywiste jest, że AI może w znacznym stopniu przyczynić się do zwiększenia wydajności wolnych zawodów, gdyż dzięki niej dane gromadzi się szybciej, dokładniej i wydajniej.
5.2. Włączenie AI do praktyki zawodowej poprawi jakość usług świadczonych w ramach wolnych zawodów. Algorytmy AI mogą analizować ilości danych i identyfikować wzorce, które byłyby trudne do wykrycia przez człowieka. Skomplikowane analizy są możliwe w znacznie krótszym czasie.
5.3. AI ułatwia również wypełnianie powtarzalnych, czasochłonnych zadań. Robotyczna automatyzacja procesów pomaga przedsiębiorstwom w wykonywaniu zadań administracyjnych takich jak fakturowanie lub archiwizacja, które często należy przeprowadzić obok głównych zadań. Daje to więcej czasu na bardziej skomplikowane działania tworzące wartość dodaną.
5.4. AI wnosi również istotny wkład w poprawę komunikacji poprzez generowanie tekstów, obrazów i mowy, np. za pośrednictwem usług tłumaczenia automatycznego.
5.5. Nie należy przy tym lekceważyć impulsu AI dla polityki dotyczącej wzrostu. W szczególności generatywna AI, która tworzy nowe treści na podstawie wymogów i istniejących informacji, może doprowadzić do ogromnego wzrostu wydajności.
5.6. W wyniku zmian demograficznych zaczyna coraz bardziej brakować wykwalifikowanych pracowników. Zasoby ludzkie w kluczowych obszarach usług takich jak zdrowie i prawo są ograniczone. AI może odegrać zasadniczą rolę w zwiększaniu zdolności w tych dziedzinach. Na przykład telemedycyna i narzędzia diagnostyczne oparte na AI umożliwiają pacjentom na obszarach oddalonych dostęp do opieki zdrowotnej.
5.7. Dzięki zdolności do analizowania dużych ilości danych w czasie rzeczywistym AI pozwala lepiej zrozumieć potrzeby klientów, a tym samym pomaga w bardziej ukierunkowanej komunikacji. AI umożliwia zapewnienie ciągłej, spersonalizowanej i spójnej interakcji, co znacznie poprawia doświadczenie klienta.
6. Podejście ukierunkowane na człowieka i związane z nim wymogi dotyczące kwalifikacji
6.1. Rosnące możliwości związane z AI stwarzają wyzwania dla wolnych zawodów i ich koncepcji, m.in. odnośnie do zakresu, w jakim czynnik ludzki można zastąpić inteligentnymi programami i uczeniem się maszyn.
6.2. W szczególności w przypadku wolnych zawodów wykorzystanie AI może być postrzegane jako odejście od nacisku na sprawczość człowieka. Klienci i pacjenci mogą stracić zaufanie, jeżeli poczują, że ich problemy są rozwiązywane przez maszyny, a nie przez specjalistki i specjalistów o wysokich kwalifikacjach. Aby przeciwdziałać niepewności związanej ze stosowaniem AI, coraz ważniejsze stają się predykcyjne uregulowania zawodowe. Musi to należycie uwzględniać specyfikę usług świadczonych w ramach wolnych zawodów w odniesieniu do związanych z nimi odpowiedzialności osobistej i interesu publicznego, aby utrzymać niezbędny poziom bezpieczeństwa konsumentów, a jednocześnie zachować pełną elastyczność.
6.3. Wykorzystanie AI w wolnych zawodach wymaga zatem podejścia ukierunkowanego na człowieka, w ramach którego technologia służy jako narzędzie wspierania wolnych zawodów, a nie ich zastępowania. Oznacza to, że osoby wykonujące wolne zawody muszą posiadać nie tylko wiedzę techniczną w zakresie AI, ale także zdolność do korzystania z tej technologii w kontekście etyki i odpowiedzialności. Aby umożliwić innowacje w ramach uregulowań zawodowych, należy stworzyć piaskownice regulacyjne na potrzeby stosowania AI w wolnych zawodach. Takie kontrolowane środowiska testowe mogłyby dostarczyć cennych informacji dla regulacji i praktycznego wdrażania.
