Zawiadomienie Komisji w sprawie dostępu do wymiaru sprawiedliwości w sprawach dotyczących środowiska

(C/2026/3962)

Spis treści

WPROWADZENIE: DOSTĘP DO WYMIARU SPRAWIEDLIWOŚCI W SPRAWACH DOTYCZĄCYCH PRAWA UE W DZIEDZINIE OCHRONY ŚRODOWISKA

UWARUNKOWANIA PRAWNE: SĄDY KRAJOWE, UNIJNE PRAWO OCHRONY ŚRODOWISKA I KONWENCJA Z AARHUS

ZAPEWNIENIE DOSTĘPU DO WYMIARU SPRAWIEDLIWOŚCI W SPRAWACH ZWIĄZANYCH ZE ŚRODOWISKIEM

INTERESY PUBLICZNE, OBOWIĄZKI I PRAWA WAŻNE Z PUNKTU WIDZENIA OCHRONY SĄDOWEJ

1.1.

Wprowadzenie

1.2.

Interesy publiczne, prawa i obowiązki

1.3.

Aktywny udział społeczeństwa, ochrona praw i wypełnianie obowiązków

LEGITYMACJA PROCESOWA

2.1.

Wprowadzenie

2.2.

Wnioski o informacje dotyczące środowiska i prawo do otrzymania informacji

2.3.

Konkretne przedsięwzięcia wymagające udziału społeczeństwa w podejmowaniu decyzji

2.4.

Wnioski o podjęcie działań w ramach odpowiedzialności za środowisko

2.5.

Inne zagadnienia, takie jak krajowe przepisy wykonawcze, ogólne akty regulacyjne, plany i programy oraz odstępstwa

ZAKRES KONTROLI SĄDOWEJ

3.1.

Wprowadzenie

3.2.

Możliwe uzasadnienia kontroli sądowej

3.3.

Intensywność kontroli/standardy kontroli

SKUTECZNE ŚRODKI ODWOŁAWCZE

4.1.

Wprowadzenie

4.2.

Środki odwoławcze w przypadku niewielkich uchybień wymogom proceduralnym

4.3.

Zawieszenie, cofnięcie lub unieważnienie decyzji lub aktów prawnych niezgodnych z prawem, w tym zaprzestanie stosowania aktów prawnych i regulacyjnych

4.4.

Instrukcje, zgodnie z którymi brakujące środki mają zostać przyjęte

4.5.

Naprawienie szkody spowodowanej przez niezgodne z prawem decyzje, działania lub zaniechania

4.6.

Środki tymczasowe

KOSZTY

5.1.

Wprowadzenie

5.2.

Kryteria służące do oceny wysokości kosztów

5.3.

Pomoc prawna

TERMINY, TERMINOWOŚĆ I SKUTECZNOŚĆ PROCEDUR

INFORMACJE PRAKTYCZNE

WNIOSKI

ZAŁĄCZNIK I 56

ZAŁĄCZNIK II 59

ZAŁĄCZNIK III 62

A. WPROWADZENIE: DOSTĘP DO WYMIARU SPRAWIEDLIWOŚCI W SPRAWACH DOTYCZĄCYCH PRAWA UE W DZIEDZINIE OCHRONY ŚRODOWISKA

1. Ochrona środowiska Unii Europejskiej jest ważna nie tylko ze względu na jego wartość samą w sobie. Jest niezbędna dla odporności, dobrobytu i konkurencyjności Unii. Zdrowie i dobrostan osób mieszkających w Unii oraz odporność naszej gospodarki i autonomia strategiczna zależą od naszego środowiska oraz od dostępności wystarczających i czystych zasobów naturalnych. 19 z 23 sektorów gospodarki UE jest w znacznym stopniu uzależnionych od przyrody (1). Zachowanie, ochrona i poprawa jej jakości jest wspólnym celem określonym w Traktacie o funkcjonowaniu Unii Europejskiej (TFUE), a unijne prawo ochrony środowiska ustanawia ramy praw i obowiązków podmiotów realizujących projekty biznesowe, organów publicznych i społeczeństwa, w tym poszczególnych zainteresowanych stron.

2. W komunikacie Komisji pt. "Poprawa dostępu do wymiaru sprawiedliwości w sprawach dotyczących środowiska w UE i jej państwach członkowskich" (2) podkreślono, że w przypadku gdy przepisy krajowe mają wpływ na obowiązki lub prawa wynikające z unijnego prawa ochrony środowiska, należy zapewnić dostęp do sądów krajowych zgodnie z zasadami lojalnej współpracy i skutecznej ochrony sądowej określonymi w art. 4 ust. 3 i art. 19 ust. 1 Traktatu o Unii Europejskiej (TUE) (3) oraz art. 47 Karty praw podstawowych Unii Europejskiej (4) (zwanej również "kartą").

3. Jak określono w komunikacie w sprawie programu prac Komisji na 2025 r. "Razem ku odważniejszej, prostszej, szybszej Unii", uproszczenie przepisów w celu usprawnienia wydawania pozwoleń, zezwoleń i wymogów sprawozdawczych jest niezbędne do zwiększenia konkurencyjności, dobrobytu i odporności w Unii. Dążąc do zwiększenia skuteczności procedur, należy przestrzegać standardów praw uczestnictwa, w tym dotyczących udziału społeczeństwa i dostępu do wymiaru sprawiedliwości w sprawach dotyczących środowiska, zgodnie z prawodawstwem UE, które opiera się na międzynarodowych zobowiązaniach spoczywających na Unii i jej państwach członkowskich (5).

4. Zgodnie z Konwencją z Aarhus o dostępie do informacji, udziale społeczeństwa w podejmowaniu decyzji oraz dostępie do sprawiedliwości w sprawach dotyczących środowiska (6) ("konwencja z Aarhus") i w szczególności jej art. 9, w niektórych przypadkach osoby fizyczne i prawne (takie jak organizacje pozarządowe) mogą wystąpić do sądu lub innego bezstronnego organu o przeprowadzenie procedury odwoławczej celem zakwestionowania legalności działań lub zaniechań organów publicznych lub prywatnych (7).

5. Zapewnienie zrównoważonych i skutecznych ram praw uczestnictwa, w tym dostępu do wymiaru sprawiedliwości, wraz ze skutecznymi ocenami oddziaływania na środowisko i procedurami wydawania zezwoleń ma kluczowe znaczenie dla osiągnięcia celów Unii w zakresie ochrony środowiska i konkurencyjności. Konwencja z Aarhus pozostaje podstawą ochrony legitymacji i rozliczalności procesu decyzyjnego, natomiast dobrze zaprojektowane systemy kontroli administracyjnej i sądowej mogą poprawić zarówno jakość wyników, jak i akceptację społeczną. W tym kontekście bieżące wysiłki koncentrują się na poprawie jasności, przewidywalności i skuteczności procedur, w tym poprzez cyfryzację, znormalizowane kryteria oceny i jaśniejsze przepisy dotyczące legitymacji procesowej. Takie środki mogą ułatwić terminowe podejmowanie decyzji administracyjnych, w szczególności w odniesieniu do projektów o znaczeniu strategicznym (8), przy jednoczesnym pełnym zachowaniu przejrzystości, znaczącego udziału społeczeństwa i skutecznej ochrony sądowej.

6. Zapewnienie osobom prywatnym i organizacjom pozarządowym dostępu do wymiaru sprawiedliwości zgodnie z konwencją z Aarhus jest, obok wypełnienia międzynarodowego zobowiązania, ważnym narzędziem umożliwiającym państwom członkowskim jednolite stosowanie i egzekwowanie unijnego prawa ochrony środowiska bez potrzeby interwencji ze strony Komisji.

7. Rozporządzenie (WE) nr 1367/2006 Parlamentu Europejskiego i Rady w sprawie zastosowania postanowień Konwencji z Aarhus o dostępie do informacji, udziale społeczeństwa w podejmowaniu decyzji oraz dostępie do sprawiedliwości w sprawach dotyczących środowiska do instytucji i organów Wspólnoty (9) (rozporządzenie w sprawie konwencji z Aarhus) przewiduje stosowanie tej konwencji do instytucji i organów UE. Różne akty prawa wtórnego zawierają przepisy szczegółowe dotyczące dostępu do wymiaru sprawiedliwości, które są odzwierciedleniem postanowień konwencji (10).

8. Na przestrzeni lat Trybunał Sprawiedliwości Unii Europejskiej (TSUE) wydał istotne orzeczenia wyjaśniające unijne wymogi w zakresie dostępu do wymiaru sprawiedliwości w sprawach dotyczących środowiska, zarówno w odniesieniu do spraw wchodzących w zakres zharmonizowanego prawa wtórnego, jak i spraw nieobjętych jego zakresem. Dlatego mamy do dyspozycji duży zbiór orzecznictwa TSUE, który obejmuje wszystkie aspekty tego zagadnienia.

9. W kontekście powyżej podanych informacji stwierdzono, że istnieje szereg wyzwań:

- Urzędy państwowe i sądy krajowe zmagają się ze sprawami sądowymi skoncentrowanymi na kwestii dostępu do wymiaru sprawiedliwości. Zwiększenie poziomu precyzji przepisów w oparciu o istniejące orzecznictwo TSUE może przyczynić się do pewności prawa i zwiększyć skuteczność administracji publicznej oraz wymiaru sprawiedliwości.

- Dla małych i średnich przedsiębiorstw (MŚP), które nie mogą sobie pozwolić na zbyt długie procedury udzielania zezwoleń oraz niepewność związaną z ryzykiem i zakresem ewentualnego postępowania sądowego, szczególne znaczenie mają szybkie procedury administracyjne i jasne ramy prawne.

- Osoby fizyczne i organizacje pozarządowe mogą napotykać praktyczne trudności ze względu na niejasne obowiązujące przepisy, które zmniejszają skuteczność dostępu do sądów krajowych. Liczba odesłań prejudycjalnych kierowanych przez sądy krajowe do Trybunału Sprawiedliwości może również odzwierciedlać potrzebę wyjaśnienia warunków, na jakich należy przyznać dostęp do kontroli sądowej. Jednocześnie przy opracowywaniu i stosowaniu obowiązujących przepisów należy pogodzić dostępność środków zaskarżenia z pewnością prawa, oszczędnością proceduralną i potrzebą terminowego podejmowania decyzji, zwłaszcza w sektorach podlegających ramom przyspieszonego wydawania zezwoleń.

- Przedsiębiorstwa odczuwają negatywne skutki nadmiernych opóźnień w podejmowaniu decyzji administracyjnych związanych z przedłużającymi się sporami sądowymi. Może to wynikać z niejasnych przepisów dotyczących dostępu do wymiaru sprawiedliwości, takich jak przepisy dotyczące legitymacji procesowej i zakresu kontroli sądowej. Sądy krajowe w coraz większym stopniu zajmują się wypełnianiem luk w krajowym prawie proceduralnym, szczególnie w dziedzinie legitymacji procesowej. Jednak ponieważ ich decyzje odnoszą się do konkretnych przypadków, nie są one zawsze w stanie zapewnić w pełni precyzji i przewidywalności potrzebnych do podejmowania decyzji inwestycyjnych.

Ponadto od czasu pierwszego przeglądu środowiskowego w 2017 r. Komisja Europejska opublikowała trzy kolejne przeglądy - w 2019 r. (11), 2022 r. (12) i 2025 r. (13), a także badanie dotyczące wdrażania konwencji z Aarhus w obszarze dostępu do wymiaru sprawiedliwości w 2019 r. (14). W dokumentach tych wskazano przeszkody w dostępie do wymiaru sprawiedliwości w sprawach dotyczących środowiska: zaporowe koszty korzystania z krajowych systemów sądowych, brak legitymacji procesowej organizacji pozarządowych do wnoszenia skarg w kwestiach środowiskowych związanych z UE, przeszkody proceduralne, długotrwałe postępowania oraz niespójna transpozycja unijnych przepisów o ochronie środowiska w państwach członkowskich (15).

10. Komunikat wyjaśniający w sprawie dostępu do wymiaru sprawiedliwości w sprawach dotyczących środowiska (tj. niniejsze zawiadomienie (16)) może pomóc w rozwiązaniu tych problemów. Podsumowanie w jednym dokumencie całego istotnego dla sprawy orzecznictwa TSUE oraz wyciągnięcie z niego wyważonych wniosków może zwiększyć poziom przejrzystości przepisów oraz zapewnić ważne źródło informacji dla: (i) organów krajowych odpowiedzialnych za stosowanie unijnego prawa ochrony środowiska; (ii) sądów krajowych, które zapewniają poszanowanie prawa UE i są uprawnione do przedkładania TSUE zapytań na temat ważności i wykładni prawa UE; (iii) ogółu społeczeństwa, a przede wszystkim dla osób prywatnych i organizacji pozarządowych, które często zajmują się rzecznictwem interesów publicznych; oraz (iv) podmiotów gospodarczych, które mają wspólny interes w przewidywalnym stosowaniu prawa.

11. Niniejsze zawiadomienie jest oparte na przepisach prawa UE, w tym na Karcie praw podstawowych Unii Europejskiej oraz orzecznictwie TSUE. Jego tematem jest to, w jaki sposób obywatele mogą kwestionować decyzje, działania lub zaniechania władz publicznych przed sądem lub innym podobnym organem. Zawiera on informacje na temat legitymacji procesowej, intensywności kontroli oraz skutecznych środków odwoławczych, jakie muszą zapewnić sądy krajowe, oraz innych zabezpieczeń.

12. Jeżeli państwa członkowskie muszą podjąć działania w celu zapewnienia zgodności z przepisami, mogą uzyskać pomoc Komisji przy wprowadzeniu niezbędnych zmian, również w ramach wymiany informacji na podstawie przeglądu wdrażania polityki ochrony środowiska (17). W przeglądach tych (z lat 2017, 2019, 2022 i 2025) wykazano, że polityka i prawo ochrony środowiska są skuteczne, i zwrócono uwagę na dobre praktyki przyjęte przez państwa członkowskie. Ze sprawozdań tych wynika jednak również, że nadal istnieją rozbieżności we wdrażaniu polityki i prawa UE w zakresie ochrony środowiska w praktyce niektórych państw członkowskich. Niedociągnięcia te mogą mieć wpływ na osiągnięcie celów środowiskowych UE. Luki we wdrażaniu przepisów w poszczególnych państwach członkowskich UE występują w dziedzinie gospodarki o obiegu zamkniętym i gospodarki odpadami, przyrody i różnorodności biologicznej, jakości powietrza oraz jakości wody i gospodarki wodnej. 27 przeglądów wdrażania polityki ochrony środowiska w poszczególnych krajach jest podstawą pozytywnego i konstruktywnego podejścia służącego poprawie wdrażania prawa UE. Niniejsze zawiadomienie jest ich uzupełnieniem.

13. W przypadku nieprzestrzegania wymogów prawnych obowiązujących na mocy dorobku prawnego UE Komisja będzie również nadal korzystać z możliwości wszczęcia postępowań w sprawie uchybienia zobowiązaniom państwa członkowskiego, aby zapewnić spełnienie tych wymogów (18).

14. Mimo że w niniejszym zawiadomieniu skoncentrowano się na kwestiach związanych ze środowiskiem, wpisuje się ono w szersze działania Komisji w zakresie praworządności i dostępu do wymiaru sprawiedliwości, obejmujące w szczególności roczne sprawozdanie na temat praworządności i unijną tablicę wyników wymiaru sprawiedliwości, a także europejski portal "e-Sprawiedliwość" (19). Skuteczność systemów wymiaru sprawiedliwości odgrywa pierwszorzędną rolę w umacnianiu praworządności i podstawowych wartości Unii Europejskiej, w tym poszanowania praw podstawowych zapisanych w Karcie praw podstawowych, jak również w zapewnieniu skutecznego stosowania prawa UE i wzajemnego zaufania. Dlatego też poprawa efektywności krajowych systemów wymiaru sprawiedliwości jest jednym z priorytetów europejskiego semestru - rocznego cyklu koordynacji polityki gospodarczej UE. Sprawozdanie na temat praworządności służy do monitorowania istotnych zmian - zarówno pozytywnych, jak i negatywnych - dotyczących praworządności w państwach członkowskich (20). Tablica wyników wymiaru sprawiedliwości pomaga państwom członkowskim w zwiększaniu skuteczności krajowych systemów wymiaru sprawiedliwości, bowiem zapewnia porównywalne dane na temat jakości, skuteczności i niezależności krajowych systemów sprawiedliwości (21). Komisja dysponuje również różnymi mechanizmami reagowania na naruszenia praworządności, takimi jak postępowanie w sprawie uchybienia zobowiązaniom państwa członkowskiego i procedura przewidziana w art. 7 TUE. Poszanowanie praworządności jest niezbędnym warunkiem ochrony wszystkich podstawowych wartości wymienionych w Traktatach, w tym poszanowania praw podstawowych wynikających z karty. Ponadto europejski portal "e-Sprawiedliwość" - dostępny w 23 językach - dostarcza informacji na temat systemów wymiaru sprawiedliwości oraz ułatwia dostęp do wymiaru sprawiedliwości w całej UE. Zawiera on podstronę poświęconą dostępowi do wymiaru sprawiedliwości w sprawach dotyczących środowiska, na której można znaleźć łatwo dostępne informacje na temat wszczęcia procedury odwoławczej przed niezależnym sądem lub organem administracyjnym (22).

15. Zakres zawiadomienia ogranicza się do dostępu do wymiaru sprawiedliwości w odniesieniu do decyzji, działań i zaniechań organów administracji publicznej w państwach członkowskich. Nie obejmuje ono dotyczących środowiska sporów pomiędzy podmiotami prywatnymi (23). Nie dotyczy ono także kontroli administracyjnej bądź sądowej działań administracyjnych i zaniechań instytucji Unii za pośrednictwem Sądu, która to kontrola jest tematem rozporządzenia w sprawie konwencji z Aarhus. Poza tym z uwagi na fakt, że niniejsze zawiadomienie jest ściśle powiązane z orzecznictwem TSUE, jedynie TSUE jest w stanie przedstawić definitywne interpretacje.

16. Niniejsze zawiadomienie przyczyni się w tym zakresie do lepszego wdrażania unijnego prawa ochrony środowiska w państwach członkowskich, wyjaśni bowiem, w jaki sposób obywatele mogą wnosić sprawy do sądów krajowych, które są w stanie znaleźć skuteczniejsze rozwiązania, ponieważ lepiej znają okoliczności i kontekst sprawy. Niniejsze zawiadomienie przyczyni się tym samym także do przestrzegania praworządności, która jest podstawową wartością porządku prawnego w UE.

B. UWARUNKOWANIA PRAWNE: SĄDY KRAJOWE, UNIJNE PRAWO OCHRONY ŚRODOWISKA I KONWENCJA Z AARHUS

17. Sądy krajowe są sądami "powszechnymi" w odniesieniu do wdrażania prawa UE do systemów prawnych państw członkowskich (24). Są one uprawnione do dokonywania przeglądu decyzji niezgodnych z prawem UE i podejmowania decyzji o odszkodowaniach za wyrządzone szkody (25).

18. Dostęp do wymiaru sprawiedliwości w sprawach dotyczących środowiska opiera się na ogólnych zasadach prawa UE zawartych w unijnych traktatach, karcie, konwencji z Aarhus i prawodawstwie wtórnym w formie zinterpretowanej przez TSUE.

19. Unijne prawo ochrony środowiska obejmuje też przepisy UE, które przyczyniają się do osiągania następujących celów unijnej polityki w dziedzinie środowiska (26) zapisanych w art. 191 ust. 1 TFUE:

- zachowania, ochrony i poprawy jakości środowiska naturalnego;

- ochrony zdrowia ludzkiego;

- ostrożnego i racjonalnego wykorzystywania zasobów naturalnych;

- promowania na płaszczyźnie międzynarodowej środków zmierzających do rozwiązywania regionalnych lub światowych problemów w dziedzinie środowiska naturalnego, w szczególności przeciwdziałania zmianie klimatu.

20. Przepisy te przewidują zobowiązania, jakie muszą wypełniać właściwe władze publiczne w państwach członkowskich, i odnoszą się do dużej liczby decyzji, działań lub zaniechań, wchodzących w zakres obowiązków spoczywających na tych władzach.

21. Podkreślając, że prawo UE stanowi odrębny i autonomiczny porządek prawny, TSUE zatwierdza i opracowuje ogólne zasady przewodnie - takie jak zasada równoważności i skuteczności (27) - w celu definiowania i wspierania tego porządku prawnego, przy jednoczesnym uznaniu autonomii proceduralnej państw członkowskich (28), czyli ich uprawnień do ustalania swoich własnych szczegółowych wymogów proceduralnych.

22. Praworządność wymaga skutecznej ochrony sądowej praw przyznanych przez prawo Unii. Mówi o tym prawo pierwotne UE. Zgodnie z art. 19 ust. 1 TUE Państwa Członkowskie ustanawiają środki niezbędne do zapewnienia skutecznej ochrony prawnej w dziedzinach objętych prawem Unii (29). Zobowiązanie państw członkowskich do zapewnienia dostępu do wymiaru sprawiedliwości obejmuje zarówno prawa przyznane na mocy konwencji z Aarhus, jak i prawa wynikające z przepisów UE nieobjętych tą konwencją. Jak to wielokrotnie podkreślał TSUE, traktaty zawierają kompleksowy system ochrony prawnej, w którym żadne działania instytucji Unii lub państw członkowskich nie mogą być zasadniczo wyłączone spod kontroli sądowej (30). Poza tym przy wdrażaniu unijnych przepisów państwa członkowskie są związane art. 47 Karty praw podstawowych, w której pierwszym ustępie ustanowiono prawo do skutecznego środka odwoławczego: Każdy, kogo prawa i wolności zagwarantowane przez prawo Unii zostały naruszone, ma prawo do skutecznego środka prawnego przed sądem, zgodnie z warunkami przewidzianymi w niniejszym artykule (31). Art. 19 ust. 1 sam w sobie nie zapewnia jednak bezpośrednich praw procesowych osobom fizycznym. Art. 47 karty odpowiada art. 6 i art. 13 europejskiej konwencji praw człowieka i podstawowych wolności (EKPC), które odpowiednio zawierają przepisy gwarantujące prawo do rzetelnego procesu sądowego i prawo do skutecznego środka odwoławczego.

23. Skuteczna ochrona sądowa jest ściśle powiązana z jednolitą wykładnią przepisów prawa UE przez TSUE oraz możliwością - a czasami obowiązkiem - zwracania się przez sądy krajowe do TSUE z zapytaniami dotyczącymi ważności i wykładni aktów przyjętych przez instytucje i organy Unii w drodze odesłania prejudycjalnego na podstawie art. 267 TFUE.

24. Konwencja z Aarhus stanowi część porządku prawnego UE od chwili jej ratyfikacji przez UE oraz jej wejścia w życie i jest wiążąca dla państw członkowskich zgodnie z art. 216 ust. 2 TFUE (32). W ramach tego porządku prawnego TSUE sprawuje co do zasady jurysdykcję w zakresie wydawania orzeczeń w trybie prejudycjalnym dotyczących interpretacji tego rodzaju umowy (33).

25. Celem konwencji z Aarhus jest przyczynienie się do ochrony prawa każdej osoby, z obecnego oraz przyszłych pokoleń, do życia w środowisku odpowiednim dla jej zdrowia i pomyślności (34). W tym celu konwencja zobowiązuje umawiające się strony do zapewnienia osobom fizycznym i ich stowarzyszeniom trzech szeroko zakrojonych kategorii praw, czyli prawa do dostępu do informacji dotyczących środowiska, prawa do udziału w podejmowaniu decyzji oraz prawa dostępu do wymiaru sprawiedliwości w sprawach dotyczących środowiska.

26. Dostęp do wymiaru sprawiedliwości jest przedmiotem art. 9 konwencji z Aarhus. W swojej strukturze przepis ten odzwierciedla trzy wyżej wymienione filary konwencji. Podkreśla się w nim również, że prawa dostępu do wymiaru sprawiedliwości mają charakter pomocniczy i wspomagający wobec innych praw (35). Wytyczne dotyczące stosowania konwencji z (36) Aarhus, opublikowane przez sekretariat konwencji z Aarhus, zawierają dalsze wskazówki dla umawiających się stron dotyczące interpretacji i wdrażania wymogów konwencji z Aarhus. Trybunał Sprawiedliwości orzekł, że wytyczne dotyczące stosowania konwencji z Aarhus mogą być brane pod uwagę w stosownych przypadkach i między innymi istotnymi materiałami, chociaż nie mają one żadnej mocy wiążącej i nie posiadają znaczenia normatywnego, jakie nadano postanowieniom konwencji z Aarhus (37). To samo dotyczy niedawno opublikowanego "Streszczenia wybranych ustaleń i opinii Komitetu ds. Przestrzegania Konwencji z Aarhus" (38).

27. TSUE orzekł, że w celu zapewnienia skutecznej ochrony sądowej w dziedzinach objętych unijnym prawem ochrony środowiska zadaniem sądu krajowego jest podjęcie wszelkich odpowiednich działań i dokonanie wykładni prawa krajowego w sposób, który będzie w możliwie najszerszym zakresie spójny z celami i obowiązkami określonymi w konwencji z Aarhus oraz zgodny z art. 47 karty (39).

28. Tak duża liczba orzeczeń TSUE dotyczących dostępu do wymiaru sprawiedliwości w sprawach dotyczących środowiska jest przede wszystkim wynikiem odesłań prejudycjalnych złożonych przez sądy krajowe zgodnie z art. 267 TFUE. Znaczna część tych spraw wiąże się z interpretacją przepisów dotyczących dostępu do wymiaru sprawiedliwości zawartych w prawie wtórnym UE. Istnieją również sprawy, w których podkreślono znaczenie ogólnych zasad prawa UE - w szczególności zasady skuteczności (40).

29. Powyżej przedstawiono szeroko zakrojone ramy prawne dotyczące dostępu do wymiaru sprawiedliwości w unijnych sprawach dotyczących środowiska w państwach członkowskich. Choć wspomniane ramy prawne ustanowiono na szczeblu UE, to w praktyce są one realizowane i nabierają znaczenia na poziomie państw członkowskich - a w szczególności na poziomie sądów.

C. ZAPEWNIENIE DOSTĘPU DO WYMIARU SPRAWIEDLIWOŚCI W SPRAWACH ZWIĄZANYCH ZE ŚRODOWISKIEM

1. INTERESY PUBLICZNE, OBOWIĄZKI I PRAWA WAŻNE Z PUNKTU WIDZENIA OCHRONY SĄDOWEJ

1.1. WPROWADZENIE

Dostęp do wymiaru sprawiedliwości w sprawach związanych ze środowiskiem ma umożliwić obywatelom i ich stowarzyszeniom korzystanie z praw, jakie przysługują im na mocy unijnych przepisów ochrony środowiska. Ma on również zagwarantować, że cele i zobowiązania zawarte w unijnych przepisach zostaną zrealizowane.

30. W systemie prawnym UE na prawo dostępu do wymiaru sprawiedliwości w sprawach dotyczących środowiska składa się zbiór praw wspomagających, który ma dwa cele. Z jednej strony uprawnia osoby prywatne i ich stowarzyszenia do korzystania z praw, które przysługują im zgodnie z przepisami UE, a z drugiej zapewnia realizację zobowiązań wynikających z unijnego prawa ochrony środowiska (41).

1.2. Interesy publiczne, prawa i obowiązki

Unijne prawo ochrony środowiska ma na celu ochronę interesu publicznego w zakresie dostępu do czystego powietrza, bezpiecznych i wystarczających zasobów wodnych, zdrowej gleby oraz ochronę różnorodności biologicznej. Ochronę tego ogólnego interesu publicznego wspiera aktywne zaangażowanie społeczeństwa na rzecz środowiska.

31. W celu zachowania, ochrony i poprawy jakości środowiska unijny prawodawca stanowi prawo sprzyjające ogólnym interesom publicznym, jakimi są dostęp do czystego powietrza (42), bezpiecznych i wystarczających zasobów wodnych (43), zdrowej gleby (44), jak również ochrona różnorodności biologicznej i zapobieganie odpadom i zanieczyszczeniu plastikiem (45). Są to ogólne interesy publiczne, ponieważ od nich zależy stan zdrowia i dobrobyt społeczeństwa (46).

32. Lista środków wprowadzonych przez prawodawcę UE w ogólnym interesie publicznym obejmuje:

a. wiążące cele i zobowiązania w zakresie jakości środowiska, których państwa członkowskie muszą przestrzegać (47),

b. wymogi, zgodnie z którymi państwa członkowskie mają monitorować stan środowiska naturalnego (48),

c. wymogi, zgodnie z którymi organy publiczne mają sporządzać plany i programy ograniczania ilości zanieczyszczeń i odpadów (49),

d. wymogi, zgodnie z którymi przed rozpoczęciem niektórych rodzajów działalności należy uzyskać na nie zezwolenie od organu publicznego (50), oraz

e. wymogi, zgodnie z którymi przed uzyskaniem zgody na niektóre rodzaje planów i projektów należy przygotować oceny ich oddziaływania na środowisko (51).

Środki te należy uzupełnić na poziomie krajowym krajowymi aktami wykonawczymi i ogólnymi aktami regulacyjnymi oraz indywidualnymi decyzjami i aktami prawnymi wydawanymi przez organy publiczne.

33. Od lat 80. XX wieku UE wprowadza szereg środków mających na celu uznanie zaangażowania obywateli na rzecz środowiska za kwestię służącą ochronie interesu publicznego (52). TSUE widzi związek między dostępem do wymiaru sprawiedliwości w sprawach dotyczących środowiska a istniejącą po stronie unijnego ustawodawcy wolą zachowania, ochrony i poprawy jakości środowiska i przypisania społeczeństwu aktywnej roli w tym zakresie (53).

1.3. Aktywny udział społeczeństwa, ochrona praw i wypełnianie obowiązków

Interes publiczny i inne interesy, które uwzględnia unijne prawo ochrony środowiska, oraz powiązane z nimi wymogi spoczywające na władzach publicznych sprawiają, że obywatele i ich stowarzyszenia zyskują prawa procesowe i materialne. Sądy krajowe muszą bronić tych praw.

34. TSUE uznaje, że wyżej wymienione interesy publiczne oraz wymogi spoczywające na władzach publicznych sprawiają, że obywatele i ich stowarzyszenia zyskują prawa, których muszą bronić sądy krajowe. Te prawa mają charakter zarówno procesowy, jak i materialny. Przykładowo jeżeli decyzja, działanie lub zaniechanie organu publicznego dotyczy kwestii udziału społeczeństwa oraz wypełnienia znaczących zobowiązań w dziedzinie ochrony środowiska, mogą równocześnie wchodzić w grę różne prawa procesowe i materialne. Powyższe względy skłoniły TSUE do stwierdzenia w sprawie Stichting Varkens in Nood i in., że korzystanie z prawa do uczestnictwa jest uzależnione od tego, czy zainteresowanemu przysługuje również prawo do bycia poinformowanym o przedsięwzięciu i planowanym postępowaniu oraz prawo dostępu do dokumentów informacyjnych (54). W związku z tym państwa członkowskie muszą zapewnić te informacje oraz dostęp do dokumentów informacyjnych w sposób odpowiedni i terminowy (55). Udział społeczeństwa w podejmowaniu decyzji, które mogą mieć znaczący wpływ na środowisko, musi odbywać się na wczesnym etapie, aby wszystkie możliwości były jeszcze dostępne i aby udział społeczeństwa był skuteczny. Na przykład zamiar zapewnienia udziału społeczeństwa przed podjęciem ostatecznych decyzji został wprost wskazany w odniesieniu do ochrony wód w motywie 46 ramowej dyrektywy wodnej (56).

35. Ponadto, jak wynika z wyroku w sprawie IL i in. przeciwko Land Nordrhein-Westfalen, niedopełnienie jednego obowiązku proceduralnego może również spowodować, że inne prawa społeczności staną się bezskuteczne (57). W przedmiotowej sprawie brak istotnych informacji pozbawił społeczeństwo możliwości wzięcia udziału w procesie decyzyjnym. Co za tym idzie, każdy przypadek niespełnienia wymogów udziału społeczeństwa określonych w dyrektywie 2011/92/UE w sprawie oceny oddziaływania na środowisko (00Ś) można uznać za mający wpływ na wynik ostatecznej decyzji.

36. W sprawie LZ II TSUE orzekł w kontekście dyrektywy siedliskowej 92/43/EWG, że "wykluczenie co do zasady możliwości powoływania się przez zainteresowane osoby na obowiązek nałożony przez dyrektywę byłoby sprzeczne z wiążącym charakterem, jaki przyznaje dyrektywie art. 288 TFUE" (58) . Uzasadnienie to powtórzono w odniesieniu do ramowej dyrektywy wodnej 2000/60/WE w sprawie IL i in. przeciwko Land Nordrhein-Westfalen (59). Trybunał orzekł, że w przypadkach, w których prawodawca Unii zobowiązuje państwa członkowskie w drodze dyrektywy do określonego zachowania, praktyczna skuteczność takiego aktu byłaby osłabiona, gdyby jednostki nie mogły się powołać na ten akt przed sądem krajowym. Sądy krajowe muszą zatem mieć możliwość brania pod uwagę tego obowiązku do określonego zachowania jako elementu prawa Unii w celu zbadania, czy ustawodawca krajowy, w ramach zastrzeżonej na jego rzecz swobody wyboru formy i środków dla transpozycji dyrektywy, nie przekroczył przyznanego mu na mocy dyrektywy zakresu uznania (60).

37. Uzasadnienie dotyczące dostępu do wymiaru sprawiedliwości w sprawach dotyczących środowiska obejmuje potrzebę zapewnienia, by spełnione zostały zobowiązania utworzone na mocy unijnego prawa ochrony środowiska. Warunki wniesienia sprawy do sądu krajowego mogą się jednak różnić w zależności od tego, kogo uważa się za zainteresowanego. W tym kontekście należy wprowadzić rozróżnienie między osobami prywatnymi i organizacjami pozarządowymi działającymi na rzecz ochrony środowiska. Dopuszczalność środka prawnego może być uzależniona od istnienia wystarczającego interesu prawnego lub istnienia naruszenia prawa (61). Pojęcia "wystarczający interes" i "naruszenie prawa" przeanalizowano bardziej szczegółowo w części 2.3.1. W tym kontekście, aby zapewnić spójność prawa Unii, przy wykładni unijnego prawa wtórnego w dziedzinie ochrony środowiska ważne jest uwzględnienie brzmienia i celu odpowiednich postanowień konwencji z Aarhus (62).

Organizacje pozarządowe zajmujące się ochroną środowiska mają interes w ochronie środowiska i korzystają z praw proceduralnych, których muszą przestrzegać sądy krajowe, co umożliwia im przyczynianie się do zapewnienia zgodności z obowiązkami wynikającymi z unijnego prawa ochrony środowiska.