6.4. Zastosowania AI muszą respektować autonomię i swobodę wyboru osób wykonujących wolne zawody. Systemy AI mają jedynie pomagać w podejmowaniu świadomych decyzji, ale nie mogą przejmować ostatecznej odpowiedzialności. Trzeba utrzymać zasadę ludzkiej kontroli.
6.5. AI nie może zastąpić aspektów interpersonalnych i inteligencji emocjonalnej, które mają kluczowe znaczenie w kontekście wolnych zawodów. Zdolność do rozwiązywania złożonych kwestii etycznych, przyjmowania odpowiedzialności i pozyskiwania zaufania klientów pozostaje wyjątkowym aspektem działań człowieka.
6.6. Ważne jest, aby dało się zrozumieć, jak i dlaczego systemy AI przynoszą określone rezultaty. Procesy decyzyjne leżące u podstaw modeli AI powinny być dokumentowane w przejrzysty i zrozumiały sposób, aby zwiększyć zaufanie i uniknąć nieporozumień (tzw. wyjaśnialna sztuczna inteligencja). Jest to jedyny sposób zapewnienia opartego na odpowiedzialności świadczenia usług jako podstawy wolnych zawodów.
6.7. Wiarygodne ramy mają kluczowe znaczenie dla wdrażania AI. Dialog społeczny i udział pracowników stanowią ważne instrumenty regulowania zastosowań, zagwarantowania przejrzystości wprowadzanych systemów AI oraz wyjaśnienia korzyści i celów przyświecających wdrażaniu narzędzi AI. Relacja między zadaniami powierzonymi maszynom a zadaniami zastrzeżonymi dla ludzi musi być zatem przedmiotem rokowań zbiorowych i dialogu społecznego.
7. Wymogi prawne dotyczące wolnych zawodów w związku ze sztuczną inteligencją - zapewnienie ochrony danych
7.1. Programowanie i wykorzystywanie AI musi być zgodne z podstawowymi zasadami godności ludzkiej i sprawiedliwości. Nie może dochodzić do dyskryminacji ani nierównego traktowania ze względu na niewystarczające zbiory danych lub nieprawidłowe algorytmy.
7.2. W zależności od swoich kompetencji ustawodawcy krajowi i europejscy powinni uregulować zastosowania AI i dopilnować, aby systemy AI wykorzystywano nie tylko skutecznie, ale również sprawiedliwie, a także by normy etyczne były przestrzegane w całej UE. Ważnym krokiem mógłby być doraźny instrument prawny służący lepszemu sprostaniu wyzwaniom związanym z AI, w szczególności odnośnie do przejrzystości, wyjaśnialności decyzji i rozliczalności.
7.3. Przyjmując rozporządzenie (UE) 2024/1689 w sprawie ustanowienia zharmonizowanych przepisów dotyczących sztucznej inteligencji (akt w sprawie sztucznej inteligencji), Unia Europejska zainicjowała pierwsze na świecie uregulowanie w sprawie zastosowań AI i utworzyła Europejski Urząd ds. Sztucznej Inteligencji. Należy kontynuować podejście UE polegające z jednej strony na promowaniu rozwoju AI, a z drugiej na jej regulowaniu.
7.4. Wolne zawody mogłyby skorzystać na opracowaniu i wprowadzeniu europejskiego znaku sztucznej inteligencji dla przejrzystych, bezpiecznych i wiarygodnych zastosowań AI.
7.5. Wykorzystanie AI często wymaga dostępu do wrażliwych danych osobowych, takich jak dane medyczne lub inne informacje o bardzo osobistym charakterze.
7.6. AI trzeba stosować w taki sposób, aby wrażliwe informacje były bezpieczne i poufne. Wolne zawody mają tu do wypełnienia kluczową funkcję, pełniąc rolę gwaranta stosowania AI zgodnie z wymogami ochrony danych na mocy RODO wobec swoich klientów lub pacjentów. Ponadto należy jasno określić obowiązki w zakresie ochrony danych w interakcji między człowiekiem a AI. W kontekście zautomatyzowanego doradztwa i wsparcia decyzyjnego potrzebne są sektorowe interpretacje RODO dotyczące wolnych zawodów. Idzie to również w parze z przestrzeganiem tajemnicy zawodowej, która jest podstawą niemal wszystkich wolnych zawodów.
7.7. Osoby wykonujące wolne zawody oraz reprezentujące je stowarzyszenia lub podmioty powinny zatem być zaangażowane w procesy regulacji, np. w fora eksperckie, inicjatywy na rzecz standaryzacji i komitety etyczne.
7.8. Wykorzystanie AI wymaga ogromnej mocy obliczeniowej i zdolności obliczeniowych. UE musi przyspieszyć rozwój bezpiecznej europejskiej infrastruktury obliczeniowej i infrastruktury danych, aby zmniejszyć zależność od dostawców spoza Europy i zapewnić europejską suwerenność cyfrową. Przedstawiciele wolnych zawodów muszą mieć swobodę decydowania, czy i z jakich narzędzi AI pragną skorzystać. Wymaga to niezależnych, europejskich rozwiązań w zakresie AI z jasnymi systemami licencjonowania i odpowiedzialności. Jest to kluczowy element suwerenności cyfrowej wolnych zawodów. Bardzo duże znaczenie ma tu plan działania na rzecz kontynentu sztucznej inteligencji z kwietnia 2025 r., którego celem jest uczynienie UE światowym liderem w dziedzinie AI. Ważne jest zapewnienie we wszystkich regionach rozwoju infrastruktury niezbędnej do wykorzystania AI. Potrzebne są również opłacalne modele AI, które zużywają mniej energii i wymagają mniejszej ilości danych treningowych.
7.9. Jednocześnie ważne jest zapewnienie, aby wolne zawody miały dostęp do narzędzi AI w warunkach niedyskryminacji. Dominująca pozycja poszczególnych dostawców technologii nie może negatywnie wpływać na innowacyjność, jakość i autonomię zawodową. Sprawiedliwy i przejrzysty dostęp do narzędzi cyfrowych jest warunkiem wstępnym dla zapewnienia równych szans i odporności gospodarczej.
7.10. Wykorzystanie AI nie może zwiększać ryzyko uzależnienia przedstawicieli wolnych zawodów od platform cyfrowych, które wprawdzie oferują widoczność i możliwości, ale często działają za pomocą nieprzejrzystych i nie zawsze uczciwych algorytmów. Mechanizmy te mogą wprowadzać elementy arbitralności i asymetrii, które podważają autonomię i przejrzystość relacji między podażą a popytem. Jednocześnie przedsiębiorstwa typu startup w dziedzinie AI wkraczają w obszar działalności wolnych zawodów. Wymaga to krytycznej analizy zakresu, w jakim takie oferty muszą być regulowane lub zaklasyfikowane w prawie zawodowym.
7.11. Potrzebujemy odpowiedzi na pytanie, kto jest właścicielem praw do produktów wytworzonych przez algorytmy i jak chronić własność intelektualną przed ryzykiem lub niezamierzonym naruszeniem.
8. Kwestia odpowiedzialności w przypadku błędu lub szkody
8.1. Z punktu widzenia wolnych zawodów kluczowe znaczenie ma również kwestia odpowiedzialności w przypadku szkód związanych ze stosowaniem AI. Aby zachować zaufanie użytkowników, potrzebne są jasne i proporcjonalne systemy odpowiedzialności.
8.2. Główna odpowiedzialność za korzystanie z zastosowań AI spoczywa na osobach wykonujących wolne zawody. To one są odpowiedzialne za decyzje, co uwypukla szczególne znaczenie stosunku zaufania. AI może służyć jako wsparcie, ale ostatecznie to człowiek podejmuje decyzje i to na nim spoczywa odpowiedzialność.