38. Definicja społeczeństwa obejmuje nie tylko osoby fizyczne, lecz również ich stowarzyszenia (63). W orzecznictwie TSUE uznaje się, że stowarzyszenia na rzecz ochrony środowiska - organizacje pozarządowe działające na rzecz ochrony środowiska - odgrywają rolę w zapewnianiu przestrzegania zobowiązań wynikających z unijnego prawa ochrony środowiska. W tym celu i zgodnie z art. 2 pkt 5 konwencji z Aarhus organizacje pozarządowe działające na rzecz ochrony środowiska i spełniające wszelkie wymogi prawa krajowego uważa się za posiadające interes w procesie podejmowania decyzji dotyczących środowiska (64).

39. W sprawie LZ I (znanej również pod nazwą "Słowackie niedźwiedzie brunatne") TSUE orzekł, że zadaniem sądu krajowego jest więc dokonanie - w zakresie, w jakim jest to tylko możliwe - wykładni przepisów proceduralnych dotyczących przesłanek, które winny zostać spełnione, aby móc wszcząć postępowanie administracyjne lub sądowe zgodnie z celami art. 9 ust. 3 konwencji, jak i z celem skutecznej ochrony sądowej uprawnień wynikających z prawa Unii Europejskiej, ażeby umożliwić organizacji zajmującej się ochroną środowiska, takiej jak zoskupenie zaskarżenie do sądu decyzji wydanej po przeprowadzeniu postępowania administracyjnego, które mogło być sprzeczne z unijnym prawem ochrony środowiska (65) . Ponadto prawo do wniesienia skargi przewidziane w art. 9 ust. 3 konwencji z Aarhus zostałoby całkowicie pozbawione skuteczności, gdyby przez nałożenie takich kryteriów niektóre kategorie "członków zainteresowanej społeczności", takie jak organizacje ochrony środowiska odpowiadające wymogom ustanowionym w konwencji z Aarhus, zostały całkowicie pozbawione prawa do procedury odwoławczej przed sądem (66).

40. Wyrok w sprawie LZ I jest wart odnotowania również dlatego, że dotyczy decyzji wydanej przez organ władzy zezwalającej na polowanie na niedźwiedzie brunatne w drodze odstępstwa od przepisów w sprawie ochrony gatunków określonych w dyrektywie siedliskowej 92/43/EWG. Przepisy dotyczące ochrony gatunków zawarte w tej dyrektywie nie mają na celu ochrony indywidualnych osób, lecz ochronę środowiska, a to leży w ogólnym interesie społecznym. Dlatego TSUE uznał, że skarżąca organizacja pozarządowa zajmująca się ochroną środowiska ma prawo do ochrony sądowej w konkretnej sprawie, takiej jak zapewnienie wykonalności przepisów dyrektywy siedliskowej.

41. Jest to szczególnie ważne w przypadku ochrony środowiska naturalnego, ponieważ w tej dziedzinie trudne może być ustalenie, że decyzje, działania lub zaniechania organów publicznych mogą mieć wpływ na konkretne prawa jednostek, takie jak prawa związane ze zdrowiem ludzi.

42. Stanowisko TSUE w sprawie LZ I jest również spójne z motywami 7, 13 i 18 preambuły do konwencji z Aarhus, w których podkreśla się istotną rolę w ochronie środowiska, jaką odgrywają organizacje pozarządowe działające na rzecz ochrony środowiska. Orzeczenie TSUE w sprawie LZ I nie jest poza tym odosobnione. Jest ono spójne z wcześniejszym orzeczeniem w sprawie Janecek, w którym Trybunał orzekł, że na unijne prawo ochrony środowiska mające na celu ochronę zdrowia ludzkiego mogą się powoływać zarówno osoby prawne, jak i osoby fizyczne (67).

43. Oprócz decyzji w sprawach LZ I oraz Janecek (68) uznających prawa organizacji pozarządowych zajmujących się ochroną środowiska ich rolę podkreśla się w wielu innych aktach prawnych UE poprzez zapewnienie im legitymacji procesowej de lege w odniesieniu do konkretnych działań wymagających udziału społeczeństwa oraz sytuacjach, w których dochodzi do szkód w środowisku. Te sytuacje bardziej szczegółowo opisano w części C.2. Przykładem może być wyrok TSUE w sprawie Protect Natur, w którym Trybunał stwierdził, że skuteczność ramowej dyrektywy wodnej wymaga, aby organizacja ochrony środowiska mogła powołać się na tą dyrektywę przed wymiarem sprawiedliwości oraz by sądy krajowe mogły uwzględniać tę dyrektywę w celu zbadania, czy pozwolenie na przedsięwzięcie, które może mieć wpływ na stan wód, jest z nią zgodne (69).

Unijne prawo w zakresie ochrony środowiska przyznaje obywatelom prawa procesowe i materialne. Są one w szczególności związane ze spoczywającymi na organach publicznych wymogami prawidłowego przeprowadzenia procedury mającej na celu włączenie społeczeństwa do procesu decyzyjnego, jak również z przepisami dotyczącymi zdrowia i mienia.

(a) Prawa procesowe

44. Zgodnie z art. 2 ust. 4 konwencji z Aarhus termin społeczeństwo obejmuje również osoby fizyczne i uznaje znaczenie ich działań na rzecz ochrony i poprawy jakości środowiska naturalnego. Jednak prawo do powoływania się przed sądem krajowym na obowiązki nałożone na władze krajowe zgodnie z przepisami unijnego prawa ochrony środowiska może być ograniczone na mocy prawa krajowego do sytuacji, w których można wykazać, że istnieje wystarczający interes lub że doszło do naruszenia prawa (70). Dostęp do sądu krajowego może zatem zostać ograniczony do egzekwowania tych przepisów, które nie tylko nakładają obowiązki na władze publiczne, lecz także przyznają prawa osobom fizycznym. Zgodnie z art. 9 ust. 3 konwencji z Aarhus państwa członkowskie nie mogą jednak odmówić niektórym kategoriom "członków społeczeństwa" prawa do wniesienia skargi w celu powołania się na szersze prawa do udziału w procesie decyzyjnym, które mogą im zostać przyznane na mocy krajowego prawa ochrony środowiska (71).

45. Prawa procesowe odnoszą się zazwyczaj do udziału społeczeństwa w podejmowaniu decyzji. Z reguły są związane z praktycznymi uregulowaniami, w oparciu o które władze publiczne informują obywateli o proponowanej decyzji, przyjmują od ich przedstawicieli informacje zwrotne, uwzględniają je, a następnie informują o swojej decyzji. Udział społeczeństwa w podejmowaniu decyzji przewidziany w konwencji z Aarhus dotyczy:

a. decyzji w sprawie konkretnych przedsięwzięć (72);

b. planów, programów i wytycznych polityki mających znaczenie dla środowiska (73) oraz

c. przepisów wykonawczych lub powszechnie obowiązujących i prawnie wiążących aktów normatywnych (74).

W kontekście decyzji dotyczących konkretnych przedsięwzięć dostęp do etapów umożliwiających udział społeczeństwa w procesie decyzyjnym może mieć jednak jedynie zainteresowana społeczność (75). W związku z tym prawa procesowe związane z tymi etapami, jak zapisano w art. 6 konwencji z Aarhus, przyznaje się wyłącznie członkom zainteresowanej społeczności (76).

46. Przepisy wyraźnie odnoszące się do udziału społeczeństwa znajdują się głównie - choć nie wyłącznie - w następujących unijnych dyrektywach dotyczących ochrony środowiska: dyrektywie 2011/92/UE w sprawie oceny oddziaływania na środowisko; dyrektywie 2010/75/UE w sprawie emisji przemysłowych; dyrektywie 2003/35/WE w sprawie udziału społeczeństwa w podejmowaniu decyzji oraz dyrektywie 2001/42/WE w sprawie strategicznej oceny oddziaływania na środowisko. W sprawie LZ II TSUE potraktował ponadto w szerokim znaczeniu wymogi obowiązkowego udziału społeczeństwa w podejmowaniu decyzji zawarte w art. 6 ust. 1 lit. b) konwencji z Aarhus i odczytał je w powiązaniu z art. 6 ust. 3 dyrektywy siedliskowej 92/43/EWG (77). W tym względzie w sprawie Komisja przeciwko Polsce (Bonne Pratique Forestières) Trybunał potwierdził, że dyrektywa siedliskowa konkretyzuje wymogi w odniesieniu do oceny znaczenia oddziaływania na środowisko w dziedzinie ochrony przyrody na podstawie prawa Unii. W związku z tym negatywne skutki dla celów ochrony europejskich obszarów ochrony powinny co do zasady zostać uznane za znaczące w rozumieniu art. 6 ust. 1 lit. b) konwencji z Aarhus. Na tej podstawie organizacje ochrony środowiska mają prawo żądać, aby właściwe władze badały w indywidualnych przypadkach, czy planowane przedsięwzięcia mogą mieć znaczące oddziaływanie na środowisko (78).

47. Z kolei w sprawie Kraaijeveld Trybunał stwierdził, że prawa procesowe mają na celu zapewnienie skutecznego wdrażania unijnych przepisów dotyczących ochrony środowiska: W szczególności w przypadkach, w których władze wspólnotowe zobowiązują Państwa Członkowskie poprzez dyrektywę do określonego zachowania, praktyczna skuteczność takiego aktu byłaby osłabiona, gdyby jednostki nie mogły się powołać na ten akt przed sądem (79). Określone zachowanie, o którym mowa w tej sprawie, to przeprowadzenie oceny oddziaływania na środowisko obejmującej konsultacje społeczne. To samo uzasadnienie odnosi się do innych przepisów unijnego prawa ochrony środowiska wymagających konsultacji społecznych, takich jak te zawarte w dyrektywie 2001/42/WE w sprawie strategicznej oceny oddziaływania na środowisko (80).

48. Ustawodawca krajowy dysponuje uprawnieniami dyskrecjonalnymi w zakresie ustanawiania przepisów proceduralnych określających warunki dostępu do administracyjnej lub sądowej procedury umożliwiającej kwestionowanie działań lub zaniechań naruszających te prawa ustanowione w prawie krajowym, o ile warunki te nie pozbawiają niektórych kategorii "członków społeczeństwa" prawa do wniesienia środka zaskarżenia (81). Ponadto uregulowanie przewidujące taki dostęp do procedury odwoławczej musi spełniać wymogi jasności i precyzji określone w prawie ochrony środowiska; praktyka organów krajowych nie może sama w sobie zapewnić jasności i precyzji niezbędnej do spełnienia wymogów pewności prawa (82).

49. Państwa członkowskie mogą przyjmować środki powodujące powstanie praw procesowych, które są korzystniejsze niż środki przewidziane w konwencji z Aarhus i w przepisach UE (83).

(b) Prawa materialne

50. TSUE uznaje, że oprócz praw procesowych prawodawstwo wtórne UE w dziedzinie ochrony środowiska przyznaje osobom fizycznym i ich stowarzyszeniom prawa materialne.

51. W sprawie Janecek Trybunał orzekł, że we wszystkich przypadkach, w których nieprzestrzeganie środków wymaganych przez dyrektywę dotyczących jakości powietrza i wody pitnej, których celem była ochrona zdrowia publicznego, mogło stanowić zagrożenie dla zdrowia osób, osoby te powinny mieć możliwość powołania się na zawarte w tych dyrektywach przepisy imperatywne (84) .

52. Istnieją dwa powody, dla których uznanie w sprawie Janecek prawa podmiotowego - czyli prawa do ochrony swojego zdrowia za pośrednictwem unijnych przepisów o ochronie środowiska - ma duże znaczenie.

53. Po pierwsze TSUE w kolejnej sprawie, Stichting Natuur en Milieu (85), zastosował to samo uzasadnienie do przepisów dotyczących jakości powietrza obowiązujących na wyższym poziomie niż poziom lokalny istotny w sprawie Janecek. Oznacza to, że ochrona ludzkiego zdrowia nie powinna być postrzegana jako ograniczona do bezpośrednich zagrożeń o charakterze lokalnym (86).

54. Po drugie unijne prawo ochrony środowiska wymienia często ochronę zdrowia ludzkiego jako jeden ze swoich głównych celów zgodnie z art. 35 Karty praw podstawowych (87). Wyraźne odesłania do tematyki zdrowia ludzkiego zawarto w niektórych spośród najważniejszych unijnych aktów prawnych w dziedzinie ochrony środowiska, takich jak dyrektywa ramowa 2008/98/WE w sprawie odpadów (88), ramowa dyrektywa wodna 2000/60/WE (89) i dyrektywa (UE) 2016/2284 w sprawie krajowych poziomów emisji (90). Uzasadnienie sprawy Janecek może zatem mieć znaczenie w dużo szerszym zakresie niż tylko w odniesieniu do aktów prawnych dotyczących jakości powietrza lub wody pitnej.

55. Możliwe naruszenie praw własności i związane z nim szkody majątkowe wynikające z decyzji, działania lub zaniechania władz publicznych naruszających przepisy ochrony środowiska mogą również upoważniać osobę fizyczną do powoływania się przed sądem na unijne prawo ochrony środowiska.

56. W sprawie Leth TSUE orzekł, że "zapobieganie powstaniu szkód majątkowych w zakresie, w jakim szkody te stanowią bezpośrednią konsekwencję gospodarczą oddziaływania wywieranego na środowisko przez dane przedsięwzięcie publiczne lub prywatne, jest objęte celem ochrony, któremu służy dyrektywa 85/337/EWG" [obecnie dyrektywa 2011/92/UE] (91). Uzasadnienie w sprawie Leth ma zastosowanie również do innych unijnych aktów prawnych dotyczących środowiska, takich jak dyrektywa 2001/42/WE w sprawie strategicznej oceny oddziaływania na środowisko.

57. Unijne prawo ochrony środowiska nie ustanawia ogólnego prawa każdej osoby do zdrowego i nienaruszonego środowiska, ale określa cele w zakresie zachowania, ochrony i poprawy jakości środowiska oraz ochrony zdrowia ludzkiego. Jednak osoba fizyczna lub prawna może uzyskać prawo do korzystania ze środowiska do konkretnych przedsięwzięć komercyjnych lub nienastawionych na zysk. Przykładem może być tutaj przyznane i nabyte prawo do łowienia ryb w konkretnym zbiorniku wodnym. Może to prowadzić do konieczności zakwestionowania jakichkolwiek decyzji, działań lub zaniechań, które mają wpływ na to przyznane konkretne prawo do korzystania ze środowiska. W związku z tym posiadacze takich praw powinni mieć możliwość złożenia wniosku o wszczęcie procedury odwoławczej w odniesieniu do szkód wyrządzonych środowisku naturalnemu na podstawie dyrektywy 2004/35/WE (92). Dyrektywa ta, w szczególności jej art. 12, stanowi, że istnieją trzy kategorie osób, które mogą przedstawiać uwagi w zakresie szkód wyrządzonych środowisku naturalnemu, żądać podjęcia działań przez właściwy organ i wszcząć procedurę odwoławczą przed sądem lub każdą inną właściwą instytucją publiczną. Wspomniane trzy kategorie to osoby, które: a) zostały dotknięte szkodami wyrządzonymi środowisku naturalnemu lub jest to prawdopodobne; b) są dostatecznie zainteresowane podejmowaniem decyzji odnoszących się do szkód wyrządzanych środowisku naturalnemu lub c) stwierdzają naruszenie prawa, w przypadku gdy administracyjne prawo procesowe państwa członkowskiego wymaga tego jako warunek wstępny (93). Państwa członkowskie mają swobodę w określaniu, co stanowi "dostateczne zainteresowanie" w rozumieniu art. 12 ust. 1 lit. b) lub "naruszenie prawa" zgodnie z art. 12 lit. c), jednak z art. 12 ust. 1 lit. a) wynika, że nie mają one takiego zakresu uznania w odniesieniu do osób, które zostały dotknięte lub mogą zostać dotknięte szkodami wyrządzonymi środowisku naturalnemu (94).

58. Jest to szczególnie ważne z punktu widzenia unijnych przepisów dotyczących wody i przyrody. Ramowa dyrektywa wodna 2000/60/WE, która jest ogólnym instrumentem prawnym w tej dziedzinie, definiuje pojęcie zanieczyszczenia środowiska jako wprowadzenie do niego substancji lub energii cieplnej, czego rezultatem są szkody materialne, lub które ogranicza lub zakłóca udogodnienia lub prawnie uzasadnione użytkowanie środowiska. Zarówno dyrektywa 2009/147/WE w sprawie dzikiego ptactwa, jak i dyrektywa siedliskowa 92/43/EWG odnoszą się do szerokiego zakresu możliwych form korzystania ze środowiska, w tym w celach rekreacyjnych (takich jak polowanie), naukowych i edukacyjnych. W sprawach IL i in. (95) oraz Prandl (96) Trybunał stwierdził, że woda może być przedmiotem prawa do zgodnego z prawem użytkowania. Prawo to może zostać naruszone, gdy państwa członkowskie nie przestrzegają przepisów unijnego prawa ochrony środowiska mających na celu zapobieganie i ograniczanie zanieczyszczeń, w wyniku czego posiadacz tego prawa nie może korzystać z tej wody lub ponosi z tego tytułu dodatkowe koszty (97). Rozumowanie to można rozszerzyć przez analogię na inne elementy środowiskowe i ich zgodne z prawem użytkowanie.

59. W związku z powyższym pozostałe części niniejszego zawiadomienia dotyczą dostępu do wymiaru sprawiedliwości w sprawach dotyczących środowiska z kilku różnych punktów widzenia:

- na jakiej konkretnej podstawie i na jakich warunkach osoby fizyczne i organizacje pozarządowe zajmujące się ochroną środowiska mogą uzyskać legitymację procesową;

- jaki zakres kontroli sądowej, czyli jakie uzasadnienie i intensywność kontroli, powinno się stosować do kwestionowanych decyzji, działań i zaniechań;

- jakie są skuteczne środki odwoławcze od decyzji, działań i zaniechań uznanych za nieprawidłowe z prawnego punktu widzenia;

- jakie są koszty postępowania sądowego oraz jakie czynniki należy wziąć pod uwagę, aby uniknąć sytuacji, w której koszty te uniemożliwiają lub nadmiernie utrudniają zakwestionowanie decyzji; oraz

- czy procedury są przeprowadzane terminowo i czy społeczeństwu zapewniono dostęp do praktycznych informacji.

2. LEGITYMACJA PROCESOWA

2.1. Wprowadzenie

Legitymacja procesowa jest uprawnieniem do wniesienia sprawy do sądu lub innego niezależnego i bezstronnego organu, aby chronić prawo lub interes skarżącego w odniesieniu do zgodności z prawem decyzji, działania lub zaniechania organu władzy publicznej. Legitymacja procesowa może być różna w zależności od przedmiotu spornej decyzji, działania lub zaniechania. Może być również różna w zależności od tego, czy skarżący jest osobą fizyczną, czy zarejestrowaną organizacją pozarządową zajmującą się ochroną środowiska.

60. Legitymacja procesowa - czasami nazywana po łacinie locus standi - jest uprawnieniem do wniesienia sprawy do sądu lub innego niezależnego i bezstronnego organu, aby chronić prawo lub interes skarżącego. To prawo dotyczy kwestionowania decyzji, działań i zaniechań organów publicznych, które mogą naruszać te prawa lub interesy. Decyzje, działania i zaniechania są wyrazem tego, w jaki sposób organy władzy publicznej wypełniają spoczywające na nich obowiązki wynikające z unijnego prawa ochrony środowiska lub jakie stanowisko wobec nich przyjmują. Może tu chodzić na przykład o zagwarantowanie, że zakłady gospodarki odpadami i zakłady przemysłowe muszą mieć zezwolenie na prowadzenie działalności (98). Legitymacja procesowa, oprócz tego, że jest metodą gwarantującą ochronę praw i interesów, jest też sposobem na zapewnienie rozliczalności władz za decyzje, działania i zaniechania.

61. W kilku unijnych dyrektywach dotyczących ochrony środowiska znajdują się przepisy w sprawie dostępu do wymiaru sprawiedliwości, które wyraźnie wymagają od państw członkowskich zapewnienia legitymacji procesowej (99). Przepisy dotyczące bezpośrednio dostępu do wymiaru sprawiedliwości, w tym legitymacji procesowej, nie występują jednak w większości wtórnego prawodawstwa UE. Jednak pomimo braku wyraźnych przepisów prawnych wymogi dotyczące legitymacji procesowej należy interpretować w świetle zasad wypracowanych w orzecznictwie TSUE. W tym względzie należy zauważyć, że zadaniem sądu odsyłającego jest dokonanie - w zakresie, w jakim jest to tylko możliwe - wykładni przepisów proceduralnych dotyczących przesłanek, które winny zostać spełnione, aby móc wszcząć postępowanie odwoławcze, tak aby organizacja ochrony środowiska mogła zaskarżyć decyzję, która może być sprzeczna z unijnym prawem ochrony środowiska. Ponadto z utrwalonego orzecznictwa TSUE wynika, że sąd krajowy ma zapewnić pełną skuteczność prawa UE, w razie potrzeby nie stosując wszelkich sprzecznych z nimi przepisów prawa krajowego, także późniejszych. Sąd nie musi wnioskować o zniesienie tych przepisów w drodze ustawodawczej lub w jakimkolwiek innym trybie konstytucyjnym ani oczekiwać na takie zniesienie. Wszelkie przepisy krajowe, które mogłyby pozbawić sąd krajowy uprawnienia do podjęcia jakichkolwiek niezbędnych działań w celu odstąpienia od stosowania przepisów prawa krajowego mogących stanowić przeszkodę dla pełnej skuteczności przepisów prawa Unii, są niezgodne z wymogiem niestosowania sprzecznych z nimi przepisów krajowych (100).

62. Podstawa legitymacji procesowej zależy od tematyki decyzji, działania lub zaniechania, które mają zostać zakwestionowane. W kolejnych częściach dokumentu znajdziemy rozróżnienie między decyzjami, działaniami i zaniechaniami ze względu na to, czego dotyczą.

- Wnioski o informacje dotyczące środowiska i prawo do otrzymania informacji (część C.2.2).

- Konkretne przedsięwzięcia wymagające udziału społeczeństwa w podejmowaniu decyzji (część C.2.3).

- Wnioski o podjęcie działań w ramach odpowiedzialności za środowisko (część C.2.4).

- Inne zagadnienia, takie jak krajowe przepisy wykonawcze, ogólne akty regulacyjne, plany i programy oraz odstępstwa (część C.2.5).

63. W przypadku pierwszych trzech kategorii wyraźne przepisy dotyczące legitymacji procesowej zawarte są w dużej mierze w unijnych aktach prawa wtórnego (101). W przypadku ostatniej kategorii legitymacja procesowa zależy od zasad ogólnych regulujących kwestię legitymacji procesowej zgodnie z interpretacją TSUE.

64. Zakres legitymacji procesowej różni się także w zależności od tego, czy decyzję kwestionuje osoba fizyczna, organizacja pozarządowa zajmująca się ochroną środowiska, czy inny podmiot. Tę kwestię opisano w różnych częściach dokumentu poniżej.

2.2. Wnioski o informacje dotyczące środowiska i prawo do otrzymania informacji

Wszelkie osoby fizyczne lub prawne składające wniosek o udzielenie informacji posiadają legitymację procesową uprawniającą je do zakwestionowania decyzji, działania lub zaniechania organu publicznego odpowiedzialnego za rozpatrzenie tego wniosku. Prawo do uzyskania informacji w drodze aktywnego rozpowszechniania może również uprawniać osoby fizyczne i stowarzyszenia do wniesienia sprawy do sądu.

65. Unijne prawo ochrony środowiska przyznaje osobom fizycznym i prawnym prawo zwrócenia się o informacje dotyczące środowiska. Dyrektywa 2003/4/WE w sprawie publicznego dostępu do informacji dotyczących środowiska stanowi w szczególności, że ma ona zagwarantować prawo dostępu do informacji o środowisku, które znajdują się w posiadaniu organów władzy publicznej, w celu stopniowego udostępniania i rozpowszechniania informacji o środowisku w społeczeństwie (102). Zgodnie z tym celem organy krajowe nie mogą wymagać od wnioskodawcy ubiegającego się o dostęp do informacji o środowisku przedstawienia szczególnego interesu uzasadniającego ujawnienie tych informacji (103).

66. Termin "władza publiczna" zawarty w konwencji z Aarhus i dyrektywie 2003/4/WE w sprawie publicznego dostępu do informacji dotyczących środowiska odnosi się do organów administracyjnych (104), a nie do organów wymiaru sprawiedliwości czy sądów, ponieważ to organy administracyjne są zobowiązane - w ramach wykonywania swoich zadań - do posiadania informacji o środowisku (105). W związku z tym prawo dostępu do informacji o środowisku nie jest prawem bezwzględnym; dyrektywa nie przyznaje prawa dostępu do informacji o środowisku zawartych w aktach sądowych (106). Ponadto organy krajowe objęte zakresem dyrektywy mogą odmówić dostępu, opierając się na zwolnieniach wymienionych w art. 4 przedmiotowej dyrektywy. Odmowa dostępu do informacji o środowisku musi jednak zawsze opierać się na wyważeniu występujących interesów na podstawie rzeczywistej i konkretnej analizy każdej sytuacji, przy czym organ krajowy jest zobowiązany do uzasadnienia odmowy (107). Stwierdzenie to nie stoi na przeszkodzie temu, by ustawodawcy krajowi określili kryteria ułatwiające ocenę porównawczą występujących interesów. W świetle celu, jakim jest zapewnienie społeczeństwu dostępu do informacji o środowisku, organy władzy publicznej mają obowiązek ocenić, czy pewne z zażądanych informacji można oddzielić od informacji objętych mającym zastosowanie wyjątkiem od prawa dostępu, tak że organy te mogą dokonać częściowego ujawnienia (108).

67. W art. 6 dyrektywy 2003/4/WE wyraźnie ustanowiono również procedurę kontroli sądowej mającą na celu badanie działań lub zaniechań władz publicznych w odniesieniu do wniosków o informacje na temat środowiska wchodzące w zakres dyrektywy. Prawo do procedury odwoławczej jest oparte na wymogach zawartych w art. 9 ust. 1 konwencji z Aarhus i ma na celu ochronę prawa do zwrócenia się o informacje (109). Wszelkie osoby fizyczne lub prawne składające wniosek o udzielenie informacji na podstawie tej dyrektywy posiadają legitymację procesową (110).

68. Unijne prawo ochrony środowiska przyznaje osobom fizycznym i prawnym nie tylko prawo do zwrócenia się o informacje dotyczące środowiska, lecz również do ich uzyskania (111). Z orzeczenia TSUE w sprawie East Sussex wyraźnie wynika, że prawa składających wnioski o informacje o środowisku obejmują prawo do tego, by właściwy organ publiczny prawidłowo wypełnił wymogi związane z udzieleniem informacji (112). Sprawa ta dotyczyła prawa do uzyskania informacji na wniosek, lecz obywatele mają również prawo do uzyskania informacji w drodze aktywnego rozpowszechniania informacji przez właściwe organy (113). W sprawie Land Baden-Württemberg Trybunał potwierdził, że dyrektywa 2003/4/WE ma zagwarantować prawo dostępu do informacji o środowisku, które znajdują się w posiadaniu organów władzy publicznej, oraz że informacje te będą automatycznie stopniowo udostępniane i rozpowszechniane w społeczeństwie (114). Spoczywający na władzach publicznych obowiązek aktywnego rozpowszechniania informacji dotyczących środowiska może być ważny między innymi dla zagwarantowania prawa każdego obywatela do ochrony zdrowia (115).

2.3. Konkretne przedsięwzięcia wymagające udziału społeczeństwa w podejmowaniu decyzji

Wymogi udziału społeczeństwa w podejmowaniu decyzji mające zastosowanie do konkretnych przedsięwzięć przyznają prawa tym, których dotyczą te przedsięwzięcia, i uprawniają ich do wystąpienia o kontrolę sądową decyzji, działania lub zaniechania.

69. Prawo ochrony środowiska UE przewiduje szereg wymogów, zgodnie z którymi władze publiczne podejmują decyzje w sprawie konkretnych działań mogących mieć wpływ na środowisko. Na przykład przed przystąpieniem do budowy autostrady trzeba uzyskać na nią zezwolenie od organu władzy publicznej. Podobnie będzie w przypadku rozpoczęcia działalności przemysłowej, która będzie wymagała decyzji władz publicznych o wydaniu zezwolenia na emisje przemysłowe. Wiele aktów unijnego prawa wtórnego wymaga też, by proces podejmowania decyzji obejmował konsultacje społeczne (116). Obowiązek przeprowadzenia konsultacji sprawia, że mogą wziąć w nich udział członkowie społeczeństwa uprawnieni do udziału w podjęciu danej decyzji.

70. Legitymacja procesowa do zaskarżenia decyzji, działań i zaniechań dotyczących określonych przedsięwzięć wymagających udziału społeczeństwa w podejmowaniu decyzji w celu zakwestionowania ich zgodności z prawem materialnym i formalnym (117) opiera się zarówno na wyraźnych przepisach dotyczących legitymacji procesowej zawartych w art. 9 ust. 2 konwencji z Aarhus, jak i powiązanym z nią prawodawstwie wtórnym UE (118), jak również na orzecznictwie TSUE. Trybunał potwierdził, w szczególności w sprawie Kraaijeveld (119), że decyzja, działanie lub zaniechanie władz publicznych naruszające prawo do udziału w podejmowaniu decyzji powodują powstanie prawa do wniesienia o przeprowadzenie kontroli sądowej.

71. Po wydaniu wyroku w sprawie Kraaijeveld do konwencji z Aarhus włączono wyraźny zapis dotyczący legitymacji procesowej opartej na prawie do udziału w podejmowaniu decyzji. W szczególności art. 9 ust. 2 konwencji z Aarhus wymaga przeprowadzenia procedury odwoławczej przed sądem lub innym niezależnym i bezstronnym organem powołanym z mocy ustawy (120) w celu zakwestionowania pod kątem ich proceduralnej i merytorycznej zgodności z prawem wszelkich decyzji, działań lub zaniechań, podlegających przepisom art. 6 konwencji z Aarhus dotyczącym udziału społeczeństwa w podejmowaniu decyzji.

72. Powiązane akty unijnego prawa wtórnego dotyczącego środowiska (121) zawierają przepisy oparte na brzmieniu art. 9 ust. 2. Jednak te akty prawa wtórnego nie obejmują wszystkich procesów decyzyjnych objętych art. 6, a co za tym idzie - art. 9 ust. 2 konwencji. Ponieważ art. 9 ust. 2 dotyczy sytuacji, w których zastosowanie mają przepisy art. 6 konwencji z Aarhus poświęcone udziałowi społeczeństwa w podejmowaniu decyzji, państwa członkowskie są zobowiązane do wprowadzenia systemu kontroli sądowej we wszystkich sytuacjach, w których art. 6 konwencji przewiduje obowiązek dotyczący udziału społeczeństwa. Ustanawiając przepisy regulujące ten system kontroli sądowej, państwa członkowskie muszą dążyć do osiągnięcia celu, jakim jest szeroki dostęp do wymiaru sprawiedliwości (122).

73. Wyrokiem w sprawie LZ II (123) TSUE orzekł, że wymogi dotyczące udziału społeczeństwa ustanowione w art. 6 ust. 1 lit. b) konwencji z Aarhus mają również zastosowanie w kontekście art. 6 ust. 3 dyrektywy siedliskowej 92/43/EWG, w sytuacjach gdy organ władzy publicznej jest zobowiązany przez prawo krajowe do stwierdzenia, czy należy dokonać odpowiedniej oceny przedsięwzięcia, które może mieć znaczący wpływ na ochronę integralności obszarów objętych programem "Natura 2000". Trybunał orzekł również, że ponieważ wymogi zawarte w art. 6 ust. 1 lit. b) konwencji mają zastosowanie do tych sytuacji, zastosowanie mają również wymogi zawarte w art. 9 ust. 2.

74. Tym wyrokiem Trybunał potwierdził, że wymogi zawarte w art. 9 ust. 2 konwencji z Aarhus w związku z art. 47 Karty praw podstawowych mogłyby również mieć zastosowanie do tych obszarów prawa ochrony środowiska, w których nie występują szczególne wymogi w zakresie dostępu do wymiaru sprawiedliwości. Choć sprawa LZ II dotyczyła dyrektywy siedliskowej 92/43/EWG, uzasadnienie interpretacji Trybunału można analogicznie zastosować do procesu podejmowania decyzji w innych obszarach unijnego prawa ochrony środowiska, jak na przykład woda (124) lub odpady.

75. Przepisy dotyczące udziału społeczeństwa zawarte w art. 6 ust. 2 konwencji z Aarhus i, co za tym idzie, przepisy dotyczące dostępu do wymiaru sprawiedliwości zawarte w art. 9 ust. 2 oraz w odpowiednich aktach prawa wtórnego UE odnoszą się do zainteresowanej społeczności. Zgodnie z definicją zawartą w konwencji jest to część społeczeństwa, która jest lub może być dotknięta skutkami lub ma interes w podejmowanej decyzji dotyczącej środowiska (125). Społeczeństwo oznacza jedną lub więcej osób fizycznych lub prawnych oraz, zgodnie z krajowym ustawodawstwem lub praktyką, ich stowarzyszenia, organizacje lub grupy (126). Jak stwierdzono w sprawie Stichting Varkens w odniesieniu do stowarzyszeń działających na rzecz ochrony środowiska, art. 9 ust. 2 akapit drugi zdania drugie i trzecie konwencji z Aarhus przewiduje, iż organizacje pozarządowe spełniające wymagania, o których mowa w art. 2 pkt 5 tej konwencji, należy uznać za mające wystarczający interes albo uprawnienia, które mogą być przedmiotem naruszeń, w zależności od tego, czy ustawodawstwo krajowe odwołuje się do pierwszej, czy też do drugiej z tych przesłanek dopuszczalności (127). W związku z tym organizacjom pozarządowym automatycznie przyznaje się legitymację procesową w świetle art. 9 ust. 2, kiedy tylko spełniają przesłankę przynależności do "zainteresowanej społeczności" (128).

76. Zgodnie z art. 9 ust. 2 konwencji z Aarhus państwa członkowskie mają obowiązek zapewnienia członkom "zainteresowanej społeczności" dostępu do procedury odwoławczej przed sądem lub innym niezależnym i bezstronnym organem w celu zakwestionowania zgodności z prawem każdej decyzji dotyczącej działalności wymagającej udziału społeczeństwa w podejmowaniu decyzji (129). Celem art. 9 ust. 2 konwencji z Aarhus i przepisów prawa wtórnego Unii nie jest jednak przyznanie bezwarunkowego dostępu do wymiaru sprawiedliwości członkom społeczeństwa, lecz zagwarantowanie tego prawa jedynie tym członkom "zainteresowanej społeczności", którzy spełniają określone warunki (130). W związku z tym konwencja oraz przepisy pozwalają umawiającym się stronom i państwom członkowskim na ustanawianie określonych warunków, tak aby uniknąć przyznania legitymacji procesowej w sprawach dotyczących środowiska szerokiemu ogółowi (actio popularis) (131). Do państw członkowskich należy zatem określenie tych warunków w sposób racjonalny i zgodny z celem, jakim jest zapewnienie zainteresowanej społeczności szerokiego dostępu do wymiaru sprawiedliwości (132). Poza tym zarówno konwencja z Aarhus, jak i wynikające z niej prawo wtórne UE, wprowadzają rozróżnienie praw w zakresie legitymacji procesowej. Jest to rozróżnienie pomiędzy, z jednej strony, osobami fizycznymi, stowarzyszeniami i organizacjami a, z drugiej strony, uznanymi organizacjami pozarządowymi zajmującymi się ochroną środowiska.