8.3. Nie zwalnia to jednak dostawców i twórców systemów AI z ich szczególnej odpowiedzialności. Przedsiębiorstwa te muszą zapewnić, aby ich produkty były bezpieczne, niezawodne i zgodne z zasadami etycznymi. W przypadku wystąpienia błędu w systemie AI konieczne jest wyjaśnienie warunków, na jakich twórca, dostawca lub użytkownik systemu ponosi odpowiedzialność za szkody.
8.4. Godny ubolewania jest fakt, że w kwietniu 2025 r. Komisja Europejska wycofała swój wniosek z 2022 r. dotyczący dyrektywy w sprawie odpowiedzialności za AI, gdyż tym samym dyskusje utknęły w martwym punkcie. Biorąc pod uwagę znaczenie tej kwestii, należy podjąć nową próbę uregulowania tego kluczowego obszaru.
9. Kwalifikacje i szkolenia w zakresie sztucznej inteligencji
9.1. Wykorzystanie AI wymaga nowych umiejętności i kompetencji od osób wykonujących wolne zawody. Należy poszerzyć ich kwalifikacje, tak aby specjalistki i specjaliści rozumieli zarówno techniczne aspekty AI, jak i etyczne implikacje jej stosowania.
9.2. Aby to zapewnić, osoby wykonujące wolne zawody muszą uzyskać umiejętności cyfrowe już w trakcie szkoleń. Dotyczy to również pracowników wolnych zawodów, za których kształcenie odpowiada przedstawiciel wolnego zawodu.
9.3. To samo dotyczy dalszego kształcenia i doskonalenia zawodowego. Potrzebne jest zaangażowanie na rzecz uczenia się przez całe życie, aby zapewnić nabywanie umiejętności cyfrowych, które bardzo szybko się dezaktualizują. Obejmuje to wyjaśnialność, zarządzanie danymi i ryzyko stronniczych wyników w zautomatyzowanym wsparciu decyzyjnym. Zapewnianie umiejętności w zakresie AI powinno być dostosowane do potrzeb odpowiednich zawodów.
10. Sztuczna inteligencja i samorząd zawodowy
10.1. Ważną cechą wolnych zawodów jest pewna forma organizacji zawodowej, która w poszczególnych regionach UE może mieć bardzo różny charakter.
10.2. Coraz częstsze stosowanie AI wiąże się zatem z nowymi zadaniami dla izb zawodowych i stowarzyszeń zawodowych wolnych zawodów. Mogą one pomagać swoim członkom w tworzeniu nowych cyfrowych obszarów biznesowych lub w radzeniu sobie z nowymi mediami oraz zapewniać specjalistyczne szkolenia.
10.3. Izby zawodowe i stowarzyszenia zawodowe powinny odgrywać wiodącą rolę w zarządzaniu AI, proaktywnie aktualizować swoje kodeksy etyczne i kodeksy zawodowe oraz dostosowywać praktyczne wytyczne dotyczące odpowiedzialnego wykorzystywania AI, tak aby osoby wykonujące wolne zawody mogły stale opierać się na swoim profesjonalnym osądzie, a nie bezkrytycznie polegać na sztucznej inteligencji. Wolne zawody powinny opracować strategie AI dla odnośnych zawodów.
Bruksela, dnia 3 września 2020 r.
| Identyfikator: | Dz.U.UE.C.2026.5 |
| Rodzaj: | opinia |
| Tytuł: | Opinia Europejskiego Komitetu Ekonomiczno-Społecznego - Interakcja między zastosowaniami sztucznej inteligencji a usługami związanymi z wolnymi zawodami: reagowanie na pilne potrzeby społeczne (opinia z inicjatywy własnej) |
| Data aktu: | 2026-01-16 |
| Data ogłoszenia: | 2026-01-16 |