2.3.1. Osoby fizyczne

W przypadku osób fizycznych warunek wstępny dla wykazania, że dochodzi do "naruszenia uprawnień" lub że istnieje wystarczający interes, aby uzyskać legitymację procesową do zakwestionowania konkretnego przedsięwzięcia, należy interpretować i stosować w świetle obowiązku udzielania ogólnego dostępu do wymiaru sprawiedliwości w sprawach dotyczących środowiska. Prawa, które mogą zostać naruszone, to między innymi prawa procesowe jednostki wynikające z unijnego prawa środowiska (np. prawa społeczeństwa do udziału w podejmowaniu decyzji), jak również prawa materialne przysługujące jednostce (np. ochrona zdrowia ludzkiego, prawa własności).

77. Zgodnie z art. 9 ust. 2 konwencji z Aarhus, jak również art. 11 dyrektywy 2011/92/UE w sprawie oceny oddziaływania na środowisko, art. 25 dyrektywy 2010/75/UE w sprawie emisji przemysłowych i art. 12 dyrektywy 2004/35/WE w sprawie odpowiedzialności za środowisko umawiające się strony i państwa członkowskie mogą ograniczyć dostęp do wymiaru sprawiedliwości tylko do tych osób fizycznych, które są w stanie wykazać, że istnieje wystarczający interes albo że dochodzi do naruszenia prawa. W związku z tym państwa członkowskie powinny określić, co stanowi wystarczający interes lub naruszenie prawa, zgodnie z celem, jakim jest zapewnienie osobom fizycznym szerokiego dostępu do wymiaru sprawiedliwości. Zakres uznania przyznany państwom członkowskim w dyrektywie w sprawie odpowiedzialności za środowisko nie może być interpretowany jako pozwalający na wykluczenie całych grup posiadaczy praw (133). Doktrynę "naruszenia prawa" szczegółowo opisano w części C.2.5.3. W związku z tym każda osoba spełniająca te kryteria musi mieć możliwość zakwestionowania, przed niezależnym i bezstronnym organem ustanowionym na mocy ustawy, materialnej lub formalnej zgodności danego przedsięwzięcia z prawem (134).

2.3.2. Organizacje pozarządowe działające na rzecz ochrony środowiska posiadające legitymację procesową de lege

2.3.2.1. Zasada ogólna

Zarejestrowane organizacje pozarządowe działające na rzecz ochrony środowiska mają legitymację procesową de lege do kwestionowania decyzji, działań lub zaniechań organów publicznych w zakresie konkretnych przedsięwzięć podlegających zgodnie z prawem UE wymogowi udziału społeczeństwa w podejmowaniu decyzji.

78. Art. 2 pkt 5 i art. 9 ust. 2 konwencji z Aarhus oraz powiązane przepisy UE wprowadzające ją w życie podkreślają znaczenie działalności takich podmiotów jak organizacje pozarządowe działające na rzecz ochrony środowiska, które należą do "zainteresowanej społeczności", poprzez udzielenie im formy legitymacji procesowej de lege, opierając się na założeniu, że organizacje te spełniają odpowiednie wymogi określone w prawie krajowym. W przypadku tych organizacji pozarządowych warunki wstępne uzyskania legitymacji procesowej, oparte na wystarczającym interesie lub naruszeniu praw, uważa się za spełnione (135). Legitymacja procesowa de lege ma wpływ nie tylko na kwestię dopuszczalności skargi, lecz również na zakres kontroli sądowej prowadzonej przez sędziów krajowych (zob. część C.3.2.2.2).

79. TSUE wyjaśnił zakres wymogów prawa krajowego, które muszą wypełnić organizacje pozarządowe, aby uzyskać legitymację procesową. Orzekł on, że choć do państw członkowskich należy ustanowienie przepisów dotyczących tego rodzaju wymogów, przepisy te nie mogą być formułowane w sposób uniemożliwiający organizacjom pozarządowym wykonywanie swojego prawa do zwracania się do sądów w celu ochrony interesu ogólnego (136). Przepisy krajowe muszą gwarantować szeroki dostęp do wymiaru sprawiedliwości (137).

80. Trybunał orzekł, że przepisy krajowe są sprzeczne z art. 11 dyrektywy 2011/92/UE w sprawie oceny oddziaływania na środowisko, jeżeli nie umożliwiają organizacjom pozarządowym w rozumieniu art. 1 ust. 2 tej dyrektywy powoływania się przed sądem, w sprawach związanych z kwestionowaniem decyzji dotyczących udzielania zezwoleń na przedsięwzięcia mogące powodować znaczące skutki w środowisku do celów art. 1 ust. 1 tej dyrektywy, na naruszenie przepisu wynikającego z prawa UE w zakresie środowiska i w celu ochrony środowiska, z powodu faktu, że przepisy te chronią tylko interesy ogółu, a nie interes jednostki (138).

81. Uzasadnienie to ma zastosowanie do wszystkich spraw dotyczących legitymacji procesowej de lege, czyli wchodzących w zakres art. 9 ust. 2 konwencji z Aarhus.

Kryteria uzyskania legitymacji procesowej de lege dla organizacji pozarządowych działających na rzecz ochrony środowiska nie mogą być zbyt trudne do spełnienia i powinny uwzględniać interesy małych i lokalnych organizacji pozarządowych.

2.3.2.2. Szczególne kryteria legitymacji procesowej de lege

82. Przepisy krajowe mogą zawierać wymogi, jakie organizacje pozarządowe mają spełnić, aby móc uzyskać legitymację procesową de lege. Orzecznictwo TSUE zawiera informacje na temat tego, jak surowe mogą być to kryteria. Ponadto przepisy przewidujące taki dostęp do sądu muszą spełniać wymogi jasności i precyzji określone w dziedzinie prawa ochrony środowiska zgodnie z orzecznictwem Trybunału (139).

(a) Aktywność w dziedzinie środowiska

83. Aktywność w dziedzinie środowiska gwarantuje, że organizacja pozarządowa dysponuje wiedzą specjalistyczną. W sprawie Djurgården TSUE potwierdził, że "prawo krajowe może wymagać, aby przedmiot działalności stowarzyszenia, które zamierza sprzeciwić się na drodze sądowej przedsięwzięciu podlegającemu przepisom dyrektywy 85/337 [aktualnie dyrektywy 2011/92/UE] był związany z ochroną przyrody i środowiska naturalnego" (140). Z tego sformułowania nie można wnioskować, że Trybunał zatwierdził wymóg, by ochrona środowiska była jedynym celem takiej organizacji. Jednak dozwolone wydaje się, aby państwa członkowskie wprowadzały wymóg, zgodnie z którym działalność w tej dziedzinie powinna być dominującym lub znaczącym celem organizacji pozarządowej.

(b) Wymóg dotyczący liczby członków

84. Liczba członków organizacji pozarządowej może być ważnym wskaźnikiem świadczącym o jej aktywności. W sprawie Djurgården TSUE zbadał zawarty w prawie krajowym wymóg, by organizacja pozarządowa posiadała określoną liczbę członków. Trybunał orzekł, że wymaganej liczby członków nie można ustalić na takim poziomie, który byłby sprzeczny z celem polegającym na ułatwieniu dostępu do wymiaru sprawiedliwości (141). Trybunał podkreślił również, jak ważne jest ułatwienie dostępu do wymiaru sprawiedliwości organizacjom pozarządowym działającym w skali lokalnej, ponieważ to w ich przypadku najwyższe jest prawdopodobieństwo kwestionowania projektów na mniejszą skalę, które nie mają znaczenia na poziomie krajowym ani regionalnym, lecz mimo to mają znaczny wpływ na środowisko (142). Należy zauważyć, że nie wszystkie organizacje pozarządowe posiadające legitymację procesową de lege w państwach członkowskich są organizacjami członkowskimi. Niektóre z nich to fundacje charytatywne. Skargi złożone przez fundacje charytatywne były źródłem wielu orzeczeń TSUE.

85. W praktyce niektóre państwa członkowskie wymagają od organizacji pozarządowych spełnienia innych warunków w celu uzyskania legitymacji procesowej de lege. Mogą się one odnosić do niezależności lub działalności nienastawionej na zysk danej organizacji pozarządowej lub posiadania osobowości prawnej na mocy prawa krajowego. Państwa mogą też wymagać, by organizacja udowodniła, że posiada solidne podstawy finansowe do tego, by realizować swój cel ochrony środowiska. Może również obowiązywać wymóg minimalnego okresu prowadzenia działalności przed uzyskaniem legitymacji procesowej de lege. W tym kontekście należy wziąć pod uwagę uzasadnienie TSUE w sprawie Djurgården dotyczące wymaganej liczby członków i wspomniane w poprzednim akapicie (143).

2.3.3. Zakaz dyskryminowania organizacji pozarządowych z zagranicy

Warunki, jakie organizacje pozarządowe działające na rzecz ochrony środowiska muszą spełnić w celu uzyskania legitymacji procesowej de lege, nie mogą być surowsze wobec organizacji z zagranicy niż wobec organizacji z kraju.

86. Organizacje pozarządowe zajmujące się ochroną środowiska prowadzące działalność w krajach sąsiadujących mogą być zainteresowane uczestniczeniem w procesie podejmowania decyzji lub innymi działaniami w odniesieniu do konkretnego przedsięwzięcia. Ma to rację bytu szczególnie w sytuacji, gdy konkretne przedsięwzięcie może mieć wpływ na środowisko w skali międzynarodowej. Zgodnie z art. 3 ust. 9 konwencji z Aarhus społeczeństwu przysługuje dostęp do wymiaru sprawiedliwości w sprawach dotyczących środowiska bez względu na obywatelstwo, narodowość lub miejsce zamieszkania, a w przypadku osoby prawnej, bez względu na to, gdzie jest jej miejsce rejestracji lub rzeczywisty ośrodek prowadzonej działalności. Dlatego warunki, jakie organizacje pozarządowe muszą spełnić w celu uzyskania legitymacji procesowej de lege, nie mogą faworyzować organizacji krajowych.

87. Art. 3 ust. 9 konwencji z Aarhus zawiera tylko zakaz dyskryminacji, więc państwa członkowskie mogą wymagać od zagranicznych organizacji spełnienia takich samych warunków jak od organizacji krajowych. Jednak te warunki, a w szczególności procedura uzyskiwania statusu organizacji pozarządowej posiadającej legitymację procesową de lege, nie mogą uniemożliwiać ani nadmiernie utrudniać organizacji z zagranicy uzyskania tego statusu (144).

2.3.4. Inne stowarzyszenia, organizacje i grupy

Inne stowarzyszenia, organizacje i grupy nieposiadające legitymacji procesowej de lege mogą - z zastrzeżeniem przepisów prawa krajowego - korzystać z legitymacji procesowej na takiej samej podstawie jak osoby fizyczne.

88. Jak wspomniano wyżej, zgodnie z konwencją z Aarhus "społeczeństwo" może obejmować "jedną lub więcej osób fizycznych lub prawnych oraz, zgodnie z krajowym ustawodawstwem lub praktyką, ich stowarzyszenia, organizacje lub grupy". Dlatego stowarzyszenia, organizacje i grupy nieposiadające legitymacji de lege mogą być uprawnione do legitymacji procesowej na takiej samej podstawie jak osoby fizyczne. Może to ułatwić łączenie skarg, które w przeciwnym razie musiałyby być wnoszone oddzielnie przez poszczególnych skarżących. Łączenie skarg niesie ze sobą korzyści zarówno dla zainteresowanej społeczności (dzięki podziałowi obciążeń wynikających z postępowania sądowego), jak i dla organów władzy (dzięki zmniejszeniu prawdopodobieństwa rozpatrywania wielu oddzielnych, powielających się spraw) (145). Ponadto, jak stwierdzono w sprawie Deutsche Umwelthilfe, jeżeli stowarzyszenie zostało ustanowione zgodnie z kryteriami przewidzianymi w prawie krajowym i w związku z tym przyznano mu prawo do wszczynania postępowań w dziedzinie środowiska, należy stwierdzić, że naruszenie przepisów prawa Unii w dziedzinie środowiska dotyczy tego stowarzyszenia wystarczająco, aby mogło ono zaskarżyć takie naruszenie przed sądami krajowymi (146).

2.3.5. Udział we wcześniejszym postępowaniu

Państwa członkowskie nie mogą ograniczać zakresu legitymacji procesowej do zaskarżenia decyzji władz publicznych do tych członków społeczeństwa, którzy uczestniczyli we wcześniejszym postępowaniu administracyjnym związanym z podjęciem tej decyzji.

89. Brak możliwości uczestniczenia we wcześniejszym postępowaniu administracyjnym związanym z podjęciem określonej decyzji może mieć znaczenie dla dopuszczalności późniejszego zaskarżenia tej decyzji (147). W orzecznictwie TSUE podkreśla się znaczenie działalności sądów krajowych dla ochrony praw materialnych przysługujących osobom oraz stowarzyszeniom na mocy prawa UE i równocześnie fakt, że procedury administracyjne i sądowe służą różnym celom. Na przykład decyzja organu władzy publicznej może skutkować potencjalnym naruszeniem prawa skarżącego do ochrony jego zdrowia niezależnie od jakichkolwiek przysługujących mu praw procesowych.

90. W sprawie Djurgården TSUE orzekł, że w kontekście decyzji dotyczącej dyrektywy 2011/92/UE w sprawie oceny oddziaływania na środowisko proces decyzyjny w sprawach dotyczących środowiska naturalnego [...] różni się od odwołania do sądu i ma inny cel niż to odwołanie, które w razie potrzeby może zostać wniesione od decyzji podjętej w wyniku tego procesu (148) . Dlatego członkowie zainteresowanej społeczności [...] powinni mieć prawo odwołania się od rozstrzygnięcia, w którym organ należący do systemu sądowniczego państwa członkowskiego orzekł w przedmiocie wniosku o wydanie zezwolenia na przedsięwzięcie, i to niezależnie od roli, jaką mogli oni odegrać w procesie rozpatrywania rzeczonego wniosku, uczestnicząc w postępowaniu przed tymże organem i przedstawiając przy tej okazji swoje stanowisko.

2.4. Wnioski o podjęcie działań w ramach odpowiedzialności za środowisko

91. Celem dyrektywy 2004/35/WE w sprawie odpowiedzialności za środowisko jest między innymi zachęcanie osób fizycznych i prawnych do pomagania właściwym organom w sytuacji, gdy dochodzi do szkód w środowisku objętych zakresem przepisów dotyczących odpowiedzialności za środowisko (149). Dyrektywa umożliwia osobom fizycznym lub prawnym, które zostały dotknięte tymi szkodami, posiadają wystarczający interes w przedmiocie tych szkód albo twierdzą, że szkody spowodowały naruszenie prawa, zwrócenie się do właściwych organów krajowych o podjęcie niezbędnych działań. Dyrektywa przewiduje, że niektóre organizacje pozarządowe zostaną uznane za posiadające wystarczający interes lub prawa, które mogą zostać naruszone, co uprawnia je do zażądania podjęcia działań. Właściwy organ jest zobowiązany do podjęcia decyzji w sprawie wniosku o podjęcie działań (150). W przypadku gdy szkody te odnoszą się do szkód wyrządzonych wodzie (151), prawo krajowe nie może wykluczać zakwalifikowania szkód mających znaczący negatywny wpływ na ekologiczny, chemiczny lub ilościowy stan lub ekologiczny potencjał danych wód jako szkód wyrządzonych środowisku naturalnemu z tego tylko powodu, że szkody te "są objęte pozwoleniem wydanym na podstawie tego prawa krajowego" (152).

92. Uprawnienie do zwracania się do organów władzy o podjęcie działań jest sformułowane w sposób zbliżony do brzmienia art. 9 ust. 2 konwencji z Aarhus oraz związanych z nią przepisów dyrektywy 2011/92/UE w sprawie oceny oddziaływania na środowisko. Ci, którzy są uprawnieniu do zwracania się do organów władzy o podjęcie działań, są uprawnieni również do kwestionowania na drodze sądowej proceduralnej i merytorycznej zgodności z prawem decyzji, działania lub zaniechania właściwego organu na podstawie wniosku o podjęcie działań (153). Zgodnie z dyrektywą 2004/35/WE w sprawie odpowiedzialności za środowisko istnieją trzy kategorie osób fizycznych i prawnych, które mogą zwrócić się do właściwego organu o podjęcie działań i które w związku z tym są uprawnione do wszczęcia procedury odwoławczej przed sądem lub każdą inną instytucją publiczną (154). Kategorie te obejmują osoby, które "zostały dotknięte szkodami wyrządzonymi środowisku naturalnemu lub było to prawdopodobne", "są dostatecznie zainteresowane podejmowaniem decyzji odnoszących się do szkód wyrządzanych środowisku naturalnemu" lub "stwierdzają naruszenie prawa, w przypadku gdy administracyjne prawo procesowe państwa członkowskiego wymaga tego jako warunek wstępny" (155). Państwa członkowskie dysponują szerokim zakresem uznania przy określaniu, które osoby mogą należeć do dwóch ostatnich kategorii. Nie dysponują jednak takim zakresem uznania w odniesieniu do osób, które zostały dotknięte szkodami wyrządzonymi środowisku naturalnemu lub było to prawdopodobne (156).

93. To podobieństwo brzmienia, w tym również w odniesieniu do uprzywilejowanej sytuacji organizacji pozarządowych zajmujących się ochroną środowiska, oznacza, że orzecznictwo TSUE w sprawie legitymacji procesowej opisane w części C.2.3 można uwzględniać również do celów interpretacji dyrektywy 2004/35/WE w sprawie odpowiedzialności za środowisko.

2.5. Inne zagadnienia, takie jak krajowe przepisy wykonawcze, ogólne akty regulacyjne, plany i programy oraz odstępstwa

2.5.1. Ogólne podstawy legitymacji procesowej

Ogólne podstawy legitymacji procesowej do kwestionowania decyzji, działań i zaniechań państw członkowskich w obszarach objętych unijnym prawem ochrony środowiska są określone w prawie krajowym, lecz muszą być interpretowane spójnie z wymogami zawartymi w art. 9 ust. 3 konwencji z Aarhus oraz art. 19 ust. 1 TUE i art. 47 Karty praw podstawowych.

94. Art. 19 ust. 1 Traktatu o Unii Europejskiej (TUE), w którym zapisano ustaloną zasadę skutecznej ochrony sądowej (157), zawiera następujący wymóg: "państwa członkowskie ustanawiają środki niezbędne do zapewnienia skutecznej ochrony prawnej w dziedzinach objętych prawem Unii". Równocześnie art. 47 ust. 1 Karty praw podstawowych, którą państwa członkowskie są związane przy wdrażaniu unijnych przepisów, stanowi, że każdy, kogo prawa i wolności zagwarantowane przez prawo Unii zostały naruszone, ma prawo do skutecznego środka prawnego przed sądem, zgodnie z warunkami przewidzianymi w niniejszym artykule.

95. Konkretnie w dziedzinie środowiska art. 9 ust. 3 konwencji z Aarhus stanowi, że każda ze stron zapewnia, że członkowie społeczeństwa spełniający wymagania, o ile takie istnieją, określone w prawie krajowym, mają dostęp do administracyjnej lub sądowej procedury umożliwiającej kwestionowanie działań lub zaniechań osób prywatnych lub władz publicznych naruszających przepisy prawa krajowego w dziedzinie środowiska. Jak wspomniano wyżej, definicja "społeczeństwa" obejmuje również organizacje pozarządowe działające na rzecz ochrony środowiska.

96. Zakres art. 9 ust. 3 konwencji z Aarhus jest szerszy niż zakres jej art. 9 ust. 2, ponieważ zamierzonym beneficjentem legitymacji procesowej jest "społeczeństwo", które według zawartej w konwencji definicji jest pojęciem szerszym niż pojęcie "zainteresowanej społeczności". Art. 9 ust. 3 odnosi się wszelkich domniemanych naruszeń prawa krajowego dotyczącego środowiska, w tym działań i zaniechań osób prywatnych, a art. 9 ust. 2 ogranicza się do decyzji, działań i zaniechań władz publicznych (158). Z drugiej strony art. 9 ust. 3 pozostawia umawiającym się stronom wybór między administracyjną procedurą odwoławczą a kontrolą sądową. Nie odnosi się on do kryteriów dostępu, takich jak naruszenie prawa lub wystarczający interes, ani nie przewiduje legitymacji procesowej de lege dla organizacji pozarządowych działających na rzecz ochrony środowiska. W sprawie Protect Natur TSUE orzekł, że udział w procesie decyzyjnym w sprawach dotyczących środowiska naturalnego różni się od skargi do sądu, gdyż ta ostatnia może zostać wniesiona na decyzję podjętą w wyniku tego procesu. Ponadto uczestnictwo społeczeństwa może odbywać się w formie pisemnej lub podczas wysłuchania publicznego poprzez przedstawienie wszelkich informacji, które uważa ono za odnoszące się do planowanego przedsięwzięcia. To uczestnictwo winno rozpocząć się "na tyle wcześnie, aby wszystkie możliwości były jeszcze dostępne i aby udział społeczeństwa był skuteczny" (159) . Ponadto Trybunał stwierdził, że art. 14 ust. 1 ramowej dyrektywy wodnej 2000/60/WE należy interpretować w ten sposób, że sprzeciwia się on krajowym przepisom proceduralnym, które wykluczają osoby fizyczne i organizacje ochrony środowiska z udziału w postępowaniu sądowym ze względu na to, że nie mają one statusu strony wcześniejszego postępowania administracyjnego, ponieważ narusza to skuteczność ich prawa do wniesienia skargi i obowiązku aktywnego zachęcania przez państwa członkowskie wszystkich zainteresowanych stron do udziału w procesie decyzyjnym przewidzianym w dyrektywie (160).

97. W konsekwencji TSUE wyjaśnił w sprawie LZ I, że art. 9 ust. 3 nie mówi o żadnym wyraźnym i precyzyjnym obowiązku, który mógłby bezpośrednio regulować sytuację prawną jednostek, ponieważ podlega wprowadzeniu dalszych środków przez umawiające się strony (161). TSUE orzekł jednak również, że przepisy art. 9 ust. 3, mimo że zostały sformułowane w sposób ogólny, mają na celu zapewnienie skutecznej ochrony środowiska (162) oraz że "nie można [...] dokonać wykładni postanowień art. 9 ust. 3 konwencji z Aarhus, która powodowałaby w praktyce, że korzystanie z uprawnień wynikających z prawa Unii byłoby niemożliwe lub nadmiernie utrudnione" (163). W związku z tym państwa członkowskie nie mogą ustanawiać warunków, które prowadziłyby do pozbawienia niektórych kategorii "członków społeczeństwa" prawa do wniesienia środka zaskarżenia, pozbawiając tym samym art. 9 ust. 3 konwencji z Aarhus wszelkiej skuteczności (164).

98. Na podstawie art. 216 ust. 2 TFUE konwencja z Aarhus jest częścią porządku prawnego UE (165). Wymogi zawarte w porządku prawnym UE, które są wiążące dla państw członkowskich przy wdrażaniu art. 9 ust. 3 konwencji, obejmują jednolitą wykładnię i jednolite stosowanie prawa UE. Kluczowym mechanizmem służącym realizacji tego celu jest możliwość - a czasami obowiązek - zwracania się przez sądy krajowe o orzeczenie TSUE zgodnie z art. 267 TFUE w sprawie ważności lub wykładni konkretnych wymogów zawartych w przepisach UE. Wymaga to dostępu do sądów krajowych.

99. W świetle tych rozważań państwa członkowskie są zobowiązane do ustanowienia legitymacji procesowej w celu zapewnienia dostępu do skutecznego środka odwoławczego służącego ochronie praw procesowych i materialnych przyznanych zgodnie z przepisami unijnego prawa ochrony środowiska, nawet jeśli wchodzące w grę prawodawstwo UE nie zawiera konkretnych przepisów w tej sprawie (166). W sprawie Protect Natur TSUE orzekł, że ta legitymacja procesowa przysługuje również organizacjom ochrony środowiska. W związku z tym zadaniem sądu odsyłającego jest dokonanie - w zakresie, w jakim jest to tylko możliwe - wykładni przepisów proceduralnych dotyczących przesłanek wymaganych dla wszczęcia postępowania odwoławczego, tak aby organizacja ochrony środowiska mogła zakwestionować decyzję, która może być sprzeczna z unijnym prawem ochrony środowiska (167).

2.5.2. Legitymacja procesowa do ochrony praw procesowych zgodnie z unijnym prawem ochrony środowiska

Prawo do legitymacji procesowej muszą otrzymać osoby fizyczne i organizacje pozarządowe działające na rzecz ochrony środowiska w celu zapewnienia zgodności z unijnymi przepisami proceduralnymi w dziedzinie ochrony środowiska, takimi jak te ustanawiające procedury podejmowania decyzji z udziałem społeczeństwa, na przykład w przypadku procedur dotyczących planów i programów.

100. Prawa procesowe są szczególnie ważne w przypadku planów i programów. Wiele unijnych aktów prawnych dotyczących środowiska wymaga przyjmowania planów i programów w celu zapewnienia realizacji celów w zakresie środowiska. Takie dokumenty mogą służyć jako instrumenty do zarządzania przedsięwzięciami w czasie (np. interwencje w ramach planów gospodarowania wodami w dorzeczach) (168) lub do opracowywania działań mających na celu reagowanie na konkretne problemy (np. plany w zakresie jakości powietrza mające na celu obniżenie zbyt dużego zanieczyszczenia powietrza) (169). Oprócz wymogu sporządzania niektórych planów i programów, które mają zostać przyjęte, unijne przepisy o ochronie środowiska określają także wymogi dotyczące oceny oddziaływania na środowisko planów i programów (np. planów użytkowania gruntów), które mogą mieć znaczny wpływ na środowisko naturalne (170). Jak orzekł TSUE w kontekście ramowej dyrektywy wodnej, wymogi te mogą mieć moc wiążącą na każdym etapie procedury przewidzianej w unijnych przepisach o ochronie środowiska, w tym na konkretnych poziomach projektów (171).

101. Duża część aktów prawnych przewiduje, że proces decyzyjny będzie obejmował obowiązkowe konsultacje społeczne. W związku z tym art. 7 konwencji z Aarhus wymaga przeprowadzenia konsultacji społecznych w odniesieniu do planów i programów wchodzących w jej ogólny zakres. Na tej podstawie plany i programy związane ze środowiskiem, które są obowiązkowe na mocy prawa UE, lecz w odniesieniu do których nie ustanowiono wyraźnych przepisów dotyczących konsultacji społecznych, mogą jednak wymagać ich przeprowadzenia.

102. Legitymacja procesowa do zaskarżania decyzji, działań i zaniechań władz publicznych w odniesieniu do planów i programów objętych art. 7 konwencji z Aarhus może zostać zdefiniowana w świetle orzecznictwa TSUE dotyczącego udziału społeczeństwa w podejmowaniu decyzji. Stosując uzasadnienie wyroku w sprawie Kraaijeveld (172) (która dotyczyła projektu, a nie planu czy programu), beneficjenci praw do udziału procesie podejmowania decyzji są uprawnieni do zwrócenia się o skontrolowanie przez sąd, czy w procesie podejmowania decyzji odnośnie do planu lub programu zastosowano prawidłowe zasady postępowania. Należy jednak zauważyć, że przepisy, które uzależniają dopuszczalność skarg wnoszonych przez jednostki od tego, czy podnoszą one naruszenie prawa, umożliwiając jednocześnie jednostkom powołanie się na uchybienie proceduralne mające wpływ na udział społeczeństwa w procesie decyzyjnym, nawet jeśli uchybienie to nie miało wpływu na treść spornej decyzji, mogą być podstawą do wniesienia środka odwoławczego również w przypadkach, w których nie wymaga tego art. 11 ust. 1 lit. b) dyrektywy 2011/92 (173). W odniesieniu do programów działania, takich jak programy określone w art. 5 dyrektywy azotanowej 91/676/EWG, w orzecznictwie TSUE stwierdzono, że osoby fizyczne i prawne, które są odpowiedzialne za zapewnienie zaopatrzenia w wodę lub posiadają uprawnienia do korzystania ze studni, powinny mieć możliwość wymagania od właściwych organów krajowych zmiany istniejącego programu działań lub przyjęcia dodatkowych środków lub podjęcia wzmożonych działań w przypadku przekroczenia limitów określonych w załączniku III do tej dyrektywy (174).

103. Orzecznictwo TSUE wskazuje, że legitymacja procesowa jest istotna nie tylko w odniesieniu do decyzji, działań lub zaniechań dotyczących poszczególnych planów i programów, lecz ma również znaczenie dla prawodawstwa krajowego i ogólnych aktów prawnych ustanawiających wymagania proceduralne dla przyjęcia takich planów i programów. W sprawie Terre Wallonne i Inter-Environnement Wallonie (175) TSUE orzekł, że program działań wymaganych na mocy dyrektywy azotanowej 91/676/EWG wymaga również zasadniczo przeprowadzenia strategicznej oceny oddziaływania na środowisko (obejmującej konsultacje społeczne) zgodnie z dyrektywą 2001/42/WE w sprawie strategicznej oceny oddziaływania na środowisko. W związku z tym sąd krajowy stwierdził nieważność części krajowego zarządzenia ustanawiającego program działania dotyczący azotanów na tej podstawie, że nie przewidziano w nim strategicznej oceny oddziaływania na środowisko. W kolejnej sprawie Inter-Environnement Wallonie TSUE potwierdził zasadność stwierdzenia nieważności w tych okolicznościach (176). Ponadto prawodawca krajowy może uzależnić dopuszczalność skargi o uchylenie decyzji udzielającej zezwolenia na przedsięwzięcie z powodu uchybienia proceduralnego, w sytuacji gdy uchybienie to nie mogło zmienić treści tej decyzji, od warunku, że faktycznie pozbawiło ono skarżących ich prawa do udziału w procesie decyzyjnym (177).

104. Zarówno poszczególne osoby fizyczne, jak i organizacje pozarządowe zajmujące się ochroną środowiska mogą korzystać z legitymacji procesowej w celu ochrony praw procesowych. Wynika to z faktu, że obie te kategorie podmiotów są uprawnione do korzystania z tych praw i powinny mieć możliwość żądania od właściwych organów, w razie potrzeby na drodze sądowej, ich ochrony (178).

2.5.3. Legitymacja procesowa do ochrony praw materialnych

Państwa członkowskie muszą zapewnić legitymację procesową do wniesienia odwołania od bardzo szerokich kategorii decyzji, działań i zaniechań w celu zagwarantowania, że można korzystać z szerokiego zakresu praw materialnych.

105. Z orzecznictwa TSUE jasno wynika, że należy przyznać legitymację procesową osobom fizycznym i organizacjom pozarządowym zajmującym się ochroną środowiska, aby chronić zdrowie ludzkie za pośrednictwem unijnych przepisów w dziedzinie ochrony środowiska naturalnego, chronić prawa własności objęte zakresem przepisów UE w dziedzinie środowiska oraz - w przypadku organizacji pozarządowych zajmujących się ochroną środowiska - chronić środowisko naturalne za pośrednictwem wymogów unijnego prawodawstwa w dziedzinie ochrony środowiska. W związku z tym prawo do wniesienia skargi przewidziane w art. 9 ust. 3 konwencji z Aarhus zostałoby pozbawione skuteczności, gdyby dopuścić, że niektóre kategorie "członków zainteresowanej społeczności", takie jak organizacje ochrony środowiska odpowiadające wymogom ustanowionym w art. 2 pkt 5 konwencji z Aarhus, zostałyby całkowicie pozbawione dostępu do procedury odwoławczej przed sądem (179).

106. Stosowanie doktryny naruszenia prawa (tj. realizowanej przez niektóre państwa członkowskie doktryny, zgodnie z którą dana osoba musi wykazać przed sądem, że przysługuje jej prawo, które zostało naruszone) niesie ze sobą wyzwania, bowiem ochrona środowiska służy zwykle ogólnemu interesowi publicznemu i z reguły jej celem nie jest przyznawanie bezpośrednich praw jednostce. Wydaje się, że alternatywne rozwiązanie, jakim jest wymóg wykazania wystarczającego interesu, powoduje mniej problemów, lecz rozważania podobne do tych opisanych w przypadku doktryny naruszenia prawa powinny mieć odpowiednie zastosowanie.

107. TSUE potwierdził, że to do państw członkowskich należy zdefiniowanie, co należy rozumieć przez naruszenie prawa (180). Należy jednak także doprecyzować, że brzmienie art. 11 ust. 3 dyrektywy 2011/92/UE w sprawie oceny oddziaływania na środowisko i art. 9 ust. 2 konwencji z Aarhus wskazuje, że ta swoboda definiowania naruszenia prawa podlega celowi polegającemu na zapewnieniu zainteresowanej społeczności szerokiego dostępu do wymiaru sprawiedliwości (181). Swoboda uznania państw członkowskich co do tego, co stanowi naruszenie prawa, nie może też nadmiernie utrudniać ochrony praw przyznanych na mocy prawa UE, całkowicie pozbawiając niektóre kategorie "członków zainteresowanej społeczności" dostępu do procedury odwoławczej przed sądem. W związku z tym legitymacja procesowa członków zainteresowanej społeczności, której dotyczą decyzje, działania lub zaniechania wchodzące w zakres art. 9 ust. 2 konwencji z Aarhus, nie może być interpretowana w sposób zawężający (182). Uzasadnienie to ma również zastosowanie a fortiori do sytuacji objętych art. 9 ust. 3 konwencji z Aarhus, ponieważ przyznaje on państwom członkowskim jeszcze większy zakres uznania niż art. 9 ust. 2 tej konwencji (183). Zakres uznania, jakim dysponują państwa członkowskie na podstawie art. 11 ust. 3 dyrektywy w sprawie oceny oddziaływania na środowisko w zakresie decydowania o tym, co stanowi naruszenie prawa w rozumieniu art. 11 ust. 1 lit. b), pozwala im jednak na ograniczenie legitymacji procesowej poprzez nieuznanie naruszenia prawa jednostki, jeżeli uchybienie proceduralne "nie ma wyraźnego wpływu na decyzję, ponieważ jeżeli uchybienie nie ma wpływu na decyzję, nie można uznać, że naruszyło ono prawo". (184) Alternatywa skądinąd daje podstawę do zastosowania środka odwoławczego w przypadkach, w których art. 11 ust. 1 lit. b) dyrektywy 2011/92 w sprawie oceny oddziaływania na środowisko tego nie wymaga. W związku z tym, jeżeli uchybienie proceduralne nie ma wpływu na ostateczną decyzję, państwa członkowskie mogą wymagać od skarżących wykazania, że uchybienie proceduralne całkowicie pozbawiło ich prawa do uczestnictwa (185).

108. TSUE utrzymał prawa przyznane na mocy prawa Unii w kontekście następujących decyzji, działań i zaniechań władz publicznych: wymaganych przepisami prawa planów ochrony powietrza (lub zaniechania ich przyjęcia) (186), przyjętych krajowych programów redukcji emisji (187), przyznania odstępstwa na mocy przepisów dotyczących ochrony przyrody (188), przyjętych programów działania w zakresie azotanów (189), pozwoleń wydanych na podstawie przepisów dotyczących wody (190) oraz decyzji administracyjnych dotyczących homologacji typu WE pojazdów (191). W orzecznictwie podkreśla się zatem, że państwa członkowskie i sądy krajowe muszą zapewnić legitymację procesową do kwestionowania bardzo szerokich kategorii decyzji, działań i zaniechań, z zastrzeżeniem art. 6 konwencji z Aarhus i innych artykułów tej konwencji, jeżeli przewiduje to prawo krajowe (192), na podstawie szerokiego zbioru praw materialnych i procesowych. Uzasadnienie to znajduje odzwierciedlenie w sprawie WertInvest Hotelbetrieb, w której Trybunał stwierdził, że art. 11 ust. 1 dyrektywy w sprawie oceny oddziaływania na środowisko w żadnej mierze nie ogranicza argumentacji, na jaką można powołać się na poparcie wniosku o wszczęcie procedury odwoławczej (193).

109. Dalsze orzecznictwo stanowi, że do żądania od właściwych organów przestrzegania tych obowiązków, w razie potrzeby poprzez wszczęcie postępowania sądowego, są uprawnione co najmniej osoby fizyczne i prawne, których bezpośrednio dotyczy naruszenie przepisów dyrektywy. Opiera się to na założeniu, że w przypadku gdy dyrektywa nałożyła na państwa członkowskie obowiązek prowadzenia postępowania, uniemożliwienie jednostkom powoływania się na ten przepis przed sądami krajowymi i uniemożliwienie państwom członkowskim uwzględniania go przy podejmowaniu decyzji, czy prawo krajowe jest wdrażane w granicach określonych w dyrektywie uprawnień dyskrecjonalnych, osłabiłoby skuteczność tego działania (194). Ponadto prawo do środka prawnego, o którym mowa w art. 47 Karty praw podstawowych Unii Europejskiej, nie będzie skuteczne, jeżeli organizacje pozarządowe działające na rzecz ochrony środowiska, po spełnieniu wymaganych kryteriów, nie będą mogły wnieść sprawy do sądu (195). Pozbawienie tego prawa będzie również sprzeczne z zasadą lojalnej współpracy, zgodnie z którą sądy krajowe mają obowiązek zapewnienia ochrony sądowej wynikających z prawa Unii uprawnień podmiotów prawa, w tym osób prawnych, takich jak organizacje pozarządowe działające na rzecz ochrony środowiska (196). W kontekście dyrektywy azotanowej 91/676/EWG uznano legitymację procesową osób fizycznych i prawnych, które mają możliwość korzystania z wód podziemnych i które są bezpośrednio dotknięte podwyższeniem progu obecności azotanów w wodzie i wynikającym z tego zanieczyszczeniem wody w wyniku nieprzestrzegania przez państwa członkowskie obowiązków określonych w tej dyrektywie (197) oraz osobom zaskarżającym pozwolenie na przedsięwzięcie, które może mieć wpływ na stan wód (198).

2.5.4. Kryteria uzyskania legitymacji procesowej przez osoby fizyczne i organizacje pozarządowe

Państwa członkowskie mogą przyjmować kryteria, które muszą spełniać osoby fizyczne i organizacje pozarządowe, aby uzyskać legitymację procesową. Kryteria te nie mogą jednak uniemożliwiać lub nadmiernie utrudniać korzystania z praw proceduralnych i materialnych wynikających z przepisów prawa UE.

110. Art. 9 ust. 3 konwencji z Aarhus (w brzmieniu członkowie społeczeństwa spełniający wymagania, o ile takie istnieją, określone w prawie krajowym) daje umawiającym się stronom pewien stopień swobody przy ustalaniu kryteriów uzyskiwania legitymacji procesowej. Należy przypomnieć, że art. 9 ust. 3 konwencji z Aarhus nie reguluje procedur odwoławczych dotyczących działań objętych art. 6 konwencji z Aarhus i egzekwowania przewidzianych w nim praw uczestnictwa, lecz jedynie postępowania związane z innymi postanowieniami konwencji z Aarhus. Państwa członkowskie dysponują szerokim zakresem uznania przy ustanawianiu zasad proceduralnych określających warunki, które należy spełnić, aby wszcząć procedurę odwoławczą, o której mowa w art. 9 ust. 3 konwencji z Aarhus (199). Warunki te mogą jednak stanowić ograniczenie prawa do skutecznego środka prawnego i zgodnie z art. 52 ust. 1 karty wymagają uzasadnienia (200).

111. Jednakże zgodnie z brzmieniem art. 9 ust. 3 konwencji z Aarhus takie zasady proceduralne mogą dotyczyć jedynie określenia osób uprawnionych do wniesienia środka zaskarżenia, a nie określenia przedmiotu skargi w zakresie, w jakim dotyczy ona naruszenia przepisów krajowego prawa ochrony środowiska. Państwa członkowskie nie mogą zatem ograniczyć zakresu przedmiotowego art. 9 ust. 3 poprzez wyłączenie z przedmiotu skargi niektórych kategorii przepisów krajowego prawa ochrony środowiska. Wykluczając całkowicie prawo organizacji ochrony środowiska do zaskarżenia decyzji, np. decyzji o zatwierdzeniu produktu, takiej jak decyzja o udzieleniu lub zmianie homologacji typu WE, odnośne krajowe przepisy proceduralne są sprzeczne z wymogami wynikającymi z art. 9 ust. 3 konwencji z Aarhus i z art. 47 karty (201).

112. Państwa członkowskie nie są zobowiązane do udzielenia legitymacji każdemu członkowi społeczeństwa (actio popularis) ani każdej organizacji pozarządowej. Jednak zgodnie z wytycznymi na temat stosowania konwencji z Aarhus wszelkie tego rodzaju kryteria powinny być spójne z celami konwencji w odniesieniu do zapewnienia społeczeństwu dostępu do wymiaru sprawiedliwości (202). W związku z tym margines swobody, jakim dysponują państwa członkowskie przy ustalaniu kryteriów legitymacji procesowej, jest ograniczony celem, jakim jest zapewnienie "szerokiego dostępu do wymiaru sprawiedliwości" (203). W sprawie Protect Natur TSUE potwierdził, że organizacje ochrony środowiska spełniające wymogi określone w art. 2 pkt 5 konwencji, a zatem uznane za "zainteresowaną społeczność", powinny mieć możliwość zakwestionowania na drodze sądowej przepisów prawa krajowego wdrażających unijne prawo ochrony środowiska (204). Strony nie mogą traktować zapisu "spełniający wymagania, o ile takie istnieją, określone w prawie krajowym" jako wymówki, by wprowadzać lub utrzymywać kryteria tak surowe, że skutecznie uniemożliwiają one wszystkim lub prawie wszystkim organizacjom działającym na rzecz środowiska lub innym podmiotom kwestionowanie działań lub zaniechań naruszających krajowe przepisy ochrony środowiska (205). Takie przepisy leżą zazwyczaj w interesie publicznym, a nie w interesie poszczególnych podmiotów. Ponieważ celem organizacji ochrony środowiska jest obrona interesu publicznego, muszą one mieć możliwość skorzystania z możliwości dostępu do procedury kontroli sądowej (206). Państwa członkowskie mają jednak prawo wymagać od innych podmiotów prawnych, które nie są organizacjami ochrony środowiska, aby w celu zaskarżenia aktu administracyjnego, którego nie są adresatem, wykazały, że został naruszony ich "uzasadniony interes prywatny" (207).

113. Poza tym, zgodnie z zasadą skuteczności, państwa członkowskie nie mogą przyjmować kryteriów, które uniemożliwiają lub nadmiernie utrudniają osobom fizycznym lub prawnym korzystanie z praw przysługujących na mocy unijnych przepisów (208). TSUE uznał jednak, że przepis krajowy nakładający ograniczenie czasowe na debatę publiczną może być uzasadniony, o ile jest przewidziany ustawą, szanuje istotę tego prawa, jest konieczny i proporcjonalny oraz odpowiada celom interesu ogólnego lub jest niezbędny do ochrony praw i wolności innych osób (209). Przepis taki będzie jednak stanowił nadmierne ograniczenie, jeżeli doprowadzi do utraty przez stronę zarówno statusu strony postępowania administracyjnego, jak i prawa do wniesienia skargi na decyzję wydaną w tym postępowaniu (210).

114. Odpowiednie kryteria ustanowione przez państwa członkowskie zgodnie z postanowieniami art. 9 ust. 2 konwencji z Aarhus będą również właściwe w kontekście przepisów zawartych w art. 9 ust. 3. Jednak art. 9 ust. 3, w przeciwieństwie do art. 9 ust. 2, nie przewiduje wyraźnie legitymacji procesowej de lege dla organizacji pozarządowych działających na rzecz ochrony środowiska. Niemniej jednak prawo do wniesienia skargi, o którym mowa w art. 9 ust. 3, byłoby pozbawione wszelkiej skuteczności, gdyby warunki nałożone na organizacje ochrony środowiska będące członkami zainteresowanej społeczności skutkowały całkowitym pozbawieniem tych organizacji dostępu do procedury odwoławczej przed sądem (211). Wynika z tego, że państwa członkowskie są uprawnione do stosowania doktryny naruszenia praw bez uwzględnienia faktu, że organizacje pozarządowe nie będą w stanie wykazać, że doszło do naruszenia, w taki sam sposób jak osoby fizyczne. W związku z tym i z uwagi na rolę, jaką organizacje pozarządowe zajmujące się środowiskiem odgrywają w dziedzinie ochrony ogólnych interesów ochrony środowiska (takich jak jakość powietrza i różnorodność biologiczna) państwa członkowskie stosujące doktrynę naruszenia praw muszą to robić w taki sposób, by zapewnić organizacjom pozarządowym legitymację procesową do kwestionowania decyzji, działań i zaniechań, które dotyczą tej roli.

3. ZAKRES KONTROLI SĄDOWEJ

3.1. Wprowadzenie

Zakres kontroli sądowej określa sposób, w jaki sędziowie krajowi oceniają zgodność z prawem zaskarżonych decyzji, działań i zaniechań. Ta sprawa ma dwa aspekty. Pierwszy dotyczy ewentualnego uzasadnienia kontroli sądowej, czyli dziedziny prawa i argumentów prawnych, jakich można użyć. Drugi odnosi się do intensywności kontroli (lub norm dotyczących kontroli).

115. Zakres kontroli sądowej jest kluczowym elementem skutecznego systemu kontroli sądowej, ponieważ określa, jak sędziowie krajowi oceniają zgodność z prawem zaskarżonych decyzji, działań i zaniechań. Ta sprawa ma dwa podstawowe wymiary. Pierwszy dotyczy obszarów prawa i argumentów prawnych, jakich można użyć w postępowaniu sądowym, zwłaszcza w odniesieniu do tego, czy skarżący jest uprawniony do powoływania się na wszystkie odnośne przepisy unijnego prawa ochrony środowiska w celu uzasadnienia zarzutów. Tę kwestię omówiono w części C.3.2. Drugi aspekt odnosi się do intensywności, z jaką sędziowie przeprowadzają kontrolę legalności przedsięwzięcia, i został omówiony w części C.3.3.

116. Wiele unijnych dyrektyw, które bezpośrednio przewidują dostęp do wymiaru sprawiedliwości, zawiera przepisy odnoszące się do zakresu kontroli sądowej (212). Jednak większość aktów prawa wtórnego dotyczących środowiska naturalnego nie zawiera takich przepisów i, aby zrozumieć ich właściwy zakres, niezbędne jest, podobnie jak w przypadku legitymacji procesowej, odwołanie się do orzecznictwa TSUE.

3.2. Możliwe uzasadnienia kontroli sądowej

117. Aspekt ten ma szczególne znaczenie w tych jurysdykcjach, które udzielają legitymacji procesowej jedynie na tej podstawie, że prawo skarżącego zostało naruszone. W tych jurysdykcjach możliwe uzasadnienie kontroli sądowej często tradycyjnie ogranicza się do tych przepisów prawnych przyznających jednostce prawa będące podstawą uzyskania legitymacji procesowej, na które się powołała.

3.2.1. Konkretne przedsięwzięcia wymagające udziału społeczeństwa w podejmowaniu decyzji

118. Kategoria ta jest objęta zakresem stosowania art. 9 ust. 2 konwencji z Aarhus. Jak zauważono powyżej, art. 9 ust. 2 ma na celu zapewnienie dostępu do wymiaru sprawiedliwości w odniesieniu do decyzji, działań lub zaniechań dotyczących konkretnych przedsięwzięć objętych wymogiem udziału społeczeństwa w podejmowaniu decyzji zawartym w art. 6 konwencji.

119. Jak już również odnotowano, art. 9 ust. 2 zezwala państwom członkowskim na ograniczenie legitymacji procesowej w taki sposób, że skarżący, którzy są osobami fizycznymi, muszą wykazać, że zostało naruszone prawo lub że mają w danej sprawie wystarczający interes. Pod względem możliwych podstaw kontroli sądowej prowadzi to do powstania potencjalnych różnic w traktowaniu skarg osób fizycznych i skarg organizacji pozarządowych zajmujących się ochroną środowiska. Jest to szczególnie istotne w odniesieniu do decyzji, działań i zaniechań, które dotyczą dyrektywy 2011/92/UE w sprawie oceny oddziaływania na środowisko oraz dyrektywy 2010/75/UE w sprawie emisji przemysłowych, czyli najważniejszych aktów prawa wtórnego UE, które nadają skuteczność art. 9 ust. 2. Jednak w sprawie LZ II (213) TSUE potwierdził, że zakres art. 6 konwencji z Aarhus, a co za tym idzie - art. 9 ust. 2 - jest szerszy niż zakres wspomnianych dyrektyw UE.

3.2.1.1. Osoby fizyczne

Jeśli państwo członkowskie uzależnia dopuszczalność skargi wniesionej przez osoby fizyczne od warunku naruszenia prawa indywidualnego, może ono również przewidzieć, że stwierdzenie nieważności decyzji administracyjnej przez sąd krajowy wymaga naruszenia prawa indywidualnego skarżącego.

120. W sprawie Komisja przeciwko Niemcom TSUE orzekł, że w sytuacji gdy zgodnie przepisami dotyczącymi dostępu do wymiaru sprawiedliwości zawartymi w dyrektywie 2011/92/UE w sprawie oceny oddziaływania na środowisko oraz dyrektywie 2010/75/UE w sprawie emisji przemysłowych państwo członkowskie ogranicza legitymację procesową osób fizycznych do sytuacji naruszenia prawa, to może także przewidzieć, że stwierdzenie nieważności decyzji administracyjnej przez właściwy sąd wymaga naruszenia prawa podmiotowego po stronie skarżącego (214). Tę interpretację można również zastosować do innych spornych decyzji, działań i zaniechań, objętych zakresem zastosowania art. 9 ust. 2 konwencji z Aarhus.

121. Oznacza to, że w ramach systemu naruszenia praw, w przypadku skarg złożonych przez osoby fizyczne sąd krajowy może ograniczyć swoją analizę do przepisów, które uprawniają skarżących do wniesienia indywidualnej skargi.

3.2.1.2. Zarejestrowane organizacje pozarządowe działające na rzecz ochrony środowiska

W przypadku problemów prawnych wchodzących w zakres art. 9 ust. 2 konwencji z Aarhus zarejestrowane organizacje pozarządowe zajmujące się ochroną środowiska nie podlegają ograniczeniom co do podstaw prawnych, jakie przywołują, i mogą się powoływać na jakiekolwiek przepisy prawa UE w dziedzinie ochrony środowiska.

122. Ograniczenie zarzutów opisane w części C.3.2.1.1 nie ma zastosowania do organizacji pozarządowych działających na rzecz ochrony środowiska i spełniających kryteria określone w prawie krajowym w celu uzyskania legitymacji procesowej de lege.

123. W sprawie Trianel TSUE wyjaśnił, że organizacje te są uprawnione do powoływania się na jakiekolwiek przepisy unijnego prawa ochrony środowiska, które wywołują skutek bezpośredni, oraz na przepisy krajowe wdrażające przepisy UE. Orzekł on, że jeżeli "dopuszczalne jest, żeby ustawodawca krajowy ograniczał prawa, których naruszenie może być podnoszone przez jednostkę w ramach skargi do sądu [...], tylko do praw podmiotowych [...] takie ograniczenie nie może być zastosowane jako takie do stowarzyszeń ochrony środowiska, w przeciwnym razie naruszy to art. 10a akapit trzeci zdanie ostatnie dyrektywy 85/337/EWG" (215).

124. Oznacza to, że organizacja pozarządowa działająca na rzecz ochrony środowiska, która wszczęła postępowanie na podstawie legitymacji procesowej de lege, jest uprawniona do powoływania się na jakikolwiek przepis unijnego prawa ochrony środowiska, który jej zdaniem został naruszony.

3.2.2. Zagadnienia objęte zakresem art. 9 ust. 3 konwencji z Aarhus

Uzasadnienie, które ma zostać zbadane w ramach kontroli sądowej wchodzącej w zakres art. 9 ust. 3 konwencji z Aarhus, powinno objąć co najmniej przepisy prawne, na których oparte są prawa skarżącego do uzyskania legitymacji procesowej.

125. Art. 9 ust. 3 konwencji z Aarhus przewiduje legitymację procesową do kwestionowania działań i zaniechań, które nie są objęte przepisami art. 9 ust. 1 lub 2 konwencji z Aarhus. W sprawie Prandl TSUE orzekł, że posiadaczami praw przewidzianych w art. 9 ust. 3 konwencji z Aarhus są również członkowie społeczeństwa spełniający wymagania określone w prawie krajowym (216).

3.2.2.1. Osoby fizyczne

126. Zgodnie z art. 9 ust. 3 konwencji z Aarhus obywatele mają dostęp do postępowania sądowego, jeżeli spełniają kryteria określone w prawie krajowym. Przepis ten jest związany z art. 47 Karty praw podstawowych Unii Europejskiej, który nakłada na państwa członkowskie obowiązek zapewnienia skutecznej ochrony sądowej praw przyznanych przez prawo Unii, w szczególności przepisów prawa ochrony środowiska, i należy go interpretować w powiązaniu z tym artykułem (217). Dlatego na podstawie podejścia opartego na naruszeniu prawa państwa członkowskie mogłyby ograniczyć zakres kontroli do zarzutów prawnych odnoszących się do praw, które według skarżących zostały naruszone.

3.2.2.2. Organizacje pozarządowe działające na rzecz ochrony środowiska

127. W przypadku braku legitymacji procesowej de lege organizacje pozarządowe działające na rzecz ochrony środowiska mają prawo co najmniej do kontroli sądowej w odniesieniu do tych spośród przepisów prawa, które mogą prowadzić do powstania wykonalnych praw i interesów. Jak wynika jasno z części C.1 i 2, a zwłaszcza z wyroku TSUE w sprawie LZ II, organizacje pozarządowe zajmujące się ochroną środowiska posiadają szerokie uprawnienia do działania na rzecz ochrony środowiska i do powoływania się na zobowiązania w zakresie ochrony środowiska przed sądami krajowymi. Ponadto art. 9 ust. 3 konwencji zostałby całkowicie pozbawiony skuteczności, gdyby niektóre kategorie członków społeczeństwa, takie jak organizacje ochrony środowiska spełniające wymogi art. 2 pkt 5 konwencji z Aarhus, zostały pozbawione dostępu do procedury odwoławczej przed sądem (218).

3.2.3. Prekluzja i inne ograniczenia

128. W wyroku w sprawie Komisja przeciwko Niemcom TSUE orzekł, że nie jest możliwe ograniczenie zakresu kontroli sądowej do zarzutów, które zostały podniesione w terminie przewidzianym na zgłaszanie zarzutów w postępowaniu administracyjnym, które doprowadziło do wydania decyzji. Trybunał uzasadnił swoje stanowisko, wskazując na określony w art. 11 dyrektywy 2011/92/UE i art. 25 dyrektywy 2010/75/UE obowiązek skontrolowania zaskarżonej decyzji w całości pod względem zgodności zarówno z prawem materialnym, jak i formalnym (219). Ten wyrok jest istotny dla decyzji, działań lub zaniechań objętych art. 11 dyrektywy 2011/92/UE w sprawie oceny oddziaływania na środowisko i art. 25 dyrektywy 2010/75/UE w sprawie emisji przemysłowych oraz dla decyzji, działań i zaniechań wchodzących w zakres art. 9 ust. 2 i 3 konwencji z Aarhus (220).

129. Ta ocena prawna opiera się na unijnych ramach prawnych dotyczących dostępu do wymiaru sprawiedliwości, które nie przewidują wyraźnie możliwości wykluczenia możliwości podniesienia argumentów przed sądem, jeżeli nie zostały one podniesione na etapie administracyjnym (221).

3.3. Intensywność kontroli/standardy kontroli

Art. 9 ust. 2 i 3 konwencji z Aarhus stanowi, że państwa członkowskie mają zapewnić skuteczną kontrolę sądową legalności z przyczyn merytorycznych lub formalnych decyzji, działań lub zaniechań objętych zakresem stosowania tych przepisów, nawet jeżeli przepisy prawa wtórnego UE nie zawierają żadnego wyraźnego odniesienia do standardów kontroli, które obejmują te obydwa aspekty legalności.

Kontrola powinna w razie potrzeby obejmować również legalność aktów prawnych i regulacyjnych, w przypadku gdyby mogły one ograniczać lub naruszać prawa procesowe i materialne.

130. Intensywność kontroli, inaczej jej standardy, określają, na ile szczegółowo sąd krajowy jest obowiązany badać zgodność z prawem odnośnej decyzji, działania lub zaniechania. Podejścia w tej sprawie znacznie różnią się w poszczególnych państwach członkowskich. W jednych krajach kontrola może być skoncentrowana na kwestiach proceduralnych, a w innych może polegać na pełnej kontroli spornej decyzji, działania lub zaniechania, włącznie z możliwością, że sędziowie mogą zastąpić wnioski organu władzy publicznej swoją własną oceną.

131. Intensywność kontroli lub jej standardy nie są szczegółowo określone w konwencji z Aarhus ani przepisach prawa wtórnego Unii. Jednak orzecznictwo TSUE rzuca pewne światło na minimalne wymogi, które musi spełniać kontrola sądowa, aby mogła być uznana za skuteczną. W sprawie Craeynest TSUE orzekł, że istnienie zakresu uznania przyznanego organom krajowym nie oznacza w żadnym razie, że podejmowane przez nie decyzje nie podlegają jakiejkolwiek kontroli sądowej, w szczególności w celu sprawdzenia, czy organy te nie przekroczyły tego zakresu uznania (222) oraz czy decyzja ta opierała się na rzetelnych danych naukowych przedstawionych jako wyczerpująca dokumentacja (223). Określając stopień kontroli sądowej decyzji krajowych, przyjętych zgodnie z prawem europejskim, należy uwzględnić cel aktu oraz zapewnić, by jego skuteczność nie była zagrożona (224). W przypadkach, w których akt zobowiązuje państwa członkowskie do określonego zachowania, skuteczność takiego aktu byłaby osłabiona, gdyby jednostki nie mogły się powoływać na niego przed sądami krajowymi. Skuteczność aktu byłaby również osłabiona w przypadku, gdyby sądy krajowe nie mogły go brać pod uwagę w celu zbadania, czy ustawodawca krajowy nie przekroczył przyznanego mu zakresu uznania (225). Ustalenia te pozostają bez uszczerbku dla tego, że w przypadku skomplikowanych technicznie ocen sądy krajowe powinny zintensyfikować kontrolę.

3.3.1. Wnioski o informacje dotyczące środowiska

Państwa członkowskie muszą zapewnić skuteczną kontrolę sądową prawa do zwracania się z wnioskiem o informacje o środowisku, która obejmuje odpowiednie zasady i normy prawa UE. Normy te przewidują konkretne warunki, jakie organ publiczny musi spełnić na mocy wiążących przepisów UE dotyczących dostępu do informacji dotyczących środowiska.

132. Prawo do zaskarżenia decyzji w sprawie wniosków o dostęp do informacji dotyczących środowiska wchodzi w zakres stosowania art. 9 ust. 1 konwencji z Aarhus. Dyrektywa 2003/4/WE w sprawie publicznego dostępu do informacji dotyczących środowiska zawiera przepisy dotyczące dostępu do wymiaru sprawiedliwości (226), które odzwierciedlają wymogi art. 9 ust. 1 konwencji. Stanowią one, że państwa członkowskie muszą zapewnić każdemu, kto zwraca się o informacje zgodnie z tą dyrektywą, prawo do procedury odwoławczej przed sądem lub innym niezależnym i bezstronnym organem powołanym na mocy przepisów prawa, przed którym mogą zostać rozpatrzone działania lub zaniechania organu władzy publicznej, oraz którego decyzje mogą stać się ostateczne. Przepisy te nie określają jednak zakresu kontroli sądowej wymaganej zgodnie z tą dyrektywą.

133. W sprawie East Sussex TSUE został poproszony o interpretację zakresu kontroli wymaganej na mocy dyrektywy 2003/4/WE w sprawie publicznego dostępu do informacji dotyczących środowiska. Orzekł on, że w braku szczególnych uregulowań w prawie Unii w tej dziedzinie określenie tego zakresu należy do porządków prawnych państw członkowskich, z zastrzeżeniem przestrzegania zasad równoważności i skuteczności (227) . W szczególnym kontekście przepisów tej dyrektywy dotyczących dostępu do wymiaru sprawiedliwości TSUE wyjaśnił, że skuteczna kontrola musi spełniać cel polegający na stworzeniu ogólnego systemu zapewniającego każdej osobie fizycznej lub prawnej w danym państwie członkowskim prawo dostępu do informacji dotyczących środowiska - jakimi dysponują władze publiczne lub jakie są udzielane w imieniu władz publicznych - bez konieczności wykazywania przez tę osobę interesu (228). W odniesieniu do zaskarżonej decyzji administracyjnej nakładającej na wnioskodawcę określone koszty za udzielenie odpowiedzi na wniosek o informacje TSUE w sprawie East Sussex uznał, że sąd krajowy jest zobowiązany przynajmniej do zbadania, czy zostały spełnione odpowiednie warunki określone w dyrektywie. (229).

3.3.2. Inne zagadnienia, takie jak konkretne przedsięwzięcia wymagające udziału społeczeństwa w podejmowaniu decyzji; odpowiedzialność za środowisko; plany i programy; odstępstwa; krajowe przepisy wykonawcze i akty regulacyjne

Orzecznictwo TSUE zawiera wskazówki na temat tego, w jaki sposób należy przeprowadzać kontrole decyzji, działań i zaniechań zgodnie z prawodawstwem UE w dziedzinie ochrony środowiska.

3.3.2.1. Potrzeba kontroli zgodności z prawem materialnym i formalnym

134. Kontrola sądowa przewidziana w art. 9 ust. 2 konwencji z Aarhus - oraz w unijnych przepisach prawa wtórnego dokonujących jej transpozycji - ma obejmować zbadanie zgodności z prawem materialnym i procesowym zaskarżonych decyzji, działań i zaniechań. Jednak ani w konwencji z Aarhus, ani w unijnym prawodawstwie wtórnym nie określono zakresu kontroli zgodności z prawem materialnym i formalnym, która musi zostać podjęta. W związku z tym kwestia ta jest zastrzeżona dla autonomii proceduralnej państw członkowskich, pod warunkiem że przestrzegają one zasady skuteczności i równoważności (230).

135. W podobnym duchu art. 9 ust. 3 konwencji z Aarhus nie zawiera wyraźnego zobowiązania do ustanowienia systemu kontroli służącego do oceny zgodności działania lub zaniechania z prawem materialnym i procesowym. Obecnie w unijnym prawodawstwie wtórnym wyraźnie przewiduje to jedynie dyrektywa 2004/35/WE w sprawie odpowiedzialności za środowisko. Jednak z orzecznictwa TSUE, a w szczególności z wyroków w sprawach East Sussex i Janecek, wynika, że unijna zasada skutecznej kontroli sądowej dotyczącej zgodności z prawem materialnym i procesowym ma zastosowanie do działań i zaniechań wchodzących w zakres art. 9 ust. 3 konwencji z Aarhus. W przeciwnym razie nie można by było zapewnić wystarczającej ochrony przez sądy krajowe celów unijnego prawa ochrony środowiska ani praw przyznanych na jego mocy. Zgodnie z wytycznymi na temat stosowania konwencji z Aarhus standardy kontroli, które mają być stosowane w kontekście art. 9 ust. 3, są takie same jak te, które mają być stosowane w kontekście art. 9 ust. 2 konwencji, co oznacza, że sąd krajowy powinien zbadać zarówno zgodność z prawem materialnym, jak i formalnym (231).

136. Niezależnie od powyższego, jeżeli w dyrektywie określono jasne, precyzyjne i bezwarunkowe obowiązki, jednostki mogą się na nie powoływać wobec właściwego organu krajowego przed sądem. Tak jest w przypadku dyrektywy 2008/50 w sprawie jakości powietrza (232). Sądy krajowe muszą zapewnić, aby środki krajowe przyjęte zgodnie z tymi obowiązkami były zgodne nie tylko z zasadami lojalnej współpracy, skutecznej ochrony prawnej i wiążącego skutku dyrektyw, ale również z zasadą ostrożności i zasadą działania zapobiegawczego (233).

137. Z orzecznictwa TSUE jednoznacznie wynika, że kontrola ograniczona do sprawdzenia zgodności z prawem formalnym nie byłaby zgodna ze zobowiązaniami wynikającymi z art. 9 ust. 2, a także z powiązanym prawem wtórnym UE. W wyroku w sprawie Komisja przeciwko Niemcom TSUE orzekł, że "sam cel realizowany przez art. 11 dyrektywy 2011/92/UE i przez art. 25 dyrektywy 2010/75/UE polega nie tylko na zapewnieniu podmiotowi prawa możliwie szerokiego dostępu do kontroli sądowej, ale także na pozwoleniu, by kontrola ta dotyczyła zgodności z prawem zaskarżonej decyzji, pod względem materialnym lub formalnym, w całości" (234).

138. Ujmując rzecz ogólniej, w sprawie East Sussex (235) TSUE orzekł, że system kontroli sądowej jest zgodny z zasadą skuteczności, o ile umożliwia on sądowi lub trybunałowi rozpatrującemu wniosek o stwierdzenie nieważności takiej decyzji skuteczne zastosowanie odpowiednich zasad i norm prawa Unii, w ramach kontroli zgodności z prawem decyzji. Ponadto minimalne standardy kontroli, które muszą spełniać sądy krajowe, powinny wynikać ze standardów kontroli stosowanych przez sądy UE przy ocenie porównywalnych środków podejmowanych przez instytucje, jako że prawo Unii nie wymaga od państw członkowskich stosowania szerszej kontroli sądowej niż ta przeprowadzana przez TSUE w porównywalnych sprawach (236). Zasada skuteczności nie nakłada jednak na sądy krajowe obowiązku podnoszenia z urzędu zarzutu naruszenia przepisów prawa Unii (237). W związku z tym państwa członkowskie mogą przyjąć krajowe przepisy proceduralne, zgodnie z którymi przedmiot sporu jest określony przez zarzuty podniesione przez strony w chwili wniesienia skargi (238).

139. Nie zmienia to faktu, że nawet jeśli standardy kontroli nie są określone w prawie UE, sposób przeprowadzenia kontroli musi być skuteczny pod względem poszanowania praw i zapewnienia realizacji celów wyznaczonych w odpowiednich przepisach UE. Co do zasady, w przypadku złożonych lub technicznych ocen organom przysługuje szersza swoboda uznania. Jednakże swoboda ta jest ograniczona do niektórych przypadków i musi być ściślej kontrolowana, szczególnie pod kątem naruszeń praw podstawowych (239).

3.3.2.2. Zgodność z prawem formalnym

140. W wytycznych na temat stosowania konwencji z Aarhus formalną niezgodność z prawem zdefiniowano jako sytuację, w której organ publiczny naruszył procedury określone w przepisach prawa (240).

141. Błędy formalne, które mogą prowadzić do niezgodności z prawem danej decyzji, działania lub zaniechania, mogą być związane z 1) kompetencjami danego organu w zakresie podejmowania odnośnych decyzji lub działań; 2) obowiązkową procedurą przewidzianą w procesie decyzyjnym (np. konsultacje publiczne lub ocena oddziaływania na środowisko); lub 3) formą, jaką przybiera dana decyzja, działanie lub zaniechanie.

142. Podczas gdy o punktach 1 i 3 decydują zazwyczaj państwa członkowskie zgodnie ze swoją autonomią proceduralną, w przypadku punktu 2 jest bardziej prawdopodobne, że prawo UE określa obowiązkowe wymogi dotyczące udziału społeczeństwa w podejmowaniu decyzji ustanowione w konwencji z Aarhus oraz przepisach powiązanego prawodawstwa wtórnego UE. Na przykład w dyrektywie 2011/92/UE w sprawie oceny oddziaływania na środowisko określone zostały wymogi formalne dotyczące konsultacji społecznych, które organ władzy publicznej musi spełnić podczas przeprowadzania oceny oddziaływania na środowisko. Spełnienie tych wymogów jest niezbędne do zapewnienia skutecznego udziału społeczeństwa w procesie podejmowania decyzji. W związku z tym, stosując wyżej wspomniane podejście, sąd krajowy powinien być uprawniony do zbadania zgodności z tymi wymogami formalnymi i podjęcia decyzji w sprawie odpowiednich środków naprawczych w przypadku uchybień w procedurze. Obowiązkowe wymogi formalne nie zależą od uznania organu władzy publicznej.

143. Kontrola zgodności z prawem formalnym może dotyczyć zakresu zalegalizowania niezgodnego z prawem działania strony prywatnej lub organu publicznego. TSUE przewiduje możliwość zalegalizowania takiego działania, ale na określonych warunkach (241). W sprawie Križan, w kontekście procedury udzielenia zezwolenia w odniesieniu do składowisk, TSUE został poproszony o ocenę możliwości skorygowania pomyłki popełnionej przez organ publiczny (a konkretnie nieudostępnienia określonych informacji w ramach procedury zatwierdzania składowiska) na etapie odwołania administracyjnego od decyzji tego organu. TSUE potwierdził, że skorygowanie pomyłki jest możliwe, pod warunkiem że na etapie postępowania odwoławczego dostępne są nadal wszystkie możliwości i rozwiązania (242). Stwierdzono, że jest to kwestia, którą powinien rozstrzygnąć sąd krajowy (243). W odniesieniu do legalizacji przedsięwzięcia, które jest realizowane bez przeprowadzenia oceny oddziaływania na środowisko, w przypadku gdy ocena ta powinna była zostać przeprowadzona przed realizacją przedsięwzięcia, TSUE w sprawie Comune di Corridonia potwierdził, że legalizacja nie może pozwolić skarżącemu na obejście przepisów prawa UE ani odstąpienie od ich stosowania (244). Każda przeprowadzana ocena legalizacyjna musi uwzględniać skutki dla środowiska od momentu zakończenia realizacji przedsięwzięcia i jego oddziaływanie w przyszłości (245).

3.3.2.3. Zgodność z prawem materialnym

144. Niezgodność z prawem materialnym zdefiniowano w wytycznych na temat stosowania konwencji z Aarhus jako sytuację, w której doszło do naruszenia istoty prawa (246).

(a) Okoliczności sprawy

145. Pierwszy aspekt kontroli zgodności z prawem materialnym dotyczy okoliczności sprawy. Informacje na ich temat, zgromadzone przez administrację, a następnie zaktualizowane w drodze konsultacji społecznych, stanowią podstawę, w oparciu o którą właściwy organ podejmuje decyzję o tym, czy podjąć jakiekolwiek decyzje lub działania, a jeśli tak - na czym mają one polegać i czym są uzasadnione. Gdy informacje o okolicznościach sprawy są niekompletne lub błędne albo zostały nieprawidłowo zinterpretowane, ma to bezpośredni wpływ na jakość podejmowanych decyzji administracyjnych i może zagrażać realizacji celów unijnego prawa ochrony środowiska.

146. W sprawie East Sussex TSUE potwierdził, że jeżeli nie istnieją odpowiednie przepisy UE, do każdego państwa członkowskiego należy określenie w swoim porządku prawnym szczegółowych przepisów proceduralnych dotyczących działań mających na celu zapewnienie ochrony praw, które jednostki wywodzą z prawa UE. W związku z tym przepisy te nie mogą w praktyce uniemożliwiać lub nadmiernie utrudniać wykonywania praw przyznanych przez prawo UE (zasada skuteczności) (247). Ponadto szczegółowe przepisy proceduralne określone w danym państwie członkowskim muszą być zgodne z zasadą równoważności i nie mogą być mniej korzystne niż przepisy mające zastosowanie do odpowiednich środków prawnych dotyczących wyłącznie prawa krajowego (248).

147. Sądy krajowe nie są co do zasady zobowiązane do przeprowadzenia dochodzeń w sprawie okoliczności faktycznych lub do gromadzenia jakichkolwiek informacji z własnej inicjatywy. Jednak w celu zapewnienia skutecznej kontroli decyzji, działań lub zaniechań, w odniesieniu do badania okoliczności faktycznych należy stosować minimalne standardy w celu zapewnienia skarżącemu możliwości skorzystania z przysługującego mu prawa do zwrócenia się o przeprowadzenie kontroli w skuteczny sposób, również w zakresie, w jakim dotyczy ona analizy faktów. Gdyby sąd krajowy nie mógł w żadnym razie skontrolować stanu faktycznego, na którym organ władzy publicznej oparł swoją decyzję, mogłoby to, od samego początku, uniemożliwić skarżącemu skuteczne przedstawianie potencjalnie uzasadnionej skargi. W sprawie Craeynest TSUE orzekł, że badanie okoliczności faktycznych obejmuje również zapewnienie przez sądy krajowe zgodności działań podejmowanych przez państwa członkowskie z kryteriami przewidzianymi w mającej zastosowanie dyrektywie (249).

(b) Ocena decyzji, działania lub zaniechania pod względem merytorycznym

148. Przy wyciąganiu wniosków z okoliczności sprawy oraz mających zastosowanie przepisów organy administracji wydające decyzje mają z reguły dużą swobodę. TSUE uznaje, że ograniczona kontrola decyzji, działania lub zaniechania pod względem merytorycznym może być zgodna z prawem UE. Jak wskazano powyżej, w sprawie East Sussex TSUE orzekł, że choć ograniczona kontrola sądowa jako taka nie utrudnia nadmiernie wykonywania praw przyznanych przez prawo UE, musi ona przynajmniej umożliwić sądowi rozpatrującemu wniosek skuteczne stosowanie odpowiednich zasad i norm prawa Unii (250). W odniesieniu do swobody uznania organów decyzyjnych w szczególności w dziedzinie polityki wodnej TSUE zauważył w wyroku w sprawie Folk (251), że pozwolenie obejmujące szkody, których nie uznano za objęte pojęciem szkód wyrządzonych środowisku naturalnemu, nie stanowi wyjątku przewidzianego w art. 2 pkt 1 lit. b) dyrektywy w sprawie odpowiedzialności za środowisko (252). Artykuł ten przewiduje bowiem jedynie odstępstwo dotyczące negatywnego wpływu, do którego stosuje się art. 4 ust. 7 dyrektywy 2000/60/WE.

149. Oznacza to, że standardy kontroli muszą zapewniać ochronę celów i zakresu odnośnego prawa UE. Kontrola musi także uwzględniać stopień swobody uznania, jaki przysługuje organowi decyzyjnemu przy ocenie faktów i wyciąganiu z nich wniosków. W sprawie C-529/15 Folk TSUE określił pewne ograniczenia swobody uznania organów decyzyjnych w państwach członkowskich (253). W związku z tym, w ramach postępowań wszczętych na podstawie dyrektywy w sprawie odpowiedzialności za środowisko, sędziowie krajowi są upoważnieni do zbadania istoty zaskarżonych decyzji organów krajowych i ich zgodności z warunkami nałożonymi przez odpowiednie nadrzędne przepisy UE (w tym przypadku ramową dyrektywę wodną) (254).

150. Orzecznictwo TSUE wyjaśnia, w jaki sposób sędziowie krajowi powinni kontrolować swobodę instytucji publicznych w kilku konkretnych sytuacjach. W dziedzinie polityki wodnej w orzecznictwie TSUE stwierdzono, że sam fakt, iż szkoda mająca "znaczący negatywny wpływ na ekologiczny, chemiczny lub ilościowy stan lub ekologiczny potencjał danych wód" jest objęta pozwoleniem udzielonym na podstawie prawa krajowego, nie wystarcza, aby wykluczyć zakwalifikowanie tej szkody jako szkody wyrządzonej środowisku naturalnemu. W związku z tym dyrektywę 2004/35/WE w sprawie odpowiedzialności za środowisko należy interpretować w ten sposób, że sprzeciwia się ona przepisowi prawa krajowego, który stanowi inaczej (255), a takie wyłączenie nie wchodzi w zakres uznania organów publicznych.

151. W kontekście dyrektywy 2011/92/UE w sprawie oceny oddziaływania na środowisko TSUE orzekł w wyrokach Mellor i Gruber (256), że członkowie zainteresowanej społeczności mogą zakwestionować przed sądem krajowym decyzję o nieprzeprowadzaniu oceny oddziaływania projektu na środowisko, podjętą przez administrację. Skuteczna kontrola sądowa musi przede wszystkim obejmować sprawdzenie zgodności z prawem uzasadnienia zaskarżonej decyzji w sprawie weryfikacji (257). Chodzi tutaj również o stwierdzenie, czy projekt ma potencjalnie znaczący wpływ na środowisko. Także w odniesieniu do tej samej dyrektywy w sprawie Komisja przeciwko Niemcom TSUE orzekł, że państwo członkowskie nie może ograniczać zakresu kontroli sądowej do kwestii, czy decyzja o nieprzeprowadzaniu oceny oddziaływania na środowisko była ważna. Trybunał zauważył, że wykluczenie możliwości przeprowadzenia kontroli sądowej w przypadkach, w których przeprowadzona ocena oddziaływania na środowisko została uznana za wadliwą z uwagi na uchybienia - nawet poważne - pozbawiałoby w zasadniczym stopniu skuteczności przepisy dyrektywy dotyczące udziału społeczeństwa w podejmowaniu decyzji (258). Ponadto w sprawie Komisja przeciwko Polsce zauważono, że organizacja ochrony środowiska spełniająca wymogi określone w art. 2 pkt 5 konwencji z Aarhus powinna móc zakwestionować w ramach skargi, o której mowa w art. 9 ust. 2 tej konwencji, nie tylko decyzję o odstąpieniu od dokonania stosownej oceny oddziaływania danego planu lub przedsięwzięcia na środowisko konkretnego obszaru, ale również stosownie do okoliczności - ocenę sporządzoną w sposób wadliwy (259).

152. W kontekście art. 6 ust. 3 dyrektywy siedliskowej 92/43/EWG, w sprawie Waddenzee (260), TSUE orzekł, że właściwe władze publiczne mogą zezwolić na działalność na obszarze chronionym w ramach programu "Natura 2000" tylko wówczas, jeżeli po uwzględnieniu wniosków wynikających z odpowiedniej oceny, z naukowego punktu widzenia nie ma racjonalnych wątpliwości co do tego, że w świetle celów związanych z ochroną danego obszaru działalność ta nie będzie miała negatywnego wpływu na integralność tego obszaru. Oznacza to, że kiedy sędzia krajowy otrzyma wniosek o kontrolę decyzji zezwalającej na tego rodzaju działalność, musi on stwierdzić, czy dowody naukowe, na których oparł się organ władzy publicznej, nie pozostawiają żadnych racjonalnych wątpliwości.

153. Sędzia krajowy może więc zostać wezwany do uwzględnienia istotnych dowodów naukowych, na których oparte są z reguły środki ochrony środowiska. Sformułowanie z wyroku w sprawie Waddenzee wskazuje, że badanie, czy nie występują racjonalne wątpliwości, ma charakter obiektywny i nie może być traktowane przez sąd krajowy jako badanie o charakterze subiektywnym, uzależnione wyłącznie od uznania organu władzy publicznej. W związku z tym sądy krajowe powinny mieć możliwość kontrolowania skomplikowanych technicznie ocen w świetle celów i założeń realizowanych przez właściwe prawo Unii (261).

154. W kontekście wymogu dotyczącego sporządzania planów ochrony jakości powietrza na mocy przepisów dotyczących jakości powietrza atmosferycznego, w sprawie Janecek, TSUE orzekł, że o ile państwom członkowskim przysługuje swobodne uznanie, to jednak art. 7 ust. 3 dyrektywy 96/62/WE określa granice jego wykonania, na które można powoływać się przed sądami krajowymi (wyrok z 1996 r. w sprawie C 72/95 Kraaijeveld i in., Rec. s. I 5403, pkt 59) dotyczące adekwatności środków, które powinien zawierać plan działania w celu zmniejszenia niebezpieczeństwa przekroczenia oraz skrócenia czasu jego trwania, z uwagi na równowagę, jaką należy zapewnić pomiędzy tym celem a różnymi wchodzącymi w grę interesami powszechnymi oraz prywatnymi (262). Oznacza to, że w tym wyroku TSUE przewiduje, że kontrola sądu krajowego powinna obejmować również adekwatność środków w świetle odnośnych interesów wchodzących w grę w sprawie. Podobnie w kontekście spoczywającego na państwach członkowskich wymogu sporządzania programów redukcji emisji określonych zanieczyszczeń, aby zapewnić przestrzeganie pułapów emisji określonych w dyrektywie (UE) 2016/2284 w sprawie krajowych pułapów emisji (263), w sprawie Stichting Natuur en Milieu TSUE orzekł, że przedmiotem badania w ramach kontroli sądowej powinno być również to, czy programy krajowe przewidują odpowiednie i spójne polityki i środki umożliwiające zmniejszenie emisji do wymaganych poziomów (264).

155. Ponadto w kontekście dyrektywy 2008/50 w sprawie jakości powietrza TSUE stwierdził w sprawie Craeynest, że prawidłowe rozmieszczenie punktów pomiarowych na obszarach o wysokim stężeniu zanieczyszczeń ma kluczowe znaczenie dla osiągnięcia celu tej dyrektywy, jakim jest ochrona zdrowia ludzkiego. Obywatele są zatem uprawnieni do pociągania władz do odpowiedzialności za zarządzanie jakością powietrza w przypadku braku takich punktów pomiarowych lub ich nieprawidłowego rozmieszczenia (265). Sądy krajowe powinny również upewnić się, że organy - w ramach wykonywania swoich uprawnień dyskrecjonalnych - zapewniają, by rozmieszczenie punktów pomiarowych było skuteczne. Zminimalizuje to ryzyko, że przekroczenia dopuszczalnych wartości nie zostaną dostrzeżone. Decyzje w sprawie takiego rozmieszczenia muszą opierać się na solidnych danych naukowych (266). Decyzje te mogą podlegać kontroli sądowej w celu sprawdzenia, czy przy wyborze rzeczywistej lokalizacji punktów pomiarowych organy nie przekroczyły granic wyznaczonych dla wykonywania tego zakresu uznania (267).

156. W tym samym duchu, intensywność kontroli sądowej, jakiej TSUE wymagał w sprawach Janecek i Stichting Natuur en Milieu, ma znaczenie z punktu widzenia unijnych przepisów prawnych dotyczących wody i odpadów, w których spoczywające na właściwych organach publicznych wymogi w zakresie opracowywania planów i programów spełniają również kluczową rolę w realizacji celów w zakresie ochrony środowiska. W sprawie Prandl TSUE stwierdził, że wymogi dotyczące kontroli sądowej przy ocenie wystarczalności i skuteczności programów działania, innych niezbędnych dodatkowych środków lub wzmożonych działań mających na celu zmniejszenie zanieczyszczenia wody powodowanego przez azotany są zgodne z celem dyrektywy azotanowej 91/676/EWG (268). W szczególności takie środki i działania powinny być wdrażane, gdy z doświadczenia zdobytego w trakcie realizacji programu działania wynika, że środki, o których mowa w art. 5 ust. 4 dyrektywy azotanowej 91/676/EWG, nie będą wystarczające do osiągnięcia jej celów. Ponadto środki te podlegają kontroli sądowej, głównie w celu potwierdzenia, że nie zostały przekroczone granice wyznaczone dla wykonywania tych uprawnień (269).

157. W sprawie Stichting Natuur en Milieu TSUE zwrócił uwagę na ogólny wymóg, zgodnie z którym państwa członkowskie powinny powstrzymać się od wprowadzania wszelkich środków ogólnych lub szczegółowych, które mogłyby poważnie zagrozić osiągnięciu rezultatu wymaganego na mocy dyrektywy (270). Jest to istotne w przypadkach gdy sędzia krajowy musi zmierzyć się z argumentem, że decyzja mająca na celu wdrożenie jednych unijnych przepisów ochrony środowiska zaszkodzi wdrożeniu innych.

158. Wspólne wątki pojawiające się w powyższych sprawach i w sprawie East Sussex mają znaczenie dla specyfiki poszczególnych aktów prawnych UE oraz poprawnej interpretacji prawa UE w procesie decyzyjnym. Duża część wymienionego orzecznictwa wynika z odesłań prejudycjalnych złożonych przez sądy krajowe, które mają im pomóc w zweryfikowaniu, czy organ podejmujący decyzję zastosował prawidłową wykładnię prawa UE. W tym kontekście warto również przypomnieć, że sądy krajowe są zobowiązane do stosowania z urzędu właściwych przepisów UE, niezależnie od tego, na jakie przepisy powołują się strony biorące udział w postępowaniu, jeżeli na mocy prawa krajowego muszą one podnosić kwestie prawne w oparciu o wiążące przepisy krajowe, które nie zostały podniesione przez strony (271).

159. Czynnikiem o dużym znaczeniu dla specyfiki unijnego prawa ochrony środowiska jest również zasada proporcjonalności (272).

160. Jak zaznaczono w części C.1.2, unijne przepisy ochrony środowiska mające na celu ochronę interesu publicznego - w tym prawa społeczeństwa do udziału w podejmowaniu decyzji - będą częściowo zależały od krajowych przepisów wykonawczych oraz aktów regulacyjnych. Nie można wykluczyć, że akty ustawodawcze i regulacyjne czasami same w sobie będą wadliwe, a także bardziej restrykcyjne w kwestii uznawania praw wymienionych w części C.1 powyżej niż by to uzasadniały odnośne przepisy UE w dziedzinie ochrony środowiska. Wadliwe krajowe przepisy wykonawcze i akty regulacyjne mogą prowadzić do niejednolitego stosowania unijnego prawa ochrony środowiska i w związku z tym TSUE uznał, że w pewnych okolicznościach konieczne jest ich kontrolowanie.

161. Konwencja z Aarhus wyklucza ze swego zakresu zastosowania akty ustawodawcze (273), a dyrektywa 2011/92/UE w sprawie oceny oddziaływania na środowisko nie ma zastosowania do przedsięwzięć, których szczegółowe rozwiązania zostały przyjęte w drodze szczególnego aktu ustawodawstwa krajowego. Jednak w sprawach Boxus i Solvay TSUE potwierdził, że sądy krajowe muszą być gotowe do analizowania krajowych aktów prawnych w celu zagwarantowania, że spełniają one wszelkie warunki uzasadniające ich wyłączenie z wymogu dokonania oceny oddziaływania na środowisko. Sprawy te dotyczyły przepisów krajowych mających określać wymogi dotyczące konkretnych elementów infrastruktury lotniczej i kolejowej, niezależnie od zwykłych procedur administracyjnych. TSUE uznał, że wyjątek dotyczący aktów ustawodawczych ma zastosowanie jedynie wówczas, gdy spełnione są określone warunki. Zauważył też, że odpowiednie postanowienia konwencji z Aarhus dotyczące dostępu do wymiaru sprawiedliwości oraz przepisy dyrektywy 2011/92/UE w sprawie oceny oddziaływania na środowisko dotyczące tejże kwestii byłyby pozbawione wszelkiej skuteczności, gdyby sama okoliczność, że przedsięwzięcie przyjęto w drodze aktu ustawodawczego, miała zagwarantować, że będzie ono automatycznie wyłączone z wszelkich procedur odwoławczych dotyczących jego zgodności z prawem materialnym i procesowym (274). Sądy krajowe są zatem zobowiązane do zbadania, czy spełnione są warunki uzasadniające wykluczenie (275).

162. W sprawie Inter-Environnement Wallonie TSUE podkreślił, jak ważne jest przeprowadzanie przez sądy krajowe kontroli aktów ustawodawczych w celu zapewnienia, aby spełnione zostały wymogi unijnego prawa ochrony środowiska dotyczące planów i programów (276). W sprawie Stadt Wiener Neustadt TSUE odniósł się do roli sądu krajowego w dokonaniu oceny, czy prawo krajowe jest zgodne z dyrektywą 2011/92/UE w sprawie oceny oddziaływania na środowisko w związku z legalizowaniem środków niezgodnych z prawem (277). W tej sprawie Trybunał orzekł, że prawo UE stoi na przeszkodzie uregulowaniom krajowym, zgodnie z którymi w przypadku niektórych projektów należy uznać, że została przeprowadzona ocena oddziaływania na środowisko, która jednak nie została przeprowadzona. TSUE zwrócił uwagę na to, że tego rodzaju przepisy mogłyby uniemożliwić uzyskanie skutecznego środka odwoławczego na rozsądnych warunkach (278).

d) Badanie ważności aktów przyjętych przez instytucje i organy UE

163. Art. 267 TFUE przewiduje środek, zgodnie z którym sądy krajowe mogą kierować do TSUE pytania dotyczące ważności aktów prawodawstwa unijnego. Przykładem skorzystania z tej możliwości jest sprawa Standley, w której w odpowiedzi na pytania zadane przez sąd krajowy TSUE zbadał między innymi ważność dyrektywy azotanowej 91/676/EWG w świetle zasady "zanieczyszczający płaci" określonej w art. 191 TFUE (279). Podobnie w sprawie Safety Hi Tech TSUE dokonał przeglądu ważności rozporządzenia (WE) nr 3093/94 w sprawie ozonu [aktualnie (WE) nr 2037/2000] w kontekście zapisu w art. 191 TFUE, który mówi, że unijna polityka ochrony środowiska powinna mieć na celu wysoki poziom ochrony środowiska (280). Sprawa Eco-Emballages SA, w której pojawiło się między innymi pytanie o ważność dyrektywy Komisji przyjętej na podstawie dyrektywy 94/62/WE w sprawie odpadów opakowaniowych, pokazuje, w jaki sposób art. 267 TFUE może być stosowany w odniesieniu do aktu pomocniczego przyjętego na szczeblu UE (281). Sprawa Vereniging Hoekschewaards Landschap pokazuje, w jaki sposób art. 267 TFUE może być stosowany w związku z decyzjami wykonawczymi. Sprawa ta dotyczyła zgodności z prawem decyzji wykonawczej Komisji (UE) 2015/72, w której przewidziano zmniejszenie powierzchni specjalnego obszaru ochrony, ze względu na konieczność przedstawienia dowodów naukowych uzasadniających możliwość zmniejszenia powierzchni obszaru Natura 2000 (282).

4. SKUTECZNE ŚRODKI ODWOŁAWCZE

4.1. Wprowadzenie

Istnieje ogólny wymóg, aby każdy organ państwa członkowskiego zniósł sprzeczne z prawem skutki naruszenia prawa UE w dziedzinie ochrony środowiska. Państwa członkowskie powinny również powstrzymać się od wprowadzania wszelkich środków, które mogą w poważnym stopniu zagrozić osiągnięciu wyników przewidzianych w unijnych przepisach ochrony środowiska. Państwa członkowskie mają swobodę uznania w odniesieniu do skutecznych środków odwoławczych, pod warunkiem że środki te są zgodne z zasadami równoważności i skuteczności.

164. Z reguły kontrola sądowa nie powinna się ograniczać do stwierdzenia, czy konkretna decyzja, działanie lub zaniechanie są zgodne z prawem. Konieczne jest również uwzględnienie przez sąd krajowy istnienia skutecznych środków odwoławczych - czasami polegających na wstrzymaniu wykonania kwestionowanego działania - w przypadku gdy postępowanie organu publicznego jest uznane za sprzeczne z prawem UE. Z zasady współpracy w dobrej wierze zawartej obecnie w art. 4 ust. 3 TUE TSUE wywodzi wymóg unieważnienia sprzecznych z prawem skutków naruszenia prawa UE, spoczywający na każdym organie w państwie członkowskim (283). Obowiązek współpracy wymaga również tego, aby zapobiegać naruszeniom, zanim do nich dojdzie, przy czym państwa członkowskie są zobowiązane do powstrzymania się od wprowadzenia wszelkich środków, które mogą w poważnym stopniu zagrozić osiągnięciu rezultatu przewidzianego na mocy unijnego prawa ochrony środowiska (284). Systemy prawne państw członkowskich muszą zatem zapewnić skuteczne środki odwoławcze zgodne z tymi wymogami.

165. W przypadku braku uregulowań UE w tej dziedzinie to do krajowego porządku prawnego każdego państwa członkowskiego należy ustanowienie, zgodnie z zasadą autonomii proceduralnej, przepisów proceduralnych dotyczących środków prawnych mających na celu ochronę praw, które jednostki wywodzą z prawa Unii. Przewiduje się, że przepisy te nie mogą być mniej korzystne niż przepisy regulujące analogiczne sytuacje krajowe (zasada równoważności) oraz nie mogą uniemożliwiać lub nadmiernie utrudniać korzystania z praw przysługujących na mocy wspólnotowego prawa (zasada skuteczności) (285). Jeśli chodzi o tę ostatnią zasadę, TSUE powołał się także na normy wynikające z art. 47 ust. 1 Karty praw podstawowych, w którym ustanowiono prawo do skutecznego środka prawnego przed bezstronnym sądem (286). Art. 47 karty ma zastosowanie w każdym przypadku, gdy państwa członkowskie stosują prawo Unii w rozumieniu art. 51 ust. 1 karty, co obejmuje sytuacje, w których państwo członkowskie ustanawia przepisy proceduralne mające zastosowanie do środków prawnych dotyczących wykonywania uprawnień wynikających z konwencji z Aarhus lub z unijnych przepisów o ochronie środowiska (287). Zakres uznania, jakim dysponują państwa członkowskie przy ustanawianiu zasad regulujących prawo do wszczęcia postępowania, nie ma wpływu na ciążący na tych państwach obowiązek zagwarantowania prawa do skutecznego środka prawnego (288). Odmowa organizacji ochrony środowiska dostępu do wymiaru sprawiedliwości w celu zakwestionowania decyzji, działania lub zaniechania organu krajowego sprzecznych z przepisem prawa europejskiego w dziedzinie środowiska stanowi ograniczenie prawa do skutecznego środka prawnego zagwarantowanego w art. 47 karty, które to ograniczenie nie może być uzasadnione (289). Ponadto art. 47 karty ma bezpośrednie i horyzontalne zastosowanie i nie potrzebuje doprecyzowania w przepisach prawa Unii lub prawa krajowego, aby przyznać jednostkom prawo, na które mogą się one bezpośrednio powoływać. Na artykuł ten można zatem powoływać się jako na postanowienie wyznaczające granicę uprawnień dyskrecjonalnych pozostawionych w tym względzie państwom członkowskim (290).

166. O skutecznych środkach odwoławczych mówi również konwencja z Aarhus. Art. 9 ust. 4 ustanawia prawo do skutecznego środka odwoławczego i zawiera wymóg, aby sądowe procedury odwoławcze służące do zaskarżania decyzji, działań i zaniechań przewidywały odpowiednie i prawnie skuteczne środki zaradcze, włączając w to, jeśli okaże się to potrzebne, "wstrzymanie wykonania kwestionowanego działania" (291). Jest to wymóg dodatkowy, obowiązujący obok wymogów, o których mowa w art. 9 ust. 1, 2 i 3 konwencji z Aarhus. Prawo do skutecznego środka odwoławczego byłoby iluzoryczne, gdyby system prawny państwa członkowskiego dopuszczał sytuację, w której orzeczenie sądu pozostawałoby bezskuteczne ze względu na brak środków zapewniających jego wykonanie. Do sądów krajowych należy dokonanie takiej wykładni prawa krajowego, która w najszerszym możliwym zakresie będzie zgodna zarówno z celami art. 9 ust. 3 i 4 konwencji z Aarhus, jak i z celem skutecznej ochrony sądowej uprawnień przyznanych prawem Unii. W razie niemożności dokonania takiej wykładni sąd krajowy ma obowiązek niestosowania przepisów prawa krajowego sprzecznych z prawem Unii (292). Zgodnie z art. 52 ust. 1 karty ustawa uprawniająca sąd do pozbawienia osoby jej wolności musi być wystarczająco dostępna, precyzyjna i przewidywalna w zakresie jej stosowania, tak aby uniknąć wszelkiego ryzyka arbitralności. Jeśli tak nie jest, sąd krajowy nie może orzec aresztu dla celów egzekucji wyłącznie na podstawie zasady skuteczności oraz prawa do skutecznej ochrony sądowej. Każde ograniczenie prawa do wolności powinno bowiem zostać przewidziane przez ustawę spełniającą wymogi art. 52 ust. 1 karty (293). Ponadto, zgodnie z zasadą pierwszeństwa prawa UE, organy publiczne są zobowiązane do odstąpienia od stosowania przepisów krajowych, które naruszają prawo Unii (294). Wzmacnia to potrzebę zapewnienia pełnej skuteczności prawa UE, co stanowi zobowiązanie wszystkich organów państw członkowskich do powstrzymania się od stosowania prawa krajowego sprzecznego z prawem Unii, jak również zobowiązanie do zapewnienia pełnej skuteczności prawa Unii w granicach kompetencji przyznanych danemu organowi.

4.2. Środki odwoławcze w przypadku niewielkich uchybień wymogom proceduralnym

Drobne uchybienia wymogom proceduralnym nie wymagają środków odwoławczych, o ile można stwierdzić - bez nakładania żadnych obciążeń na wnioskodawcę kontroli sądowej - że nie miały one wpływu na zaskarżoną decyzję.

167. W sprawie Altrip dotyczącej interpretacji rzekomych nieprawidłowości w ocenie oddziaływania na środowisko dotyczącej systemu zapobiegania powodziom TSUE zauważył, że "nie można zaprzeczyć, że nie każde uchybienie proceduralne nieuchronnie prowadzi do skutków mogących mieć wpływ na brzmienie takiej decyzji" (295). Trybunał orzekł, że skuteczne środki odwoławcze, takie jak cofnięcie decyzji, nie muszą zostać zastosowane, jeżeli uchybienie proceduralne, na które się powołano, nie spowodowało żadnych zmian w tej decyzji (296). Jednak orzekł on również, że od wnioskującego o przeprowadzenie kontroli sądowej nie można wymagać wykazania istnienia związku przyczynowego między uchybieniem proceduralnym a wydaniem zaskarżonej decyzji (297). To inne strony mają za zadanie wykazać, że uchybienie proceduralne nie miało wpływu na brzmienie decyzji (298).

4.3. Zawieszenie, cofnięcie lub unieważnienie decyzji lub aktów prawnych niezgodnych z prawem, w tym zaprzestanie stosowania aktów prawnych i regulacyjnych

Sądy krajowe muszą rozważyć wprowadzenie ogólnych lub szczegółowych środków w celu rozwiązania problemu braku zgodności z prawem UE w zakresie ochrony środowiska. Środki te mogą obejmować zawieszenie, cofnięcie lub unieważnienie niezgodnych z prawem decyzji lub aktów prawnych, w tym również zaprzestanie stosowania aktów prawnych i regulacyjnych

168. W sprawie Wells dotyczącej przyznania zezwolenia na działalność wydobywczą bez uprzedniego przeprowadzenia oceny oddziaływania na środowisko TSUE dokonał analizy zakresu obowiązku usunięcia skutków nieprzeprowadzenia oceny oddziaływania na środowisko. Orzekł on, że "właściwe organy zobowiązane są wprowadzić, w ramach swoich kompetencji, wszelkie ogólne lub szczegółowe środki mające na celu usunięcie skutków nieprzeprowadzenia oceny oddziaływania na środowisko" (299). Zauważył on też, że "to sąd krajowy decyduje o tym, czy zgodnie z prawem krajowym możliwe jest cofnięcie lub zawieszenie już udzielonego zezwolenia w celu przeprowadzenia w odniesieniu do projektu oceny oddziaływania na środowisko" (300). TSUE uznał tego rodzaju zawieszenie lub cofnięcie kwestionowanego zezwolenia za krok w kierunku wypełnienia wymogu, który został pominięty, czyli przeprowadzenia oceny oddziaływania na środowisko (301).

169. W sprawach Boxus i Solvay Trybunał rozpatrywał kwestię, w jaki sposób sąd krajowy powinien rozwiązać sytuację, w której ustawodawstwo krajowe nie spełnia kryteriów uzasadniających niestosowanie wymogów oceny oddziaływania na środowisko. Orzekł on, że sąd krajowy powinien być gotowy do uchylenia wadliwych przepisów (302). W sprawie Stadt Wiener Neustadt Trybunał stwierdził, że przepisy krajowe, które mogłyby udaremnić możliwość uzyskania skutecznego środka odwoławczego, takiego jak ten, o którym mowa w sprawie Wells, są niezgodne z wymogami dyrektywy 2011/92/UE w sprawie oceny oddziaływania na środowisko (303). Zapewnienie zgodności z tym wymogiem jest zadaniem sądów krajowych (304).

Niektóre sądy krajowe są uprawnione do ograniczenia skutków stwierdzenia nieważności aktów prawnych uznanych za sprzeczne z unijnym prawem ochrony środowiska. Uprawnienie to jednak może być wykonywane jedynie w przypadku, gdy spełnione są surowe warunki.

170. W sprawie AquaPri TSUE zbadał możliwe środki zaradcze w sytuacji, w której wydano ostateczne pozwolenie na przedsięwzięcie w następstwie oceny niezgodnej z wymogami dyrektywy siedliskowej 92/43 (305). Trybunał stwierdził, że nawet jeśli pozwolenie ma charakter ostateczny, nie można uznać, iż przedsięwzięcie to zostało zatwierdzone w sposób zgodny z prawem (306). Właściwy organ może rozważyć wiele odpowiednich środków zaradczych. Po pierwsze, może przeprowadzić jedynie następczą ocenę tego przedsięwzięcia i jego skutków na podstawie art. 6 ust. 2 dyrektywy siedliskowej 92/43 (307). Po drugie, organ może również cofnąć lub zawiesić uprzednio udzielone pozwolenie i przeprowadzić nową ocenę, pod warunkiem że działania te zostaną podjęte w rozsądnym terminie i będą uwzględniać ewentualny ostateczny charakter decyzji (308). W tym scenariuszu i jeżeli sytuacja wchodzi w zakres wyjątkowych okoliczności ustanowionych w prawie krajowym, właściwy organ może podjąć działania naprawcze. Po trzecie, jeżeli prawo krajowe wymaga nowego pozwolenia na kontynuację przedsięwzięcia, właściwy organ może naprawić pierwotne uchybienie poprzez przeprowadzenie odpowiedniej oceny w ramach późniejszej procedury wydawania pozwolenia (309). Niezależnie od zastosowanego środka naprawczego państwo członkowskie odpowiedzialne za to naruszenie może zostać zobowiązane do naprawienia wszelkich szkód, jakie cofnięcie lub zawieszenie pozwolenia wyrządziło podmiotowi gospodarczemu, który z tego pozwolenia skorzystał (310).

171. W przypadku gdy naruszenie unijnego prawa ochrony środowiska wymaga stwierdzenia nieważności aktów prawnych (zgodnie z uprawnieniami przyznanymi sądom na mocy prawa krajowego), sąd krajowy może stanąć w obliczu następującego dylematu: w jaki sposób ograniczyć jakiekolwiek niepożądane skutki dla środowiska spowodowane przez stwierdzenie nieważności samo w sobie, zwłaszcza jeżeli wprowadzenie przepisów zastępczych będzie wymagało czasu? Kryteria dotyczące tej kwestii TSUE określił w sprawie Inter-Environnement Wallonie (311) dotyczącej wadliwego z prawnego punktu widzenia programu działania w dziedzinie azotanów oraz w sprawie Association France Nature Environnement (312) dotyczącej wadliwego pod względem prawnym dekretu w sprawie strategicznej oceny oddziaływania na środowisko. Trybunał potwierdził, że sąd krajowy jest uprawniony do ograniczenia skutków prawnych stwierdzenia nieważności, pod warunkiem że tego rodzaju ograniczenie jest podyktowane nadrzędną przesłanką związaną z ochroną środowiska.

172. Jednak sąd krajowy jest uprawniony do ograniczenia skutków stwierdzenia nieważności wyłącznie wówczas, jeżeli zostaną spełnione określone warunki (313):

i. sporny przepis prawa krajowego jest środkiem prawidłowo transponującym unijne przepisy w dziedzinie ochrony środowiska naturalnego;

ii. przyjęcie i wejście w życie nowego przepisu prawa krajowego nie pozwalają na uniknięcie szkodliwych dla środowiska skutków wynikających ze stwierdzenia nieważności spornego przepisu prawa krajowego;

iii. stwierdzenie nieważności skutkowałoby powstaniem luki prawnej w zakresie transpozycji, co byłoby bardziej szkodliwe dla środowiska, w tym sensie, że stwierdzenie nieważności skutkowałaby obniżeniem poziomu ochrony;

iv. skutki spornego przepisu, w drodze wyjątku utrzymanego w mocy, obowiązują jedynie przez okres niezbędny do przyjęcia środków mających na celu usunięcie stwierdzonej nieprawidłowości.

4.4. Instrukcje, zgodnie z którymi brakujące środki mają zostać przyjęte

Właściwe organy administracyjne muszą rozważyć wprowadzenie ogólnych lub szczegółowych środków w celu rozwiązania problemu braku zgodności z prawem UE w zakresie ochrony środowiska. Jeżeli tego nie zrobią, zadaniem właściwego sądu krajowego jest wprowadzenie wszelkich niezbędnych środków.

173. W wyroku w sprawie Janecek (314) TSUE uznał, że organ władzy publicznej nie przyjął wymaganego zgodnie z prawem planu działania w dziedzinie zanieczyszczenia powietrza w celu rozwiązania problemu wysokich poziomów cząstek stałych, jak również potwierdził, że sąd krajowy może zażądać od organu publicznego przyjęcia takiego planu. Ta sprawa wskazuje, że sądy krajowe są uprawnione do tego, by zażądać wprowadzenia pominiętych środków. W sprawie Comune di Corridonia (315) TSUE stwierdził, że państwa członkowskie muszą usunąć sprzeczne z prawem konsekwencje zaniechania przeprowadzenia wymaganej oceny oddziaływania na środowisko. Mogą również naprawić takie zaniechanie przez przeprowadzenie oceny skutków po wybudowaniu i oddaniu do użytku danej inwestycji. Jest to możliwe pod warunkiem, że nie stwarza to skarżącemu okazji do obejścia norm prawa Unii ani uchylenia się od ich stosowania oraz że taka ocena uwzględnia skutki dla środowiska, które wystąpiły od czasu wybudowania danej inwestycji, i oddziaływanie tej inwestycji w przyszłości,

174. W sprawie Deutsche Umwelthilfe eV przeciwko Freistaat Bayern TSUE rozpatrywał uporczywą odmowę zastosowania się przez organ publiczny do orzeczenia sądu nakazującego mu wykonanie obowiązku wynikającego z prawa Unii (316). W tej sprawie TSUE orzekł, że prawo Unii nie upoważnia sądów krajowych do nakazania aresztu w celach egzekucji wobec osób sprawujących urząd, lecz że to na sądzie krajowym spoczywa obowiązek orzeczenia takich środków, jeżeli prawo krajowe przewiduje wystarczająco dostępną, precyzyjną i przewidywalną podstawę prawną takiego aresztu i jeżeli środek ten spełnia przesłanki przewidziane w art. 52 ust. 1 Karty praw podstawowych Unii Europejskiej. Prawo do skutecznego środka prawnego, o którym mowa w art. 47 karty, staje się tym bardziej istotne, gdy celem danego przepisu jest ochrona zdrowia ludzi (317).

175. W sprawach Janecek (318), Client Earth (319) i Altrip (320) TSUE rozwinął tę kwestię i stwierdził, że uprawnienia sądów krajowych mogą obejmować analizę treści decyzji i aktów prawnych w celu zapewnienia, aby były one zgodne z prawem UE. W związku z tym skuteczne środki odwoławcze powinny obejmować działania korygujące niedociągnięcia merytoryczne, na przykład wydanie instrukcji wymagających dokonania przeglądu treści planu działania na rzecz jakości powietrza, który już został przyjęty (321).

4.5. Naprawienie szkody spowodowanej przez niezgodne z prawem decyzje, działania lub zaniechania

Środki odwoławcze powinny obejmować środki zaradcze mające na celu naprawienie szkody wynikającej z niezgodnej z prawem decyzji, działania lub zaniechania. Tego rodzaju środki muszą obejmować zarówno odszkodowania za szkody majątkowe, jak i zadośćuczynienie za niezgodne z prawem działanie na szkodę środowiska naturalnego.

176. Pełną skuteczność prawa Unii oraz skuteczną ochronę praw, jakie wywodzą z niego jednostki, może - w stosownym przypadku - zagwarantować zasada odpowiedzialności państwa za szkody wyrządzone jednostkom w wyniku naruszenia prawa Unii (322). Zanim kwestionowana decyzja, działanie lub zaniechanie zostanie zaskarżona na drodze prawnej, mogło już dojść do szkody. W sprawie Wells TSUE orzekł, że państwo członkowskie zobowiązane jest do naprawienia wszelkich szkód powstałych wskutek naruszenia unijnego prawa ochrony środowiska (323). W tej sprawie TSUE wspomniał o rekompensacie finansowej dla wnoszącego skargę dotyczącą ochrony środowiska. Jednak jak wynika z późniejszych wyroków, na przykład w sprawie Grüne Liga Sachsen (324), możliwość odwołania dotyczy również środowiska - w szczególności jeżeli przestrzeganie naruszonego przepisu pozwoliłoby uniknąć szkód w środowisku lub płacenia za nie zadośćuczynienia.

4.5.1. Odszkodowanie za szkody majątkowe

Zgodnie z doktryną odpowiedzialności państwa naruszenie wymogów zawartych w unijnych przepisach ochrony środowiska może dać zainteresowanej społeczności prawo do odszkodowania za szkodę majątkową. Do sądów krajowych należy ustalenie, czy spełnione są trzy przesłanki powstania odpowiedzialności w prawie UE, od których uzależnione jest prawo do odszkodowania.

177. W sprawie Leth dotyczącej roszczenia o odszkodowanie za domniemany spadek wartości nieruchomości wynikający z rozbudowy portu lotniczego bez przeprowadzenia oceny oddziaływania na środowisko TSUE rzucił światło na możliwość uzyskania odszkodowania w przypadku niespełnienia wymogu unijnego prawa ochrony środowiska. Trybunał potwierdził, że cel sformułowany w dyrektywie 2011/92/UE w sprawie oceny oddziaływania na środowisko obejmuje zapobieganie szkodom majątkowym i że zadaniem krajowego porządku prawnego każdego państwa członkowskiego jest to, aby zapewnić szczegółowe przepisy proceduralne dotyczące roszczeń odszkodowawczych, z zastrzeżeniem zasad równoważności i skuteczności (325). Trybunał przypomniał tu utrwalone orzecznictwo ustanawiające doktrynę odpowiedzialności państwa, zgodnie z którą osoby, które zostały poszkodowane, mają prawo do odszkodowania, jeśli spełnione są trzy warunki:

- przepis prawa Unii Europejskiej, który został naruszony, musi mieć na celu przyznanie tym osobom praw;

- naruszenie przepisu musi być wystarczająco poważne oraz

- musi istnieć związek przyczynowo-skutkowy pomiędzy naruszeniem a stratą lub szkodą poniesioną przez jednostki (326).

- Trybunał podkreślił, że należy wziąć pod uwagę charakter naruszonego przepisu, wyrażając wątpliwości co do tego, że niedopełnienie obowiązku przeprowadzenia oceny oddziaływania na środowisko naturalne może samo w sobie stanowić przyczynę spadku wartości nieruchomości (327). TSUE potwierdził również, że decyzja o tym, czy zostały spełnione warunki odszkodowania, należy do sądu krajowego. Należy zauważyć, że w wyroku w sprawie JP przeciwko Ministre de la Transition écologique Trybunał orzekł, że chociaż dyrektywy w sprawie jakości powietrza nakładają jasne i precyzyjne obowiązki, które państwa członkowskie muszą wypełniać, ich celem jest ochrona środowiska i zdrowia publicznego jako całości, a nie prawa jednostki do zdrowia i ochrony środowiska (328). W takich przypadkach jednostki powinny zwracać się do organów na szczeblu krajowym, aby uzyskać nakaz sądowy zobowiązujący organy do sporządzenia odpowiednich planów (329).

178. Uzasadnienie wyroku w sprawie Leth ma zastosowanie do innych naruszeń unijnego prawa ochrony środowiska, gdzie przepisy, o których mowa, mają na celu ochronę lub przyznanie praw indywidualnych, w tym prawa dostępu do wymiaru sprawiedliwości.

4.5.2. Rozwiązywanie problemów związanych z działaniem na szkodę środowiska naturalnego

179. W sprawie Grüne Liga Sachsen TSUE otrzymał zapytania co do interpretacji dyrektywy siedliskowej 92/43/EWG w sytuacji, w której na terenie chronionym na mocy dyrektywy został już zbudowany most, a nie zostały uprzednio przyjęte niezbędne środki ochronne. TSUE zastosował w praktyce wymóg, by rozwiązać problem z mocą wsteczną w sposób jak najbardziej odpowiadający temu, w jaki zostałby on rozwiązany przed realizacją projektu budowy mostu. Podobne warunki muszą zostać odpowiednio spełnione. W związku z powyższym należało we właściwy sposób ocenić skutki powstania mostu, a nawet rozważyć wariant jego wyburzenia w celu zapobiegania szkodom (330). Z wyroku można poza tym wywnioskować, że należy przewidzieć rekompensatę za jakiekolwiek niezgodne z prawem szkody, do jakich doszło już dotychczas na chronionym terenie (331).

180. Wszelkie problemy szkód w środowisku należy skutecznie rozwiązywać w sposób zgodny z celami odnośnych unijnych przepisów ochrony środowiska (332).

4.6. Środki tymczasowe

Sąd krajowy rozpatrujący spór regulowany przez unijne prawo ochrony środowiska musi mieć możliwość zarządzenia środków tymczasowych.

181. Środki tymczasowe - w art. 9 ust. 4 konwencji z Aarhus zwane wstrzymaniem wykonania kwestionowanego działania - umożliwiają sądowi zadecydowanie, że sporna decyzja lub akt prawny nie zostaną wykonane lub że zanim sąd wyda ostateczny wyrok w tej sprawie, zostaną wprowadzone określone pozytywne środki. Chodzi o to, by uniknąć szkód powstałych w wyniku decyzji lub działania, które mogą ostatecznie okazać się niezgodne z prawem.

182. W sprawie Križan, która dotyczyła zezwoleń dla składowisk odpadów, do TSUE zwrócono się z pytaniem, czy przepisy dotyczące dostępu do wymiaru sprawiedliwości obecnie zawarte w dyrektywie 2010/75/UE w sprawie emisji przemysłowych dopuszczają zastosowanie środków tymczasowych (mimo że konkretnie o nich nie wspominają). Trybunał orzekł, że wniesienie środka zaskarżenia przewidzianego w art. 15a [ówczesnej] dyrektywy 96/61 nie pozwalałoby skutecznie zapobiec tym zanieczyszczeniom, gdyby nie było można zapobiec dalszemu działaniu przedsięwzięcia korzystającego z pozwolenia udzielonego z naruszeniem tej dyrektywy w oczekiwaniu na ostateczną decyzję w przedmiocie zgodności z prawem owego zezwolenia. Znaczy to, że zagwarantowanie skuteczności prawa do wniesienia środka zaskarżenia przewidzianego w art. 15a wymaga, aby członkowie zainteresowanej społeczności mieli prawo złożenia do sądu lub właściwego niezależnego i bezstronnego organu wniosku o zarządzenie środków tymczasowych zapobiegających zanieczyszczeniom, również, w razie potrzeby, w drodze czasowego zawieszenia zaskarżonego pozwolenia (333) .

183. W sprawie Križan TSUE przypomniał również, że możliwość zastosowania środków tymczasowych jest ogólnym wymogiem porządku prawnego UE. W przypadku braku przepisów UE, zgodnie z zasadą autonomii proceduralnej, ustanowienie szczegółowych warunków przyznawania środków tymczasowych jest zadaniem państw członkowskich.

184. TSUE określił kryteria dotyczące decyzji w sprawie wniosków o zastosowanie środków tymczasowych, w zakresie, w jakim sam posiada jurysdykcję. Wydane przez niego postanowienia, w tym w dziedzinie unijnego prawa ochrony środowiska, odnoszą się do konieczności przedstawienia Trybunałowi sprawy prima facie oraz informacji na temat jej pilnego charakteru i wagi poszczególnych wchodzących w grę interesów (334). Trybunał jest uprawniony do zarządzenia wszelkich środków tymczasowych, w tym okresowych kar pieniężnych, które uzna za niezbędne do zapewnienia pełnej skuteczności przyszłej ostatecznej decyzji (335). W tym względzie dysponuje on szeroką swobodą uznania w zakresie określenia przedmiotu i zakresu środków tymczasowych, o które wnosi skarżący, ale także, jeśli uzna to za stosowne, podjęcia z urzędu wszelkich innych środków (336).

5. KOSZTY

5.1. Wprowadzenie

Państwa członkowskie muszą zapewnić, by kontrola sądowa służąca do zaskarżenia decyzji, działań i zaniechań, odnoszących się do unijnego prawa ochrony środowiska, nie była zbyt kosztowna.

185. Koszty kontroli sądowej są ważnym czynnikiem zniechęcającym potencjalnych skarżących do wnoszenia spraw przed sądem krajowym. Jest to prawdą szczególnie w sprawach związanych z ochroną środowiska, które są często wszczynane w celu ochrony ogólnego interesu publicznego oraz bez perspektywy korzyści finansowych. Po porównaniu potencjalnych korzyści wynikających z wniesienia sprawy przed sądem z ryzykiem poniesienia wysokich kosztów postępowania sądowego zainteresowana społeczność może nie zdecydować się na wniesienie o kontrolę sądową, nawet w uzasadnionych przypadkach.

186. Aby ograniczyć odstraszający charakter kosztów, konwencja z Aarhus w art. 9 ust. 4 stanowi, że procedury kontroli, o których mowa w art. 9 ust. 1, 2 i 3 będą niedyskryminacyjne ze względu na koszty. Ponieważ jest to wymóg pomocniczy wobec postanowień art. 9 ust. 1, 2 i 3 konwencji z Aarhus, postanowienie art. 9 ust. 4 dotyczące kosztów ma znaczenie z punktu widzenia poszczególnych rodzajów skarg związanych z unijnym prawem ochrony środowiska, jakie obejmują te postanowienia (337). Uznaje się zatem, że przepis ten obejmuje postępowania mające na celu zakwestionowanie procesu wydania zezwolenia na inwestycję (338) oraz tę część skargi, która nie byłaby objęta tym wymogiem, w zakresie, w jakim ma ona na celu zapewnienie przestrzegania krajowego prawa ochrony środowiska (339).

187. Ponadto w sprawie Klohn TSUE stwierdził, że ani art. 9 ust. 4 konwencji z Aarhus (340), ani art. 10a akapit piąty dyrektywy 85/337 (341) nie mają bezpośredniego zastosowania w tej sprawie. Przy dokonywaniu wykładni prawa sądy krajowe powinny jednak brać pod uwagę określoną w tym ostatnim przepisie zasadę "niezbyt drogiego" postępowania, tak aby jednostki nie zostały pozbawione możliwości wszczynania lub kontynuowania postępowań ze skargi objętej zakresem stosowania tego artykułu ze względu na mogące wynikać z tego faktu obciążenie finansowe (342). Jest to możliwe pod warunkiem, że państwo członkowskie nie dokonało transpozycji tego artykułu oraz że termin transpozycji upłynął. Tę samą zasadę "niezbyt drogiego" postępowania przewidziano w art. 11 ust. 4 dyrektywy 2011/92 w sprawie oceny oddziaływania na środowisko.

188. Niektóre dyrektywy unijne zawierają wyraźny wymóg dotyczący kosztów określony na podstawie brzmienia art. 9 ust. 4 (343). Istnieje już orzecznictwo TSUE, które interpretuje poświęcone kosztom przepisy dyrektywy 2011/92/UE w sprawie oceny oddziaływania na środowisko i dyrektywy 2010/75/UE w sprawie emisji przemysłowych (344), które to przepisy są oparte na postanowieniu zawartym w art. 9 ust. 4 konwencji z Aarhus. W sprawie Klohn TSUE potwierdził tę interpretację, stwierdzając, że dyrektywa 2011/92/UE w sprawie oceny oddziaływania na środowisko przewiduje ogólną zasadę niezbyt drogiego postępowania, która nie nakłada na państwa członkowskie wystarczająco precyzyjnych obowiązków. Zgodnie z zasadą równoważności i skuteczności przy wdrażaniu przepisów dotyczących dostępu do wymiaru sprawiedliwości we wspomnianej dyrektywie państwa członkowskie dysponują pewnym zakresem swobody (345). Zasadę "niezbyt drogiego" postępowania, o której mowa w dyrektywie 85/337, należy jednak interpretować w ten sposób, iż na sądach krajowych spoczywa obowiązek dokonania wykładni zgodnej z tą dyrektywą, gdy rozstrzygają one o wysokości i podziale kosztów w postępowaniach sądowych, które toczyły się w chwili upływu terminu transpozycji rzeczonej zasady, bez względu na moment, w którym owe koszty zostały poniesione w toku odnośnego postępowania (346). Nie sprzeciwia się temu powaga rzeczy osądzonej prawomocnego orzeczenia w sprawie podziału kosztów, co powinien ustalić sąd odsyłający (347).

189. Zgodnie z wyrokiem TSUE w sprawie North East Pylon (348) uwzględnia się wszystkie koszty wynikające z postępowania sądowego. Obejmuje to koszty uzyskania zgody na przeprowadzenie postępowania przed wniesieniem skargi, jeżeli wymaga tego krajowe prawo procesowe (349), oraz wnoszenia skarg na decyzje kończące postępowanie w sprawie zezwolenia, na etapach, na których zezwalają na to państwa członkowskie (350).

190. Następnie, w sprawie Edwards i Pallikaropoulos, TSUE orzekł, że wymóg, aby koszty procedury nie były dyskryminacyjne wiąże się w dziedzinie środowiska z wymogiem przestrzegania prawa do skutecznej skargi, któremu poświęcony został art. 47 Karty praw podstawowych Unii Europejskiej, a także z zasadą skuteczności, zgodnie z którą zasady proceduralne dotyczące środków prawnych mających zapewnić ochronę uprawnień, jakie podmioty prawa wywodzą z prawa Unii, nie mogą powodować w praktyce, że korzystanie z uprawnień wynikających z porządku prawnego Unii stanie się niemożliwe lub nadmiernie utrudnione (351) . Uregulowania dotyczące kosztów muszą być zatem ukształtowane w taki sposób, aby gwarantować skuteczne wykonywanie praw przyznanych przez UE.

191. W związku z tym TSUE opracował szereg kryteriów mających na celu uniknięcie sytuacji, w której koszty postępowania sądowego są dyskryminacyjne.

5.2. Kryteria służące do oceny wysokości kosztów

Wymóg, zgodnie z którym kontrola sądowa nie może być dyskryminacyjna ze względu na koszty, jest przedmiotem interpretacji na poziomie UE. Odnosi się on do wszystkich kosztów związanych z uczestnictwem w procedurze, w tym kosztów gwarancji finansowych, jakie musi przedstawić skarżący, i do wszystkich etapów procedury. Jeśli chodzi o ewentualne koszty, skarżący mają prawo do racjonalnej przewidywalności. W sytuacji gdy sąd krajowy jest upoważniony do określenia, jakie koszty powinien ponieść skarżący, jeśli przegra sprawę, może on wziąć pod uwagę względy subiektywne związane ze skarżącym, gwarantując jednocześnie, że koszty nie będą obiektywnie nieracjonalne.

(a) Sądy krajowe i przepisy dotyczące kosztów

192. Art. 3 ust. 8 konwencji z Aarhus stanowi, że kompetencja sądów krajowych do orzekania o uzasadnionych kosztach w postępowaniu sądowym pozostaje nienaruszona. Orzecznictwo TSUE potwierdza także, że przepis dotyczący kosztów nie stoi na przeszkodzie, by sądy krajowe podejmowały decyzje w sprawie kosztów (352).

193. Jednak na mocy art. 9 ust. 4 konwencji z Aarhus koszty nie mogą być dyskryminacyjne. W związku z tym TSUE potwierdził, że interpretacja pojęcia niedyskryminacyjne koszty nie należy wyłącznie do ustawodawstwa krajowego, a także, że w interesie jednolitego stosowania prawa wspólnotowego, jak i zasady równości, pojęcie to musi być interpretowane w sposób autonomiczny i jednolity w całej Unii Europejskiej (353).

194. Trybunał odnotował, że wymóg zawarty w dyrektywie 2011/92/UE w sprawie oceny oddziaływania na środowisko oraz dyrektywie 2010/75/UE w sprawie emisji przemysłowych, zgodnie z którym "postępowanie nie może mieć dyskryminacyjnego ze względu na koszty charakteru, wynika, iż nie można uniemożliwiać objętym tym wymogiem osobom wszczynania lub kontynuowania postępowania z wchodzącej w zakres stosowania tych przepisów skargi ze względu na mogące wynikać z tego faktu obciążenie finansowe" (354).

195. TSUE rozważył to, w jaki sposób zastrzeżenie dotyczące kosztów jest zapisane w prawie krajowym. TSUE orzekł, że transpozycja (355) powinna zapewnić wystarczającą przewidywalność dla skarżącego, zarówno co do tego, czy to on ponosi koszty postępowania sądowego, jak i co do ich wysokości (356). Biorąc jednak pod uwagę zakres uznania, jakim dysponują państwa członkowskie przy wdrażaniu art. 9 ust. 4 konwencji z Aarhus, braku szczegółowego określenia kosztów w sporach dotyczących środowiska w przepisach krajowych nie uważa się za niezgodny z wymogiem "niedyskryminacji ze względu na koszty" zawartym w tym artykule (357).

196. TSUE orzekł, że zastrzeżenie dotyczące kosztów należy interpretować w kontekście wszystkich kosztów wynikających z udziału w postępowaniu sądowym (358). W związku z tym należy wziąć pod uwagę wszystkie koszty poniesione przez daną stronę postępowania, takie jak koszty reprezentacji prawnej, opłat sądowych, dowodów i opinii biegłych.

197. Ponadto w kontekście środków tymczasowych TSUE wyjaśnił, że przepis dotyczący kosztów ma zastosowanie również do kosztów finansowych wynikających z zastosowania środków, od których sąd krajowy może uzależnić wprowadzenie środków zabezpieczających w ramach sporów powstałych w związku z dyrektywą 2011/92/UE w sprawie oceny oddziaływania na środowisko oraz dyrektywą 2010/75/UE w sprawie emisji przemysłowych (359). Zbadał on również dokładniej koszty związane z gwarancjami finansowymi (takie jak obligacje lub zabezpieczenia wzajemne dotyczące odszkodowania), jakie skarżący musi zapewnić jako rekompensatę za opóźnienia w realizacji projektu, które wynikają z przegranego postępowania sądowego. Z jednej strony Trybunał stwierdził, że wymogu, zgodnie z którym koszty postępowania nie mogą być zbyt wysokie, nie można interpretować w ten sposób, że wyklucza on natychmiastowe ustanowienie gwarancji finansowej, jeżeli prawo krajowe przewiduje jej ustanowienie (360). Z drugiej strony Trybunał wykazał, że "zadaniem sądu orzekającego w tym przedmiocie jest upewnienie się, że wynikające stąd ryzyko finansowe dla strony powodowej również zawiera się w rozmaitych kosztach związanych z postępowaniem, gdy sąd ten dokonuje oceny kwestii braku dyskryminacyjnego ze względu na koszty charakteru postępowania" (361).

198. Kolejne kryterium odnosi się do instancji sądowych, do których ma zastosowanie przepis dotyczący kosztów. TSUE wyjaśnił, że ma ono zastosowanie na wszystkich etapach postępowania, tzn. nie tylko na etapie postępowania w pierwszej instancji, lecz również na etapie postępowania odwoławczego lub drugiego odwołania (362). Dyskryminacyjny charakter kosztów ocenia się jako całość, biorąc pod uwagę wszystkie koszty poniesione przez zainteresowaną stronę (363). Dokonując oceny kosztów, sądy krajowe mogą wziąć pod uwagę takie czynniki jak prawdopodobieństwo uwzględnienia skargi oraz jej błahy charakter, pod warunkiem że kwota kosztów nałożonych na skarżącego nie będzie nierozsądnie wysoka (364).

(b) Stosowanie zasady "przegrywający płaci" i innych metod podziału kosztów przy podejmowaniu decyzji w sprawie kosztów

199. TSUE odniósł się do tego, w jaki sposób sądy krajowe powinny stosować zasadę "przegrywający płaci" przy podejmowaniu decyzji w sprawie kosztów, jakie ma ponieść skarżący, który przegrał sprawę. Zgodnie z tą zasadą sąd krajowy może nakazać, aby przegrana strona pokryła całość kosztów postępowania, w tym koszty poniesione przez stronę przeciwną. W orzecznictwie ustalono, że dla decyzji sądu krajowego w sprawie kosztów ważne są zarówno względy subiektywne, jak i obiektywne. W orzecznictwie odrzucono tezę, zgodnie z którą koszty nałożone na skarżącego nie mogą być dyskryminacyjne tylko dlatego, że jest on stroną, która wnosi sprawę do sądu (365).

200. Elementy subiektywne to między innymi:

- sytuacja finansowa danej osoby;

- to, czy skarżący ma uzasadnione szanse na wygranie sprawy;

- znaczenie sprawy dla skarżącego, jak i dla ochrony środowiska;

- złożoność odnośnych przepisów i procedur oraz

- potencjalnie niepoważny charakter sprawy na poszczególnych etapach (366).

201. Biorąc pod uwagę indywidualną sytuację skarżącego (kryterium subiektywne) oraz indywidualne okoliczności sprawy, sąd krajowy powinien zastosować kryterium obiektywne, mające na celu zapewnienie, że koszty nie są obiektywnie nieracjonalne. Trybunał podkreślił tę kwestię w kontekście znaczenia, jakie ma zaangażowanie obywateli i ich stowarzyszeń w działania na rzecz ochrony środowiska (367). Koszty postępowania sądowego nie powinny zatem przekraczać możliwości finansowych zainteresowanego ani w żadnym wypadku nie wydawać się obiektywnie nieracjonalne (368).

202. Jeżeli stosuje się zasadę "przegrywający płaci", przydatne może być zastosowanie górnego limitu kosztów. Zapewnia to większą przewidywalność ryzyka związanego z kosztami i lepszą kontrolę nad nim. Obejmuje to mechanizm ochronny - decyzję w sprawie kosztów - zgodnie z którą na początku postępowania ustanawia się górny limit kosztów, jakie będą musieli zapłacić skarżący w razie przegranej, i analogiczny limit dotyczący kwoty, jaką będą mogli otrzymać w razie wygranej. W przypadku jednostronnego ograniczenia kosztów, które musi ponieść skarżący w razie przegranej, koszty te są ograniczone do określonej kwoty w celu zwiększenia przewidywalności ryzyka finansowego. W dwustronnym mechanizmie ograniczania kosztów kwota, jaką organ publiczny musi wypłacić skarżącemu w razie jego wygranej jest również ograniczona, a wszelkie nadwyżki musi zapłacić sam skarżący.

203. TSUE zbadał system ograniczania kosztów w sprawie Komisja przeciwko Zjednoczonemu Królestwu i stwierdził, że co do zasady możliwość, aby sąd rozpatrujący sprawę wydał ochronną decyzję w sprawie kosztów, zwiększa przewidywalność kosztów postępowania i przyczynia się do poszanowania wymogu, by koszty nie były dyskryminujące (369). Trybunał uznał jednak, że kilka konkretnych cech systemu ograniczania kosztów stosowanego w państwach członkowskich - takich jak brak obowiązku przyznania ochrony w sytuacji, gdy koszty postępowania są obiektywnie nieracjonalne, oraz wyłączenie ochrony w sytuacji, gdy w sprawie chodzi wyłącznie o indywidualny interes skarżącego - oznacza, że system ten nie stanowi metody gwarantującej spełnienie wymogu ograniczania dyskryminujących kosztów.

204. Rozumowanie, jakie TSUE zastosował do systemu ograniczania kosztów w sprawie Komisja przeciwko Zjednoczonemu Królestwu, przez analogię można stosować do innych metod podziału kosztów. W związku z tym, jeżeli sąd krajowy ma swobodę uznania, by orzec, że każda ze stron, w tym skarżący, który wygrał sprawę, ma zapłacić swoje własne koszty (równoległy podział kosztów), należy wziąć pod uwagę kryterium wskazane przez TSUE, zgodnie z którym koszty postępowania nie mogą być obiektywnie nieracjonalne. Nałożenie na skarżącego obowiązku poniesienia swoich własnych kosztów, nawet jeżeli wygra on sprawę, może być uważane za nieuzasadnione i może zostać uznane za z natury niezgodne z wymogami art. 9 ust. 4 konwencji z Aarhus, który mówi o tym, że procedury muszą być bezstronne i oparte na zasadzie równości.

205. Jednostronne przesunięcie kosztów to sytuacja, w której wygrywający sprawę skarżący może odzyskać swoje własne koszty (tak jak zgodnie z zasadą "przegrywający płaci"), ale przegrywający skarżący jest częściowo lub w całości zwalniany z obowiązku zapłacenia kosztów drugiej strony. Przeniesienie kosztów może na przykład polegać na pokryciu przez państwo części kosztów ponoszonych przez skarżącego - jak w przypadku gdy uznaje się, że przedmiotem sporu jest ważny interes publiczny. W związku z tym jednostronne przesunięcie kosztów posiada cechy, które mogą uzupełniać ewentualne niedociągnięcia innych metod podziału kosztów (w tym sensie, że lepiej spełnia wymóg, zgodnie z którym koszty nie mogą być obiektywnie nieracjonalne, a procedury muszą być bezstronne i oparte na zasadzie równości).

206. Niektóre systemy przesuwania kosztów podlegają różnym warunkom, co ma na celu ograniczenie ich stosowania, a sądy krajowe, których zadaniem jest podział kosztów, stosują przy podziale kosztów kryteria takie jak waga sprawy, oddziaływanie na środowisko, waga naruszenia prawa lub zachowanie stron. Jednak zbyt duża swoboda uznania może sprawić, że koszty będą mniej przewidywalne, a jest to aspekt w orzecznictwie TSUE uznany za ważny, zwłaszcza w sytuacji gdy postępowanie sądowe pociąga za sobą wysokie koszty adwokackie. Może to również doprowadzić do tego, że system nie spełni kryterium, zgodnie z którym koszty nie mogą być obiektywnie nieracjonalne (370).

5.3. Pomoc prawna

207. Zgodnie z art. 9 ust. 5 konwencji z Aarhus umawiające się strony powinny rozważyć stworzenie odpowiedniego mechanizmu udzielania pomocy, aby zlikwidować lub zredukować finansowe ograniczenia dostępu do wymiaru sprawiedliwości lub bariery o innym charakterze. Przepis ten nie wymaga stworzenia systemu pomocy prawnej, a przepisy unijnego prawa wtórnego nie poruszają tej kwestii. Państwa członkowskie mogą zatem zdecydować, czy utworzyć system pomocy prawnej, który mógłby przyczynić się do zmniejszenia ryzyka związanego z kosztami spraw sądowych w dziedzinie ochrony środowiska. Jednak to, że istnieje system pomocy prawnej, nie oznacza samo w sobie, że koszty nie są zbyt wysokie, jeżeli przyznanie pomocy prawnej jest uzależnione od wysokości dochodów i dostępne wyłącznie dla osób fizycznych. Wynika to z faktu, że wymóg, zgodnie z którym koszty nie mogą być dyskryminujące, stosuje się do osób zdolnych do zapłaty, jak również do stowarzyszeń.

208. Równocześnie należy przypomnieć, że zgodnie z art. 47 akapit trzeci Karty praw podstawowych pomoc prawna jest udzielana osobom, które nie posiadają wystarczających środków, w zakresie w jakim jest ona konieczna dla zapewnienia skutecznego dostępu do wymiaru sprawiedliwości. Postanowienie to pozostawia państwom członkowskim swobodę wyboru środków, jakie mogą zastosować, by zagwarantować stronom pomoc prawną w celu zapewnienia im skutecznego dostępu do wymiaru sprawiedliwości. Tym samym państwa członkowskie mają możliwość ustanowienia systemów pomocy prawnej w sposób, który same uznają za stosowny. Przykłady obejmują dostęp do porady przedprocesowej, pomoc prawną i reprezentowanie przed sądem oraz zwolnienie z obowiązku ponoszenia kosztów sądowych lub pomoc związaną z tymi kosztami. Prawo do pomocy prawnej nie ma charakteru bezwzględnego i może podlegać ograniczeniom, podobnie jak prawo dostępu do sądu. Państwa członkowskie mają zatem swobodę formułowania warunków dotyczących przyznawania pomocy prawnej w oparciu, na przykład, o szanse skarżącego na wygranie sprawy. Warunki te nie mogą jednak pozbawiać jednostek prawa do "praktycznego i skutecznego" dostępu do wymiaru sprawiedliwości (371).

6. TERMINY, TERMINOWOŚĆ I SKUTECZNOŚĆ PROCEDUR

Państwa członkowskie mają prawo wymagać, aby składający wnioski o kontrolę sądową w sprawach dotyczących środowiska robili to w wyznaczonym, rozsądnym terminie. Zgodnie z art. 9 ust. 4 konwencji z Aarhus państwa członkowskie muszą dopilnować, by sądowe procedury odwoławcze były przeprowadzane w sposób terminowy.

209. Do dostępu do wymiaru sprawiedliwości w sprawach środowiskowych ma zastosowanie szereg czynników: skarżący muszą wnieść sprawę w określonym terminie, a procedury kontroli sądowej powinny być prowadzone w sposób terminowy.

210. W sprawie Stadt Wiener Neustadt TSUE potwierdził, że wyznaczanie rozsądnych terminów wniesienia skargi w interesie pewności prawa jest zgodne z przepisami UE. Chroni to zarówno jednostkę, jak i organ władzy publicznej (372). Niemniej jednak, jak wskazano w sprawie Protect Natur, art. 9 ust. 3 i 4 konwencji z Aarhus należy interpretować w ten sposób, że sprzeciwia się on nałożeniu reguły prekluzyjnej przewidzianej w krajowych przepisach proceduralnych, na podstawie której organizacja ochrony środowiska traci status strony postępowania i w konsekwencji nie może wnieść skargi na decyzję wydaną w tym postępowaniu, jeżeli nie podniosła zarzutów w odpowiednim czasie już w postępowaniu administracyjnym (373).

211. Terminowość postępowań sądowych ma kluczowe znaczenie dla zagwarantowania skuteczności kontroli sądowej. W związku z tym zgodnie z art. 9 ust. 4 konwencji z Aarhus procedury, o których mowa w art. 9 ust. 1, 2 i 3, muszą się odbywać terminowo.

212. Terminowość procedur służy kilku celom. Zapewnia ona jasność prawa i umożliwia rozpatrywanie skarg bez zbędnej zwłoki. Długotrwałe procedury powodują wzrost kosztów postępowania sądowego, bardziej obciążając finansowo strony sporu sądowego. Mogą one również powodować opóźnienia w realizacji projektów i prowadzeniu innych rodzajów działalności gospodarczej, które zostaną ostatecznie uznane za zgodne z prawem. Terminowość procedur jest zatem w interesie nie tylko skarżących w związku z kwestiami środowiskowymi, ale wszystkich stron sporu sądowego, w tym podmiotów gospodarczych.

213. Wymóg określony w art. 9 ust. 4 konwencji, zgodnie z którym procedury te muszą być terminowe, nie jest na tyle jednoznaczny i bezwarunkowy, aby mógł być stosowany bezpośrednio i w związku z tym, aby wywołać skutki prawne, musi zostać przetransponowany do prawa krajowego.

214. Ogólny obowiązek zapewnienia rozsądnego czasu trwania postępowania jest również zapisany w art. 47 akapit drugi Karty praw podstawowych, który odpowiada art. 6 ust. 1 europejskiej konwencji praw człowieka dotyczącemu prawa do rzetelnego procesu sądowego.

7. INFORMACJE PRAKTYCZNE

Należy zapewnić społeczeństwu praktyczne informacje dotyczące kontroli sądowej.

215. Zgodnie z art. 9 ust. 5 konwencji z Aarhus każda ze stron zapewnia informowanie społeczeństwa o dostępie do [...] sądowych środków odwoławczych. Obowiązek informowania społeczeństwa o przysługujących mu prawach do dostępu do wymiaru sprawiedliwości został także uwzględniony w niektórych unijnych przepisach prawa wtórnego, które transponują wymogi konwencji z Aarhus (374). Obowiązek informowania opinii publicznej ma zastosowanie do procedur przewidzianych w art. 9 ust. 1, 2 oraz 3 konwencji.

216. W odniesieniu do wymogu aktualnie zapisanego w art. 11 ust. 5 dyrektywy 2011/92/UE w sprawie oceny oddziaływania na środowisko (375) w swoim wyroku w sprawie Komisja przeciwko Irlandii TSUE podkreślił, że "obowiązek podania do publicznej wiadomości praktycznych informacji dotyczących dostępu do administracyjnych i sądowych procedur odwoławczych [...] należy interpretować jako obowiązek osiągnięcia konkretnego celu, którego realizację powinny zagwarantować państwa członkowskie" (376). Trybunał orzekł również, że "w braku szczególnego przepisu ustawowego lub wykonawczego dotyczącego informacji o prawach przyznanych społeczeństwu, samo udostępnienie w drodze publikacji lub drogą elektroniczną przepisów o administracyjnych i sądowych procedurach odwoławczych, jak również ewentualny dostęp do orzeczeń sądowych nie mogą być uznane za zagwarantowanie w sposób wystarczająco jasny i ścisły, że zainteresowana społeczność będzie w stanie poznać swe prawa dotyczące dostępu do wymiaru sprawiedliwości w sprawach dotyczących środowiska" (377).

217. Państwa członkowskie mają dużą swobodę uznania co do tego, w jaki sposób spełnią ten wymóg. Jednak sprawa Komisja przeciwko Irlandii potwierdza, że nie wystarczy, aby państwa członkowskie tylko publikowały przepisy krajowe dotyczące dostępu do wymiaru sprawiedliwości oraz udostępniały odpowiednie krajowe orzeczenia sądowe. Odwołanie się TSUE do wymogu zapewnienia, że zainteresowana społeczność zostanie poinformowana o swoich prawach dostępu do wymiaru sprawiedliwości w wystarczająco jasny i precyzyjny sposób, wskazuje na to, że istnieje potrzeba, by państwa członkowskie rozważyły, po pierwsze, kto powinien być adresatem informacji, po drugie, jaka powinna być treść tych informacji oraz, po trzecie, w jakiej formie należy te informacje zaprezentować.

218. Jeśli chodzi o adresatów, należy zagwarantować, że informacje będą mogły dotrzeć do szerokiej i reprezentacyjnej części społeczeństwa. Samo publikowanie praktycznych informacji na stronie internetowej może być niewystarczające, biorąc pod uwagę, że znaczna część społeczeństwa może nie mieć dostępu do zasobów internetowych. Choć jest to skuteczne i wydajne narzędzie, należy uzupełnić je za pomocą innych kanałów komunikacyjnych.

219. Jeśli zaś chodzi treść, informacje na temat procedury odwoławczej powinny obejmować wszystkie aspekty istotne z punktu widzenia członków społeczności, które pozwolą im zadecydować, czy wnieść sprawę do sądu, czy nie.

220. Informacje powinny być kompletne, dokładne i aktualne (378) oraz podkreślać istotne zmiany, jakie zachodzą w procedurach odwoławczych. Wykorzystanie nieaktualnych lub wprowadzających w błąd informacji może mieć poważne konsekwencje i należy wprowadzić uregulowania, które pomogą temu przeciwdziałać. Należy podać informacje o wszystkich źródłach prawa stosowanych w celu określenia warunków dostępu, łącznie z orzecznictwem krajowym, w przypadku gdy to odgrywa ważną rolę.

221. Jeśli chodzi o sposób przedstawiania informacji, to powinny być one sformułowane klarownie i zrozumiale dla osób niebędących prawnikami.

222. W tym kontekście ma również znaczenie art. 3 ust. 3 konwencji z Aarhus, który przewiduje, że każda ze Stron będzie wspierać edukację ekologiczną i wiedzę społeczeństwa w zakresie ochrony środowiska, zwłaszcza o tym, jak w sprawach dotyczących środowiska uzyskiwać dostęp do informacji, uczestniczyć w podejmowaniu decyzji i uzyskiwać dostęp do wymiaru sprawiedliwości.

D. WNIOSKI

223. Zgodnie z interpretacją TSUE aktualnie obowiązujące wymogi zawarte w dorobku prawnym UE, w szczególności te wynikające z przepisów wtórnego prawa ochrony środowiska UE oraz ze zobowiązań międzynarodowych, zapewniają kompleksowe ramy w zakresie dostępu do wymiaru sprawiedliwości w sprawach dotyczących środowiska. Istniejące wymogi odnoszą się do wszystkich kluczowych aspektów tego zagadnienia i zapewniają społeczeństwu, w tym organizacjom pozarządowym zajmującym się ochroną środowiska, prawo do wnoszenia spraw do sądów krajowych, prawo do wyegzekwowania prawidłowego zbadania tych spraw i prawo do skutecznej ochrony prawnej. Kolejne wyroki wydane przez TSUE w ciągu ostatnich dziesięciu lat pokazują, jak bardzo Trybunał ceni dostęp do sądów krajowych jako metodę zapewniania skuteczności prawa UE. Wnoszenie spraw do sądów krajowych jest nie tylko metodą podważania decyzji, działań lub zaniechań organów publicznych państw członkowskich w oparciu o unijne prawo ochrony środowiska. W ramach odesłań prejudycjalnych na podstawie art. 267 TFUE umożliwia ono również TSUE orzekanie o wykładni i ważności aktów prawnych UE.

224. Rola TSUE pozostaje nadrzędna w zakresie wykładni prawa UE dotyczącego dostępu do wymiaru sprawiedliwości w sprawach dotyczących środowiska, w tym w odniesieniu do interpretacji wymogów wynikających z art. 19 ust. 1 TUE w sprawie skutecznej ochrony sądowej oraz zgodnie z art. 47 Karty praw podstawowych. W tej kwestii istniejące orzecznictwo jest wynikiem owocnej współpracy TSUE i sądów krajowych w kontekście art. 267 TFUE. Można oczekiwać, że ta współpraca ta będzie kontynuowana.

ZAŁĄCZNIK I
Wykaz odnośnego orzecznictwa TSUE dotyczącego dostępu do wymiaru sprawiedliwości w sprawach dotyczących środowiska

Wyrok z dnia 30 maja 1991 r., Komisja przeciwko Niemcom C-361/88, EU:C:1991:224

Wyrok z dnia 17 października 1991 r., Komisja przeciwko Niemcom C-58/89, EU:C:1991:391

Wyrok z dnia 24 października 1996 r., Kraaijeveld C-72/95, EU:C:1996:404

Wyrok z dnia 14 lipca 1998 r., Safety Hi-Tech C-284/95, EU:C:1998:352

Wyrok z dnia 29 kwietnia 1999 r., Standley C-293/97, EU:C:1999:215

Wyrok z dnia 7 grudnia 2000 r., Komisja przeciwko Francji C-374/98, EU:C:2000:670

Wyrok z dnia 7 stycznia 2004 r., Wells C-201/02, EU:C:2004:12

Wyrok z dnia 7 września 2004 r., Waddenzee C-127/02, EU:C:2004:482

Wyrok z dnia 13 marca 2007 r., Unibet C-432/05, EU:C:2007:163

Wyrok z dnia 25 lipca 2008 r., Janecek C-237/07, EU:C:2008:447

Wyrok z dnia 15 kwietnia 2008 r., Impact C-268/06, EU:C:2008:223

Wyrok z dnia 3 lipca 2008 r., Komisja przeciwko Irlandii C-215/06, EU:C:2008:380

Wyrok z dnia 16 lipca 2009 r., Komisja przeciwko Irlandii C-427/07, EU:C:2009:457

Wyrok z dnia 30 kwietnia 2009 r., Mellor C-75/08, EU:C:2009:279

Wyrok z dnia 15 października 2009 r., Djurgården C-263/08, EU:C:2009:631

Wyrok z dnia 12 maja 2011 r., Bund für Umwelt und Naturschutz C-115/09, EU:C:2011:289

Wyrok z dnia 18 października 2011 r., Boxus sprawy połączone C-128/09 do C-131/09, C-134/09 i C-135/09, EU:C:2011:667

Wyrok z dnia 8 marca 2011 r., LZ I C-240/09, EU:C:2011:125

Wyrok z dnia 26 maja 2011 r., Stichting Natuur en Milieu C-165 do C-167/09, EU:C:2011:348

Wyrok z dnia 16 lutego 2012 r., Solvay i in. C-182/10, EU:C:2012:82

Wyrok z dnia 28 lutego 2012 r., Inter-Environnement Wallonie C-41/11, EU:C:2012:103

Wyrok z dnia 15 stycznia 2013 r., Križan C-416/10, EU:C:2013:8

Wyrok z dnia 14 marca 2013 r., Leth C-420/11, EU:C:2013:166

Wyrok z dnia 11 kwietnia 2013 r., Edwards i Pallikaropoulos C-260/11, EU:C:2013:221

Wyrok z dnia 3 października 2013 r., Inuit C-583/11P, EU:C:2013:625

Wyrok z dnia 7 listopada 2013 r., Altrip C-72/12, EU:C:2013:712

Wyrok z dnia 19 grudnia 2013 r., Fish Legal i Shirley C-279/12, EU:C:2013:853

Wyrok z dnia 13 lutego 2014 r., Komisja przeciwko Zjednoczonemu Królestwu C-530/11, EU:C:2014:67

Wyrok z dnia 19 listopada 2014 r., Client Earth C-404/13, EU:C:2014:2382

Wyrok z dnia 6 października 2015 r., East Sussex C-71/14, EU:C:2015:656

Wyrok z dnia 15 października 2015 r., Komisja przeciwko Niemcom C-137/14, EU:C:2015:683

Wyrok z dnia 14 stycznia 2016 r., Grüne Liga Sachsen C-399/14, EU:C:2016:10

Wyrok z dnia 21 lipca 2016 r., Komisja przeciwko Rumunii C-104/15, EU:C:2016:581

Wyrok z dnia 15 października 2015 r., Gruber C-570/13, EU:C:2015:231

Wyrok z dnia 28 czerwca 2016 r., Association France Nature Environnement C-379/15, EU:C:2016:603

Wyrok z dnia 8 listopada 2016 r., LZ II C-243/15, EU:C:2016:838

Wyrok z dnia 10 listopada 2016 r., Eco-Emballages C-313/15 i C-530/15, EU:C:2016:859

Wyrok z dnia 17 listopada 2016 r., Stadt Wiener Neustadt C-348/15, EU:C:2016:882

Postanowienie prezesa Trybunału z dnia 24 kwietnia 2008 r. w sprawie Komisja przeciwko Malcie C-76/08 R, EU:C:2008:252

Opinia 1/09, Ustanowienie jednolitego systemu rozstrzygania sporów patentowych, EU:C:2011:123

Wyrok z dnia 1 czerwca 2017 r., Folk C-529/15, EU:C:2017:419

Opinia rzecznik generalnej J. Kokott przedstawiona w dniu 30 marca 2017 r., Comune di Corridonia C-196/16 i C-197/16, EU:C:2017:249

Wyrok z dnia 26 lipca 2017 r., Comune di Corridonia C-196/16 i C-197/16, EU:C:2017:589

Wyrok z dnia 19 października 2017 r., Vereniging Hoekschewaards Landschap C-281/16, EU:C:2017:774

Opinia rzecznik generalnej E. Sharpston przedstawiona w dniu 12 października 2017 r., Protect Natur, C-664/15, EU:C:2017:760

Postanowienie Trybunału z dnia 20 listopada 2017 r. w sprawie Komisja przeciwko Polsce C-441/17 R, EU:C:2017:877

Wyrok z dnia 20 grudnia 2017 r., Protect Natur C-664/15, EU:C:2017:987

Wyrok z dnia 27 lutego 2018 r., Associação Sindical dos Juízes Portugueses, C-64/16, EU:C:2018:117

Wyrok z dnia 15 marca 2018 r., North East Pylon C-470/16, EU:C:2018:185

Wyrok z dnia 4 października 2018 r., Komisja Europejska przeciwko Republice Francuskiej C-416/17, EU:C:2018:811

Wyrok z dnia 17 października 2018 r., Klohn C-167/17, EU:C:2018:833

Wyrok z dnia 4 grudnia 2018 r., Minister for Justice and Equality i Commissioner of An Garda Síochána przeciwko Workplace Relations Commission, C-378/17, EU:C:2018:979

Wyrok z dnia 26 czerwca 2019 r., Craeynest i in. C-723/17, EU:C:2019:533

Wyrok z dnia 3 października 2019 r., Prandl i in. C-197/18, EU:C:2019:824

Wyrok z dnia 7 listopada 2019 r., Flausch i in. C-280/18, EU:C:2019:928

Wyrok z dnia 19 grudnia 2019 r. (wielka izba), Deutsche Umwelthilfe eV C-752/18, EU:C:2019:1114

Opinia rzecznika generalnego G. Hogana przedstawiona w dniu 12 listopada 2019 r., IL i in. Przeciwko Land Nordrhein-Westfalen C-535/18, EU:C:2019:957

Wyrok z dnia 28 maja 2020 r., IL i in. Przeciwko Land Nordrhein-Westfalen C-535/18, EU:C:2020:391

Opinia rzecznika generalnego M. Bobeka przedstawiona w dniu 2 lipca 2020 r., Stichting Varkens in Nood i in. C-826/18, EU: C:2020:514

Wyrok z dnia 14 stycznia 2021 r., Stichting Varkens in Nood i in. C-826/18, EU:C:2020:514

Wyrok z dnia 20 stycznia 2021 r., Land Baden-Württemberg C-619/19, EU:C:2021:35

Wyrok z dnia 15 kwietnia 2021 r., Friends of the Irish Environment C-470/19, EU:C:2021:271

Opinia rzecznika generalnego A. Rantosa przedstawiona w dniu 3 marca 2022 r., Deutsche Umwelthilfe eV C-873/19, EU:C:2022:156

Wyrok z dnia 8 listopada 2022 r., Deutsche Umwelthilfe eV C-873/19, EU:C:2022:857

Wyrok z dnia 10 listopada 2022 r., AquaPri C-278/21, EU:C:2022:864

Wyrok z dnia 22 grudnia 2022 r., JP przeciwko Ministre de la Transition écologique C-61/21, EU:C:2022:1015

Wyrok z dnia 2 marca 2023 r., Komisja przeciwko Polsce C-432/21, EU:C:2023:139

Wyrok z dnia 25 maja 2023 r., WertInvest Hotelbetriebs C-575/21, EU:C:2023:425

Wyrok z dnia 15 czerwca 2023 r., Eco Advocacy CLG C-721/21, EU:C:2023:477

Wyrok z dnia 11 stycznia 2024 r., Societatea Civilă Profesională de Avocaţi AB & CD C-252/22, EU:C:2024:13

ZAŁĄCZNIK II
Cytowane akty prawne UE

Dyrektywa Rady 80/779/EWG z dnia 15 lipca 1980 r. w sprawie dopuszczalnych i zalecanych wartości jakości powietrza dla dwutlenku siarki i zawieszonych w powietrzu cząstek stałych (Dz.U. L 229 z 30.8.1980, s. 30).

Dyrektywa Rady 85/203/EWG z dnia 7 marca 1985 r. w sprawie norm jakości powietrza w odniesieniu do dwutlenku azotu (Dz.U. L 87 z 27.3.1985, s. 1).

Dyrektywa Rady 85/337/EWG z dnia 27 czerwca 1985 r. w sprawie oceny skutków wywieranych przez niektóre przedsięwzięcia publiczne i prywatne na środowisko naturalne (dyrektywa 85/337/EWG) (Dz.U. L 175 z 5.7.1985, s. 40).

Dyrektywa Rady 92/43/EWG z dnia 21 maja 1992 r. w sprawie ochrony siedlisk przyrodniczych oraz dzikiej fauny i flory (dyrektywa siedliskowa), (Dz.U. L 206 z 22.7.1992, s. 7).

Dyrektywa Rady 91/676/EWG z dnia 12 grudnia 1991 r. dotycząca ochrony wód przed zanieczyszczeniami powodowanymi przez azotany pochodzenia rolniczego (dyrektywa azotanowa) (Dz.U. L 375 z 31.12.1991, s. 1).

Dyrektywa 94/62/WE Parlamentu Europejskiego i Rady z dnia 20 grudnia 1994 r. w sprawie opakowań i odpadów opakowaniowych (dyrektywa w sprawie opakowań) (Dz.U. L 365 z 31.12.1994, s. 10).

Dyrektywa Rady 96/62/WE z dnia 27 września 1996 r. w sprawie oceny i zarządzania jakością otaczającego powietrza (Dz.U. L 296 z 21.11.1996, s. 55). Uchylona dyrektywą 2008/50/WE.

Dyrektywa Rady 98/83/WE z dnia 3 listopada 1998 r. w sprawie jakości wody przeznaczonej do spożycia przez ludzi (dyrektywa w sprawie wody pitnej) (Dz.U. L 330 z 5.12.1998, s. 32). Zastępuje ona dyrektywę 80/778/EWG.

Dyrektywa Rady 1999/30/WE z dnia 22 kwietnia 1999 r. odnosząca się do wartości dopuszczalnych dla dwutlenku siarki, dwutlenku azotu i tlenków azotu oraz pyłu i ołowiu w otaczającym powietrzu (Dz.U. L 163 z 29.6.1999, s. 41).

Rozporządzenie (WE) nr 2037/2000 Parlamentu Europejskiego i Rady z dnia 29 czerwca 2000 r. w sprawie substancji zubożających warstwę ozonową (rozporządzenie w sprawie ozonu), (Dz.U. L 244 z 29.9.2000, s. 1). Zastępuje ono rozporządzenie (WE) nr 3093/94.

Dyrektywa 2000/60/WE Parlamentu Europejskiego i Rady z dnia 23 października 2000 r. ustanawiająca ramy wspólnotowego działania w dziedzinie polityki wodnej (ramowa dyrektywa wodna) (Dz.U. L 327 z 22.12.2000, s. 1).

Dyrektywa 2001/42/WE Parlamentu Europejskiego i Rady z dnia 27 czerwca 2001 r. w sprawie oceny wpływu niektórych planów i programów na środowisko (dyrektywa w sprawie strategicznej oceny oddziaływania na środowisko) (Dz.U. L 197 z 21.7.2001, s. 30).

Dyrektywa 2003/4/WE Parlamentu Europejskiego i Rady z dnia 28 stycznia 2003 r. w sprawie publicznego dostępu do informacji dotyczących środowiska i uchylająca dyrektywę Rady 90/313/EWG, (Dz.U. L 41 z 14.2.2003, s. 26).

Dyrektywa 2003/35/WE Parlamentu Europejskiego i Rady z dnia 26 maja 2003 r. przewidująca udział społeczeństwa w odniesieniu do sporządzania niektórych planów i programów w zakresie środowiska oraz zmieniająca w odniesieniu do udziału społeczeństwa i dostępu do wymiaru sprawiedliwości dyrektywy Rady 85/337/EWG i 96/61/WE (dyrektywa w sprawie udziału społeczeństwa w podejmowaniu decyzji) (Dz.U. L 156 z 25.6.2003, s. 17).

Dyrektywa 2004/35/WE Parlamentu Europejskiego i Rady z dnia 21 kwietnia 2004 r. w sprawie odpowiedzialności za środowisko w odniesieniu do zapobiegania i zaradzania szkodom wyrządzonym środowisku naturalnemu (dyrektywa w sprawie odpowiedzialności za środowisko) (Dz.U. L 143 z 30.4.2004, s. 56).

Decyzja Rady z dnia 17 lutego 2005 r. w sprawie zawarcia w imieniu Wspólnoty Europejskiej Konwencji o dostępie do informacji, udziale społeczeństwa w podejmowaniu decyzji oraz dostępie do sprawiedliwości w sprawach dotyczących środowiska (2005/370/WE) (Dz.U. L 124 z 17.5.2005, s. 1).

Rozporządzenie (WE) nr 1367/2006 Parlamentu Europejskiego i Rady z dnia 6 września 2006 r. w sprawie zastosowania postanowień Konwencji z Aarhus o dostępie do informacji, udziale społeczeństwa w podejmowaniu decyzji oraz dostępie do sprawiedliwości w sprawach dotyczących środowiska do instytucji i organów Wspólnoty (rozporządzenie w sprawie konwencji z Aarhus) (Dz.U. L 264 z 25.9.2006, s. 13).

Dyrektywa 2006/7/WE Parlamentu Europejskiego i Rady z dnia 15 lutego 2006 r. dotycząca zarządzania jakością wody w kąpieliskach i uchylająca dyrektywę 76/160/EWG (dyrektywa w sprawie jakości wody w kąpieliskach) (Dz.U. L 64 z 4.3.2006, s. 37).

Dyrektywa 2006/21/WE Parlamentu Europejskiego i Rady z dnia 15 marca 2006 r. w sprawie gospodarowania odpadami pochodzącymi z przemysłu wydobywczego oraz zmieniająca dyrektywę 2004/35/WE (dyrektywa w sprawie odpadów kopalnianych), (Dz.U. L 102 z 11.4.2006, s. 15.).

Dyrektywa 2007/2/WE Parlamentu Europejskiego i Rady z dnia 14 marca 2007 r. ustanawiająca infrastrukturę informacji przestrzennej we Wspólnocie Europejskiej (dyrektywa INSPIRE) (Dz.U. L 108 z 25.4.2007, s. 1).

Rozporządzenie (WE) nr 715/2007 Parlamentu Europejskiego i Rady z dnia 20 czerwca 2007 r. w sprawie homologacji typu pojazdów silnikowych w odniesieniu do emisji zanieczyszczeń pochodzących z lekkich pojazdów pasażerskich i użytkowych (Euro 5 i Euro 6) oraz w sprawie dostępu do informacji dotyczących naprawy i utrzymania pojazdów (Dz.U. L 171 z 29.6.2007, s. 1).

Wyjaśnienia dotyczące Karty praw podstawowych (Dz.U. C 303 z 14.12.2007, s. 17).

Dyrektywa Parlamentu Europejskiego i Rady 2008/50/WE z dnia 21 maja 2008 r. w sprawie jakości powietrza i czystszego powietrza dla Europy (dyrektywa w sprawie jakości powietrza), (Dz.U. L 152 z 11.6.2008, s. 1).

Dyrektywa Parlamentu Europejskiego i Rady 2008/98/WE z dnia 19 listopada 2008 r. w sprawie odpadów oraz uchylająca niektóre dyrektywy (dyrektywa ramowa w sprawie odpadów) (Dz.U. L 312 z 22.11.2008, s. 3).

Dyrektywa Parlamentu Europejskiego i Rady 2009/147/WE z dnia 30 listopada 2009 r. w sprawie ochrony dzikiego ptactwa (dyrektywa ptasia) (Dz.U. L 20 z 26.1.2010, s. 7)

Dyrektywa Parlamentu Europejskiego i Rady 2010/75/UE z dnia 24 listopada 2010 r. w sprawie emisji przemysłowych (zintegrowane zapobieganie zanieczyszczeniom i ich kontrola) (dyrektywa w sprawie emisji przemysłowych) (Dz.U. L 334 z 17.12.2010, s. 17).

Dyrektywa 2011/92/UE Parlamentu Europejskiego i Rady z dnia 13 grudnia 2011 r. w sprawie oceny skutków wywieranych przez niektóre przedsięwzięcia publiczne i prywatne na środowisko (dyrektywa w sprawie oceny oddziaływania na środowisko), (Dz.U. L 26 z 28.1.2012, s. 1). Zastępuje ona dyrektywę 85/337/EWG.

Dyrektywa Parlamentu Europejskiego i Rady 2012/18/UE z dnia 4 lipca 2012 r. w sprawie kontroli zagrożeń poważnymi awariami związanymi z substancjami niebezpiecznymi, zmieniająca, a następnie uchylająca dyrektywę Rady 96/82/WE (Seveso III lub dyrektywa w sprawie zagrożeń poważnymi awariami) (Dz.U. L 197 z 24.7.2012, s. 1).

Zalecenie Komisji z dnia 11 czerwca 2013 r. w sprawie wspólnych zasad dotyczących mechanizmów zbiorowego dochodzenia roszczeń o zaprzestanie bezprawnych praktyk oraz roszczeń odszkodowawczych w państwach członkowskich, dotyczących naruszeń praw przyznanych na mocy prawa Unii (2013/396/UE) (zalecenie Komisji w sprawie zbiorowego dochodzenia roszczeń) (Dz.U. L 201 z 26.7.2013, s. 60).

Decyzja wykonawcza Komisji w sprawie przyjęcia ósmego zaktualizowanego wykazu terenów mających znaczenie dla Wspólnoty składających się na atlantycki region biogeograficzny (2015/72/UE) (Dz.U. L 18 z 23.1.2015, s. 328).

Dyrektywa Parlamentu Europejskiego i Rady (UE) 2016/2284 z dnia 14 grudnia 2016 r. w sprawie redukcji krajowych emisji niektórych rodzajów zanieczyszczeń atmosferycznych, zmiany dyrektywy 2003/35/WE oraz uchylenia dyrektywy 2001/81/WE (dyrektywa w sprawie krajowych poziomów emisji lub dyrektywa NEC) (Dz.U. L 344 z 17.12.2016, s. 1).

ZAŁĄCZNIK III
Mające zastosowanie przepisy oraz zaskarżone działania, decyzje i zaniechania w oparciu o orzecznictwo TSUE dotyczące dostępu do wymiaru sprawiedliwości w sprawach dotyczących środowiska (1)

Sygnatura sprawy	Zaskarżone działanie krajowe	Skarżący	Podstawa prawna
Sprawa C-361/88 Komisja przeciwko Niemcom, wyrok z dnia 30 maja 1991 r.	Zaniechanie skutkujące nieprzestrzeganiem przez Republikę Federalną Niemiec zobowiązań wynikających z prawa EWG.	Komisja Europejska	Art. 2, art. 3 ust. 1, art. 10 ust. 2 i art. 15 ust. 1 dyrektywy 80/779/EWG w sprawie dopuszczalnych i zalecanych wartości jakości powietrza dla dwutlenku siarki i zawieszonych w powietrzu cząstek stałych.
Sprawa C-58/89 Komisja przeciwko Niemcom, wyrok z dnia 17 października 1991 r.	Zaniechanie skutkujące nieprzestrzeganiem przez Republikę Federalną Niemiec zobowiązań wynikających z prawa EWG.	Komisja Europejska	Art. 3 ust. 1 i art. 4 ust. 2 dyrektywy 75/440/EWG dotyczącej wymaganej jakości wód powierzchniowych przeznaczonych do pozyskiwania wody pitnej. Art. 8 dyrektywy 79/869/EWG dotyczącej metod pomiaru i częstotliwości pobierania próbek oraz analizy wód powierzchniowych przeznaczonych do pozyskiwania wody pitnej.
Sprawa C-72/95 Kraaijeveld, wyrok z dnia 24 października 1996 r.	Decyzja zarządu prowincji Holandia Południowa zatwierdzająca plan zagospodarowania przestrzennego w związku ze wzmocnieniem wałów i przyjęta przez radę gminy Sliedrecht (Niderlandy) zgodnie z ustawą o rozwoju regionalnym.	Przedsiębiorstwo: Aannemersbedrijf P.K. Kraaijeveld BV i in.	Motywy 6, 8, 9 i 11 oraz art. 1 ust. 1 i 2, art. 2 ust. 1, art. 3 i 4, art. 6 ust. 3 i art. 12 dyrektywy 85/337/EWG w sprawie oceny oddziaływania na środowisko oraz załącznik II do tej dyrektywy.
Sprawa C-284/95 Saafety Hi-Tech, wyrok z dnia 14 lipca 1998 r.	Wykonanie umowy sprzedaży produktu "NAF S III", składającego się z wodorochlorofluorowęglowodorów.	Przedsiębiorstwo: Safety Hi-Tech Srl	Art. 1, 3, 4 i 5 rozporządzenia (WE) nr 3093/94 w sprawie substancji zubożających warstwę ozonową.
Sprawa C-293/97 Standley, wyrok z dnia 29 kwietnia 1999 r.	Decyzje sekretarza stanu ds. środowiska i ministra rolnictwa (Zjednoczone Królestwo) uznające niektóre rzeki za wody, które mogą być dotknięte zanieczyszczeniem, oraz uznające grunty odprowadzające do nich wodę za strefy wrażliwe.	Osoby fizyczne: H.A. Standley i in. D.G.D. Metson i in.	Art. 1, art. 2 lit. j), art. 3, 5 i 6 oraz dyrektywy 91/676/EWG dotyczącej ochrony wód przed zanieczyszczeniami powodowanymi przez azotany pochodzenia rolniczego oraz załącznik I do tej dyrektywy.
Sprawa C-374/98 Komisja przeciwko Francji, wyrok z dnia 7 grudnia 2000 r.	Zaniechanie polegające na nieprzestrzeganiu przez Republikę Francuską zobowiązań wynikających z prawa Unii.	Komisja Europejska	Art. 4 dyrektywy 79/409/EWG w sprawie ochrony dzikiego ptactwa. Art. 6 ust. 2-4, art. 7 i art. 23 ust. 1 dyrektywy siedliskowej 92/43/EWG.
Sprawa C-201/02 Wells, wyrok z dnia 7 stycznia 2004 r.	Decyzja sekretarza stanu ds. transportu, samorządów lokalnych i regionów (Zjednoczone Królestwo) w sprawie udzielenia nowego zezwolenia na działalność wydobywczą bez uprzedniego przeprowadzenia oceny oddziaływania na środowisko.	Osoba fizyczna: D. Wells	Art. 1 ust. 2, art. 2 ust. 1, art. 4 dyrektywy 85/337/EWG w sprawie oceny oddziaływania na środowisko oraz załącznik II do tej dyrektywy.
Sprawa C-127/02 Waddenzee, wyrok z dnia 7 września 2004 r.	Decyzja sekretarza stanu ds. rolnictwa, ochrony przyrody i rybołówstwa (Niderlandy) udzielająca pozwolenia stowarzyszeniu producentów zajmujących się połowem sercówek na mechaniczne połowy muszli sercówek na obszarze specjalnej ochrony.	Stowarzyszenia na rzecz ochrony środowiska: krajowe stowarzyszenie na rzecz ochrony Waddenzee niderlandzkie stowarzyszenie na rzecz ochrony ptaków.	Art. 6 i 7 dyrektywy siedliskowej 92/43/EWG. Art. 4 ust. 1, 2 i 4 dyrektywy 79/409/EWG w sprawie ochrony dzikiego ptactwa.
Sprawa C-432/05 Unibet, wyrok z dnia 13 marca 2007 r.	Wykładnia zasady skutecznej ochrony sądowej.	Przedsiębiorstwo: Unibet (London i International) Ltd	Art. 49 WE.
Sprawa C-237/07 Janecek, wyrok z dnia 25 lipca 2008 r.	Nakaz zobowiązujący Freistaat Bayern (Niemcy) do opracowania planu działania dotyczącego jakości powietrza, który zawierałby krótkoterminowe środki ukierunkowane na zapewnienie przestrzegania wartości granicznej dopuszczonej w przepisach UE.	Osoba fizyczna: D. Janecek	Motyw 12, art. 7 i 8 dyrektywy 96/62/WE w sprawie oceny i zarządzania jakością otaczającego powietrza oraz załącznik I do tej dyrektywy. Art. 5 ust. 1 dyrektywy 1999/30/WE odnoszącej się do wartości dopuszczalnych dla dwutlenku siarki, dwutlenku azotu i tlenków azotu oraz pyłu i ołowiu w otaczającym powietrzu oraz załącznik III do tej dyrektywy.
Sprawa C-268/06 Impact, wyrok z dnia 15 kwietnia 2008 r.	Zakres autonomii proceduralnej państw członkowskich i zakres spoczywającego na sądach państw członkowskich obowiązku dokonywania wykładni prawa krajowego zgodnie z prawem Unii.	Związek zawodowy: Impact	Art. 1, 2 i 3 dyrektywy 1999/70/WE dotyczącej Porozumienia ramowego w sprawie pracy na czas określony, zawartego przez Europejską Unię Konfederacji Przemysłowych i Pracodawców (UNICE), Europejskie Centrum Przedsiębiorstw Publicznych (CEEP) oraz Europejską Konfederację Związków Zawodowych (ETUC). Klauzule 4 i 5 takiego porozumienia ramowego.
Sprawa C-215/06 Komisja przeciwko Irlandii, wyrok z dnia 3 lipca 2008 r.	Zaniechanie polegające na nieprzestrzeganiu przez Irlandię zobowiązań wynikających z prawa UE.	Komisja Europejska	Art. 1-10 dyrektywy 85/337/EWG w sprawie oceny oddziaływania na środowisko oraz załącznik II do tej dyrektywy.
Sprawa C-427/07 Komisja przeciwko Irlandii, wyrok z dnia 16 lipca 2009 r.	Zaniechanie polegające na nieprzestrzeganiu przez Irlandię zobowiązań wynikających z prawa UE.	Komisja Europejska	Art. 1 ust. 2, art. 2 ust. 1 i 3, art. 4-7, art. 9 i 10 dyrektywy 85/337/EWG w sprawie oceny oddziaływania na środowisko oraz załącznik II do tej dyrektywy. Art. 2 pkt 13 i 14 oraz art. 15 dyrektywy 96/61/WE dotyczącej zintegrowanego zapobiegania zanieczyszczeniom i ich kontroli. Art. 1 i 6 dyrektywy 2003/35/WE w sprawie udziału społeczeństwa w podejmowaniu decyzji.
Sprawa C-75/08 Mellor, wyrok z dnia 30 kwietnia 2009 r.	Konieczność uzasadnienia decyzji właściwego organu krajowego o nieprzeprowadzaniu 00Ś w trakcie rozpatrywania wniosku o wydanie pozwolenia na budowę szpitala.	Osoba fizyczna: C. Mellor	Art. 2 ust. 1, art. 4, 6 9 i 10a dyrektywy 85/337/EWG w sprawie oceny oddziaływania na środowisko.
Sprawa C-263/08 Djurgården, wyrok z dnia 15 października 2009 r.	Postanowienie izby ds. środowiska naturalnego sądu rejonowego w Sztokholmie w sprawie udzielenia zezwolenia na budowę tunelu dla przewodów elektrycznych.	Stowarzyszenie na rzecz ochrony środowiska: Djurgården-Lilla Värtans Miljöskyddsförening	Art. 6 ust. 4 i art. 10a dyrektywy 85/337 w sprawie oceny skutków wywieranych przez niektóre przedsięwzięcia publiczne i prywatne oraz załącznik II do tej dyrektywy.
Sprawa C-115/09 Bund für Umwelt und Naturschutz, wyrok z dnia 12 maja 2011 r.	Decyzja administracji okręgu Arnsberg o udzieleniu pozwolenia na budowę elektrowni węglowej.	Stowarzyszenie na rzecz ochrony środowiska: Bund für Umwelt und Naturschutz Deutschland, Landesverband Nordrhein-Westfalen eV	Art. 1 ust. 2 i art. 10a dyrektywy 85/337 w sprawie oceny skutków wywieranych przez niektóre przedsięwzięcia publiczne i prywatne. Art. 6 dyrektywy siedliskowej 92/43.
Sprawy połączone C-128/09 do C-131/09, C-134/09 i C-135/09 Boxus, wyrok z dnia 18 października 2011 r.	Decyzje regionu Walonii w sprawie udzielenia zezwolenia na eksploatację instalacji dotyczących portów lotniczych Liège-Bierset i Charleroi-Bruxelles Sud oraz zatwierdzenia ich eksploatacji.	Stowarzyszenia cywilne: Association des riverains et habitants des communes proches de l'aéroport BSCA (port lotniczy Charleroi-Bruxelles Sud) Osoby fizyczne: Antoine Boxus Willy Roua Guido Durlet Paul Fastrez Henriette Fastrez Philippe Daras Bernard Page Léon L'Hoir Nadine Dartois	Art. 1 ust. 2 i 5, art. 2 ust. 1, art. 5 ust. 3 i art. 10a dyrektywy 85/337 w sprawie oceny skutków wywieranych przez niektóre przedsięwzięcia publiczne i prywatne. Art. 9 ust. 2 konwencji z Aarhus.
Sprawa C-240/09 LZ I, wyrok z dnia 8 marca 2011 r.	Decyzja słowackiego Ministerstwa Środowiska o odmowie przyznania statusu "strony postępowania administracyjnego" organizacji ochrony środowiska.	Stowarzyszenie na rzecz ochrony środowiska: Lesoochranárske zoskupenie VLK	Art. 9 ust. 3 konwencji z Aarhus.
Sprawy połączone C-165 do C-167/09 Stichting Natuur en Milieu, wyrok z dnia 26 maja 2011 r.	Decyzje zarządu prowincji Groningen oraz zarządu prowincji Holandia Południowa w sprawie udzielenia pozwoleń na budowę i eksploatację elektrowni.	Stowarzyszenia na rzecz ochrony środowiska: Stichting Natuur en Milieu Stichting Greenpeace Nederland Stichting Zuid-Hollandse Milieufederatie Vereniging van Verontruste Burgers van Voorne Osoby fizyczne: B. Meijer E. Zwaag F. Pals	Art. 4 i 9 dyrektywy IPPC 2008/1. Art. 4, 6, 7 i 8 dyrektywy NEC 2001/81.
Sprawa C-182/10 Solvay, wyrok z dnia 16 lutego 2012 r.	Decyzja regionu Walonii w sprawie udzielenia zezwolenia na realizację prac związanych z portami lotniczymi Liège-Bierset i Charleroi-Bruxelles Sud oraz linią kolejową Bruksela-Charleroi.	Osoby fizyczne: Marie-Noëlle Solvay i in.	Art. 2 pkt 2, art. 6 ust. 9 i art. 9 ust. 2 i 4 konwencji z Aarhus. Art. 1 ust. 5, art. 4 i art. 10a dyrektywy 85/337 w sprawie oceny skutków wywieranych przez niektóre przedsięwzięcia publiczne i prywatne. Art. 6 ust. 3 i 4 dyrektywy siedliskowej 92/43/EWG.
Sprawa C-41/11 Inter-Environnement Wallonie, wyrok z dnia 28 lutego 2012 r.	Zarządzenie rządu Walonii zmieniające księgę II kodeksu ochrony środowiska w odniesieniu do zrównoważonej gospodarki azotem w rolnictwie.	Stowarzyszenia na rzecz ochrony środowiska: Inter-Environnement Wallonie ASBL Terre wallonne ASBL	Art. 1 ust. 2, art. 2 i art. 3 ust. 2 dyrektywy 2001/42 w sprawie oceny wpływu niektórych planów i programów na środowisko. Art. 5 dyrektywy azotanowej 91/676.
Sprawa C-416/10 Križan, wyrok z dnia 15 stycznia 2013 r.	Decyzja słowackiej inspekcji ochrony środowiska zezwalająca na budowę i użytkowanie składowiska odpadów.	Osoby fizyczne: J. Križan i 43 inni wnoszący odwołanie, osoby fizyczne	Art. 1 i 15a dyrektywy Rady 96/61 dotyczącej zintegrowanego zapobiegania zanieczyszczeniom i ich kontroli. Art. 10a dyrektywy 85/337 w sprawie oceny skutków wywieranych przez niektóre przedsięwzięcia publiczne i prywatne.
Sprawa C-420/11 Leth, wyrok z dnia 14 marca 2013 r.	Decyzje Republiki Austrii i kraju związkowego Dolna Austria o udzieleniu zezwolenia na rozbudowę portu lotniczego Wiedeń-Schwechat.	Osoba fizyczna: J. Leth	Art. 3 dyrektywy 85/337 w sprawie oceny skutków wywieranych przez niektóre przedsięwzięcia publiczne i prywatne.
Sprawa C-260/11 Edwards i Pallikaropoulos, wyrok z dnia 11 kwietnia 2013 r.	Decyzja agencji ochrony środowiska Zjednoczonego Królestwa o wydaniu pozwolenia na prowadzenie cementowni.	Osoby fizyczne: D. Edwards L. Pallikaropoulos	Art. 10a dyrektywy 85/337 w sprawie oceny skutków wywieranych przez niektóre przedsięwzięcia publiczne i prywatne. Art. 15a dyrektywy Rady 96/61 dotyczącej zintegrowanego zapobiegania zanieczyszczeniom i ich kontroli. Art. 9 ust. 4 konwencji z Aarhus.
Sprawa C-583/11 P Inuit, wyrok z dnia 3 października 2013 r.	Rozporządzenie Parlamentu Europejskiego i Rady (WE) nr 1007/2009 z dnia 16 września 2009 r. w sprawie handlu produktami z fok.	Stowarzyszenia branżowe i cywilne: Inuit Tapiriit Kanatami Nattivak Hunters and Trappers Association Pangnirtung Hunters' and Trappers' Association Inuit Circumpolar Council Greenland (ICC-Greenland) Kalaallit Nunaanni Aalisartut Piniartullu Kattuffiat (KNAPK) Osoby fizyczne: J. Moesesie A. Kooneeliusie T. Newkingnak D. Kuptana K. Aariak J. Egede Przedsiębiorstwa: Canadian Seal Marketing Group Ta Ma Su Seal Products, Inc. Fur Institute of Canada NuTan Furs, Inc. GC Rieber Skinn AS	Art. 47 karty. Art. 263. TFUE.
Sprawa C-72/12 Altrip, wyrok z dnia 7 listopada 2013 r.	Decyzja kraju związkowego Nadrenia-Palatynat zatwierdzająca budowę systemu przeciwpowodziowego.	Gmina: Gemeinde Altrip Przedsiębiorstwo: Gebrüder Hört GbR Osoba fizyczna: W. Schneider	Art. 6 ust. 1 dyrektywy 2003/35 w sprawie udziału społeczeństwa w podejmowaniu decyzji Art. 10a dyrektywy 85/337 w sprawie oceny skutków wywieranych przez niektóre przedsięwzięcia publiczne i prywatne.
Sprawa C-279/12 Fish Legal i Shirley, wyrok z dnia 19 grudnia 2013 r.	Decyzja komisarza właściwego ds. informacji Zjednoczonego Królestwa oraz United Utilities Water plc, Yorkshire Water Services Ltd i Southern Water Services Ltd w sprawie odmowy udzielenia dostępu do niektórych informacji dotyczących kanalizacji i wodociągów.	Stowarzyszenie branżowe: Fish Legal Osoba fizyczna: E. Shirley	Art. 2 pkt 2 dyrektywy 2003/4 w sprawie dostępu do informacji dotyczących środowiska.
Sprawa C-530/11 Komisja przeciwko Zjednoczonemu Królestwu, wyrok z dnia 13 lutego 2014 r.	Zaniechanie polegające na niedokonaniu przez Zjednoczone Królestwo prawidłowej transpozycji art. 3 ust. 7 i art. 4 ust. 4 dyrektywy 2003/35/WE.	Komisja Europejska	Art. 3 ust. 7 i 4 ust. 4 dyrektywy 2003/35/WE w sprawie udziału społeczeństwa w podejmowaniu decyzji.
Sprawa C-404/13 ClientEarth, wyrok UE z dnia 19 listopada 2014 r.	Plan ochrony powietrza (działanie) opracowany przez Zjednoczone Królestwo.	Organizacja pozarządowa działająca na rzecz ochrony środowiska: ClientEarth	Art. 13, 22, 23 i 30 dyrektywy 2008/50/WE w sprawie jakości powietrza.
Sprawa C-71/14 Wyrok w sprawie East Sussex z dnia 6 października 2015 r.	Decyzja rzecznika ochrony danych osobowych (Zjednoczonego Królestwa) stwierdzająca niezgodność z prawem opłaty nałożonej przez radę hrabstwa na PSG Eastbourne za dostarczenie informacji o środowisku.	Organ administracji publicznej: Rada hrabstwa East Sussex	Art. 5 i 6 dyrektywy 2003/4 w sprawie dostępu do informacji dotyczących środowiska.
Sprawa C-137/14 Komisja przeciwko Niemcom, wyrok z dnia 15 października 2015 r.	Niedopełnienie obowiązków (zaniechanie) na podstawie dyrektywy 2011/92/UE w sprawie oceny oddziaływania na środowisko i dyrektywy 2010/75/UE w sprawie emisji przemysłowych.	Komisja Europejska	Art. 11 dyrektywy 2011/92/UE w sprawie oceny oddziaływania na środowisko, art. 25 dyrektywy 2010/75/UE w sprawie emisji przemysłowych.
Sprawa C-399/14 Grüne Liga Sachsen, wyrok z dnia 14 stycznia 2016 r.	Decyzja Freistaat Sachsen (Niemcy) zatwierdzająca budowę mostu na Łabie w Dreźnie (Niemcy).	Organizacja pozarządowa działająca na rzecz ochrony środowiska: Grüne Liga Sachsen eV i in.	Art. 6 ust. 2 dyrektywy siedliskowej 92/43/EWG.
Sprawa C-105/15 Komisja przeciwko Rumunii, wyrok z dnia 21 lipca 2016 r.	Niewprowadzenie przez Rumunię odpowiednich środków w celu zapobieżenia zanieczyszczeniu pyłem ze stawu Bosneag.	Komisja Europejska	Art. 4 i art. 13 ust. 2 dyrektywy 2006/21 w sprawie odpadów.
Sprawa C -570/13 Gruber, wyrok z dnia 16 kwietnia 2015 r.	Decyzja władz niemieckich pozwalająca na budowę i użytkowanie centrum handlowego.	Osoba fizyczna: Karoline Gruber	Art. 11 dyrektywy 2011/92/UE w sprawie oceny oddziaływania na środowisko.
Sprawa C-379/15 Association France Nature Environnement, wyrok z dnia 28 lipca 2016 r.	Dekret nr 2012-616 z dnia 2 maja 2012 r. (działanie) francuskich organów publicznych	Organizacja pozarządowa działająca na rzecz ochrony środowiska: Association France Nature Environnement	Art. 6 ust. 3 dyrektywy 2001/42/WE w sprawie strategicznej oceny oddziaływania na środowisko.
Sprawa C-243/15, LZ II, wyrok z dnia 8 listopada 2016 r.	Decyzja władz słowackich odmawiająca uznania organizacji za stronę postępowania administracyjnego dotyczącego wydania pozwolenia na przedsięwzięcie, które ma zostać zrealizowane na chronionym terenie.	Organizacja pozarządowa działająca na rzecz ochrony środowiska: Lesoochranárske zoskupenie VLK	Art. 47. Karty praw podstawowych. Art. 9 ust. 2 i 4 konwencji z Aarhus. Art. 6 ust. 3 dyrektywy siedliskowej 92/43/EWG.
Sprawy C-313/15 i C-530/15 Eco-Emballages, wyrok z dnia 10 listopada 2016 r.	Odmowy uiszczenia przez francuskie władze należnego wkładu finansowego na poczet recyklingu produktów, które wprowadzały one do obrotu od dnia 1 stycznia 2007 r. i które Eco-Emballages uznało za opakowania.	Podmiot prawny: Eco-emballages	Art. 3 ust. 1 dyrektywy 94/62/WE w sprawie opakowań i odpadów opakowaniowych.
Sprawa C-348/15 Stadt Wiener Neustadt	Decyzja rządu kraju związkowego Dolna Austria, mocą której eksploatację przez spółkę ASA Abfall Service instalacji do wytwarzania paliw zastępczych należy uznać za dozwoloną.	Organ publiczny: Stadt Wiener Neustadt	Art. 1 ust. 5 dyrektywy 85/337/EWG, art. 1 ust. 4 dyrektywy w sprawie oceny oddziaływania na środowisko.
Sprawa C-529/15 Folk, wyrok z dnia 1 czerwca 2017 r.	Decyzja niezależnej izby administracyjnej dla Styrii (Austria) oddalająca skargę w sprawie dotyczącej środowiska naturalnego.	Osoba fizyczna: Gert Folk	Motywy 24, 25 i 30 oraz art. 2 pkt 1 lit. b), art. 12, 13, 17 i art. 19 ust. 1 dyrektywy 2004/35 w sprawie odpowiedzialności za środowisko. Art. 4 ust. 7 ramowej dyrektywy wodnej 2000/60/WE.
Sprawy C-196/16 i C-197/16 Comune di Corridonia, wyrok z dnia 26 lipca 2017 r.	Decyzje prowincji Macerata (Włochy), w których stwierdzono, że instalacje do produkcji energii elektrycznej z biogazu spełniają wymogi ochrony środowiska.	Organy administracji publicznej: Gminy Corridonia i Loro Piceno (Włochy) Osoby fizyczne: M. Bartolini i in.	Motyw 6 oraz art. 2 ust. 1, art. 4 ust. 1-3 dyrektywy 85/337/EWG w sprawie oceny oddziaływania na środowisko (zastąpione zasadniczo identycznymi przepisami dyrektywy 2011/92 w sprawie oceny oddziaływania na środowisko).
Sprawa C-281/16 Vereniging Hoekschewaards Landschap, wyrok z dnia 19 października 2017 r.	Decyzja Komisji Europejskiej o zmniejszeniu powierzchni obszaru Haringvliet ze względu na to, że pierwotne włączenie było wynikiem błędu naukowego.	Stowarzyszenie na rzecz ochrony środowiska: Vereniging Hoekschewaards Landschap	Art. 1, 2, art. 3 ust. 1, art. 4, 9 i 11 dyrektywy siedliskowej 92/43/EWG oraz załącznik III do tej dyrektywy. Decyzja wykonawcza Komisji (UE) 2015/72 w sprawie przyjęcia ósmego zaktualizowanego wykazu terenów mających znaczenie dla Wspólnoty składających się na atlantycki region biogeograficzny.
Sprawa C-664/15, Protect Natur, wyrok z dnia 20 grudnia 2017 r.	Decyzja organu powiatu Gmünd (Austria) oddalająca wniosek o przyznanie statusu strony w postępowaniu dotyczącym wniosku o przedłużenie pozwolenia wodnoprawnego na instalację naśnieżającą.	Organizacja ochrony środowiska: Protect Natur-, Arten- und Landschaftsschutz Nieorganistowanie	Motywy 11, 19, 27 i 46 oraz art. 1, 4 i 14 ramowej dyrektywy wodnej 2000/60/WE. Art. 6 ust. 3 dyrektywy siedliskowej 92/43/EWG. Motyw 18 oraz art. 2, 6 i art. 9 ust. 3 i 4 konwencji z Aarhus.
Sprawa C-470/16 North East Pylon, wyrok z dnia 15 marca 2018 r.	Orzeczenie irlandzkiego wysokiego trybunału określające koszty związane z oddaleniem wniosku o wyrażenie zgody na przeprowadzenie postępowania w przedmiocie kontroli sądowej wobec procesu w przedmiocie wydania przez ministra ds. łączności, energii i zasobów naturalnych zezwolenia na inwestycję, poprzedzającego wdrożenie elektroenergetycznego połączenia między systemowego.	Grupa lobbingowa: North East Pylon Pressing Campanila Limited Osoba fizyczna: Maura Sheeny	Art. 11 dyrektywy 2011/92 w sprawie oceny oddziaływania na środowisko. Art. 1 i 8 rozporządzenia 347/2013/UE w sprawie wytycznych dotyczących transeuropejskiej infrastruktury energetycznej. Art. 1, 3, 6 oraz art. 9 ust. 3 i 4 konwencji z Aarhus.
Sprawa C-167/17 Klohn, wyrok z dnia 17 października 2018 r.	Postanowienie irlandzkiego sędziego określające koszty postępowania sądowego dotyczącego skargi w przedmiocie pozwolenia na budowę ośrodka badania zwierząt padłych, wydanego przez irlandzką izbę odwoławczą ds. zagospodarowania przestrzennego.	Osoba fizyczna: Volker Klohn	Art. 3 ust. 7, art. 6 i art. 10 lit. a) zmienionej dyrektywy 85/337. Preambuła oraz art. 1, 3 i 9 konwencji z Aarhus.
Sprawa C-723/17 Craeynest i in., wyrok z dnia 26 czerwca 2019 r.	Zaniechanie polegające na niedopełnieniu przez Region Stołeczny Brukseli i brukselski instytut ds. zarządzania środowiskiem obowiązku sporządzenia planu ochrony powietrza oraz rozmieszczenia wymaganych prawem punktów pomiarowych w celu monitorowania jakości powietrza.	Osoba fizyczna: Les Craeynest	Motywy 2, 5, 7 i 14; art. 1, 2, 4, art. 5 ust. 1, art. 7, 13, 15 i art. 23 ust. 1 dyrektywy 2008/50/WE w sprawie jakości powietrza oraz załączniki III, V, XI i XV do tej dyrektywy.
Sprawa C-197/18 Prandl i in, wyrok z dnia 3 października 2019 r.	Decyzja federalnego ministerstwa zrównoważonego rozwoju i turystyki Austrii odrzucająca jako niedopuszczalne wnioski o zmianę lub przegląd rozporządzenia w sprawie programu działań w zakresie azotanów z 2012 r.	Stowarzyszenie na rzecz ochrony środowiska: Wasserleitungsverband Nördliches Burgenland, Austria Osoba fizyczna: R. Prandl Organ administracji publicznej: Gmina Zillingdorf, Austria	Motywy 1, 3, 5, 6 i 10-13; art. 1-5 dyrektywy azotanowej 91/676/EWG oraz załączniki I i III do tej dyrektywy. Art. 2 pkt 4 i 5 oraz art. 9 ust. 3 konwencji z Aarhus.
Sprawa C-280/18 Flausch i in., wyrok z dnia 7 listopada 2019 r.	Decyzja greckiego Ministerstwa ds. Środowiska zatwierdzająca projekt budowlany (budowa hotelu, spa, innych mieszkań, obiektów towarzyszących, urządzeń portowych, sztucznych plaż, mostu, sieci dróg i innej infrastruktury).	Osoby fizyczne: Alain Flausch, Andrea Bosco, Estienne Roger Jean Pierre Albrespy Stowarzyszenia cywilne: Somateio "Syndesmos Iiton", Somateio "Elliniko Diktyo - Filoi tis Fysis", Somateio "Syllogos Prostasias kai Perithalpsis Agrias Zois - SPPAZ"	Art. 6 ust. 2, art. 9, art. 9 ust. 1, art. 11, art. 11 ust. 1, 2 i 3 dyrektywy 2011/92/UE w sprawie oceny oddziaływania na środowisko.
Sprawa C-752/18 Deutsche Umwelthilfe eV, wyrok z dnia 19 grudnia 2019 r. (wielka izba)	Zaniechanie polegające na niewykonaniu przez ministra środowiska i ochrony konsumentów kraju związkowego Bawaria (Niemcy) nakazu sądowego dotyczącego przestrzegania wartości dopuszczalnej dla dwutlenku azotu (NO₂) ustanowionej na podstawie dyrektywy 2008/50.	Organizacja pozarządowa: Deutsche Umwelthilfe eV	Art. 6, 47 i art. 52 ust. 1 Karty praw podstawowych. Art. 9 ust. 3 i 4 konwencji z Aarhus. Art. 13 ust. 1, art. 22 dyrektywy 2008/50/WE w sprawie jakości powietrza oraz sekcja B załącznika XI do tej dyrektywy.
Sprawa C-535/18 IL i in. przeciwko Land Nordrhein-Westfalen, wyrok z dnia 28 maja 2020 r.	Decyzja zarządu rejencji Detmold (Niemcy) zezwalająca na projekt budowlany (budowa autostrady).	Osoby fizyczne: IL, JK, KJ, LI, NG, MH, OF, PE, RC i SB, TA, UZ, VY, WX	Art. 6, art. 11 ust. 1 i 3 dyrektywy 2011/92/UE w sprawie oceny oddziaływania na środowisko. Art. 1, art. 2 pkt 33, art. 4 i art. 4 ust. 1 ramowej dyrektywy wodnej 2000/60/WE. Art. 3 ust. 1 dyrektywy 2006/118 w sprawie ochrony wód podziemnych przed zanieczyszczeniem i pogorszeniem ich stanu. Art. 19. TUE Art. 288. TFUE.
Sprawa C-826/18 Stichting Varkens in Nood i in., wyrok z dnia 14 stycznia 2021 r.	Decyzja rady gminy Echt-Susteren (Niderlandy) zezwalająca na projekt budowlany (budowa budynku przeznaczonego do hodowli trzody chlewnej).	Osoba fizyczna: LB Organizacje pozarządowe: Stichting Varkens in Nood Stichting Dierenrecht Stichting Leefbaar Buitengebied	Dyrektywa 85/337/EWG w sprawie oceny oddziaływania na środowisko. Art. 2 pkt 4 i 5, art. 3 ust. 5, art. 6 ust. 1 lit. a), art. 6 ust. 2, art. 6 ust. 2 lit. d) pkt (ii) i (iv), art. 6 ust. 3-7, art. 9 ust. 1-3 konwencji z Aarhus oraz pkt 15 załącznika I do tej konwencji. Art. 47 i art. 52 ust. 1 Karty Praw Podstawowych.
Sprawa C-619/19 Land Baden-Württemberg, wyrok z dnia 20 stycznia 2021 r.	Decyzja ministerstwa stanu kraju związkowego Badenia-Wirtembergia (Niemcy) odmawiająca dostępu do dokumentów dotyczących wycinki drzew.	Osoba fizyczna: DR	Motywy 1 i 16 oraz art. 1, art. 2 pkt 1, 3 i 5, art. 3 ust. 1, art. 4, art. 4 ust. 1, art. 4 ust. 1 lit. d) i e), art. 4 ust. 2, 4 i 5 oraz art. 6 dyrektywy 2003/4/WE w sprawie publicznego dostępu do informacji dotyczących środowiska. Art. 4 ust. 3 rozporządzenia (WE) nr 1049/2001 w sprawie publicznego dostępu do dokumentów Parlamentu Europejskiego, Rady i Komisji.
Sprawa C-470/19 Friends of the Irish Environment, wyrok z dnia 15 kwietnia 2021 r.	Decyzja irlandzkiej komisji ds. informacji dotyczących środowiska odmawiająca dostępu do pism procesowych, oświadczeń złożonych pod przysięgą, dokumentów i uwag na piśmie z zamkniętej sprawy dotyczącej budowy turbin wiatrowych.	Organizacja pozarządowa: Friends of the Irish Environment Ltd	Motyw 1 oraz art. 1, art. 2 pkt 1 i 2, art. 4 ust. 2 lit. c) oraz art. 6 dyrektywy 2003/4/WE w sprawie publicznego dostępu do informacji dotyczących środowiska. Konwencja z Aarhus.
Sprawa C-873/19 Deutsche Umwelthilfe, wyrok z dnia 8 listopada 2022 r.	Decyzja federalnego urzędu ds. ruchu pojazdów silnikowych (Niemcy) zezwalająca na korzystanie z oprogramowania ograniczającego recyrkulację zanieczyszczeń gazowych w zależności od temperatury zewnętrznej w pojazdach Volkswagen AG.	Organizacja pozarządowa: Deutsche Umwelthilfe eV	Art. 2 pkt 4 i 5 oraz art. 9 ust. 1-3 konwencji z Aarhus. Motywy 1 i 6 oraz art. 5 ust. 2 rozporządzenia (WE) nr 715/2007 w sprawie homologacji typu pojazdów silnikowych w odniesieniu do emisji zanieczyszczeń pochodzących z lekkich pojazdów pasażerskich i użytkowych (Euro 5 i Euro 6) oraz w sprawie dostępu do informacji dotyczących naprawy i utrzymania pojazdów. Art. 114, 192 i art. 288 ust. 2 TFUE. Art. 1 ust. 1 lit. d) i art. 2 pkt 1 lit. f) rozporządzenia nr 1367/2006 w sprawie stosowania postanowień konwencji z Aarhus. Art. 47 i art. 51 ust. 1 Karty Praw Podstawowych.
Sprawa C-432/21 Komisja przeciwko Polsce, wyrok z dnia 2 marca 2023 r.	Zaniechanie polegające na nieprzestrzeganiu przez Rzeczpospolitą Polską zobowiązań wynikających z prawa Unii.	Komisja Europejska	Art. 6 ust. 1, art. 12 ust. 1, art. 13 ust. 1 i art. 16 ust. 1 dyrektywy siedliskowej 92/43/EWG. Art. 4 ust. 1, art. 5 lit. a), b) i d) oraz art. 9 ust. 1 dyrektywy ptasiej 2009/147/WE. Art. 2 pkt 5, art. 6 ust. 1 lit. b), art. 6 ust. 3, art. 9 ust. 2 konwencji z Aarhus oraz załącznik I do tej konwencji.
Sprawa C-575/21 WertInvest Hotelbetrieb, wyrok z dnia 25 maja 2023 r.	Zaniechanie polegające na niepodjęciu przez urząd miasta Wiedeń (Austria) decyzji o przeprowadzeniu oceny oddziaływania na środowisko.	Jednostka (osoba prawna): WertInvest Hotelbetriebs GmbH	Art. 1 ust. 2 lit. c)-e), art. 2 ust. 1, art. 3, art. 4 ust. 2-5 i art. 5-11 dyrektywy 2011/92/UE w sprawie oceny oddziaływania na środowisko oraz pkt 2 lit. c) ppkt (vii) i (viii) i pkt 10 lit. b) załącznika II oraz załącznik III do tej dyrektywy.
Sprawa C-721/21 Eco Advocacy CLG, wyrok z dnia 15 czerwca 2023 r.	Decyzja An Bord Pleanála (Irlandia) o udzieleniu pozwolenia na budowę inwestycji.	Organizacja pozarządowa: Eco Advocacy CLG	Art. 4 ust. 2, 3, 4 i 5 dyrektywy 2011/92/UE w sprawie oceny oddziaływania na środowisko oraz załącznik III do tej dyrektywy. Art. 6 ust. 3 dyrektywy siedliskowej 92/43/UE.
Sprawa C-252/22 Societatea Civilă Profesională de Avocaţi AB & CD, wyrok z dnia 11 stycznia 2024 r.	Decyzja rady okręgu Suczawa (Rumunia) zezwalająca na budowę składowiska odpadów.	Jednostka (osoba prawna): Societatea Civilă Profesională de Avocaţi AB & CD	Art. 9 ust. 3, 4 i 5 konwencji z Aarhus.

(1). ¹⁾ COM(2025) 980 final.

(2) ²⁾ COM(2020) 643 final.

(3) ³⁾ Zob. również sprawa C-64/16 Associação Sindical dos Juízes Portugueses, pkt 30, 34-38 i przytoczone tam orzecznictwo.

(4) ⁴⁾ Dz.U. C 326 z 26.10.2012, s. 1.

(5). ⁵⁾ COM(2022) 438 final.

(6) ⁶⁾ http://www.unece.org/fileadmin/DAM/env/pp/documents/cep43e.pdf. Konwencja z Aarhus została zatwierdzona decyzją Rady 2005/370/WE z dnia 17 lutego 2005 r. w sprawie zawarcia w imieniu Wspólnoty Europejskiej Konwencji o dostępie do informacji, udziale społeczeństwa w podejmowaniu decyzji oraz dostępie do sprawiedliwości w sprawach dotyczących środowiska, Dz.U. L 124 z 17.5.2005, s. 1.

(7). ⁷⁾ Zob. w szczególności art. 9 ust. 2 i 3 konwencji z Aarhus.

(8), ⁸⁾ COM(2025) 980 final.

(9) ⁹⁾ Dz.U. L 264 z 25.9.2006, s. 13.

(10). ¹⁰⁾ Na przykład dyrektywa 2011/92/UE w sprawie oceny oddziaływania na środowisko, dyrektywa 2010/75/UE w sprawie emisji przemysłowych, dyrektywa 2004/35/WE w sprawie odpowiedzialności za środowisko, dyrektywa 2012/18/UE (Seveso III), dyrektywa (UE) 2024/3019 dotycząca oczyszczania ścieków komunalnych, rozporządzenie (UE) 2023/1115 w sprawie wylesiania, dyrektywa (UE) 2024/2881 w sprawie jakości powietrza, rozporządzenie (UE) 2025/2365 w sprawie zapobiegania stratom granulatu z tworzyw sztucznych w celu ograniczenia zanieczyszczenia mikrodrobinami plastiku oraz dyrektywa (UE) 2025/2360 w sprawie monitorowania i odporności gleby.

(11), ¹¹⁾ Przegląd wdrażania polityki ochrony środowiska 2019: Europa, która chroni swoich obywateli i podnosi jakość ich życia, COM(2019) 149.

(12) ¹²⁾ Przegląd wdrażania polityki ochrony środowiska 2022: Odwrócenie tendencji dzięki przestrzeganiu prawa ochrony środowiska, COM(2022) 438 final.

(13), ¹³⁾ Przegląd wdrażania polityki ochrony środowiska 2025: Wdrażanie polityki ochrony środowiska na rzecz dobrobytu i bezpieczeństwa, COM(2025) 420 final.

(14). ¹⁴⁾ Milieu Consulting, "Study on EU implementation of the Aarhus Convention in the area of access to justice in environmental matters - Final Report" [Badanie dotyczące wdrażania przez UE konwencji z Aarhus w zakresie dostępu do wymiaru sprawiedliwości w sprawach dotyczących środowiska - sprawozdanie końcowe], 07.0203/2018/786407/SER/ENV.E.4, wrzesień 2019 r.].

(15). ¹⁵⁾ Ibid. Zob. także COM(2020) 643 final.

(16)) ¹⁶⁾ C(2017) 2616 final; Niniejsze zawiadomienie zastępuje i aktualizuje poprzednią informację C/2017/2616, Dz.U. C 275 z 18.8.2017, s. 1.

(17). ¹⁷⁾ https://environment.ec.europa.eu/law-and-governance/environmental-implementation-review_en#country-reports.

(18). ¹⁸⁾ Komunikat Komisji "Egzekwowanie prawa Unii na rzecz Europy, która spełnia swoje zadania", COM(2022) 518 final. W pkt 106 sprawy C-416/17 Komisja przeciwko Francji wzmocniono obowiązek zwrócenia się do TSUE przez sądy krajowe ostatniej instancji z pytaniami prejudycjalnymi w każdym przypadku, gdy istnieją rozsądne wątpliwości w kwestii wykładni prawa Unii. W sprawie tej TSUE po raz pierwszy ustalił, że niewystąpienie z wnioskiem o wydanie orzeczenia w trybie prejudycjalnym przez sąd krajowy ostatniej instancji w przedmiocie wykładni prawa Unii zgodnie z art. 267 TFUE może skutkować postępowaniem w sprawie uchybienia zobowiązaniom państwa członkowskiego i wydaniem przez TSUE orzeczenia stwierdzającego nieprzestrzeganie Traktatu.

(19). ¹⁹⁾ https://e-justice.europa.eu/home.do?action=home.

(20). ²⁰⁾ https://commission.europa.eu/strategy-and-policy/policies/justice-and-fundamental-rights/upholding-rule-law/rule-law/rule-law-mechanism_pl.

(21). ²¹⁾ W 2008 r. Komisja zainicjowała program szkoleń dla sędziów w dziedzinie unijnego prawa ochrony środowiska. Za pomocą dostępnych przez internet modułów szkoleniowych sędziowie krajowi oraz pracownicy instytucji szkoleniowych mają dostęp do aktualnych i dokładnych informacji na temat różnych dziedzin unijnego prawa ochrony środowiska, takich jak dostęp do wymiaru sprawiedliwości, odpowiedzialność za środowisko, woda lub odpady. Uzupełnieniem tego programu szkoleniowego są inne inicjatywy Komisji na rzecz budowania zdolności (takie jak projekt "Dostęp do wymiaru sprawiedliwości na rzecz bardziej ekologicznej Europy" w ramach programu LIFE) oraz stała współpraca z wymiarem sprawiedliwości za pośrednictwem Europejskiego Forum Sędziów na rzecz Środowiska.

(22). ²²⁾ https://e-justice.europa.eu/300/PL/access_to_justice_in_environmental_matters.

(23). ²³⁾ Ta kwestia jest tematem zalecenia Komisji 2013/396/UE w sprawie zbiorowego dochodzenia roszczeń.

(24). ²⁴⁾ Opinia 1/09, Ustanowienie jednolitego systemu rozstrzygania sporów patentowych, EU:C:2011:123, uzasadnienie w pkt 80.

(25). ²⁵⁾ Komunikat Komisji - "Prawo Unii: lepsze wyniki dzięki lepszemu stosowaniu", C/2016/8600, Dz.U. C 18 z 19.1.2017, s. 10.

(26) ²⁶⁾ Zob. art. 37 Karty praw podstawowych.

(27) ²⁷⁾ Zob. np. sprawa C-115/09 Bund für Umwelt und Naturschutz, pkt 43 i sprawa C-570/13 Gruber, pkt 37.

(28), ²⁸⁾ Sprawa C-416/10 Križan, pkt 106.

(29). ²⁹⁾ Zob. również sprawa C-64/16 Associação Sindical dos Juízes Portugueses, pkt 30, 34-38 i przytoczone tam orzecznictwo.

(30). ³⁰⁾ Sprawa C-294/83 Les Verts, pkt 23.

(31). ³¹⁾ Sprawa C-685/15 Online Games Handels GmbH, pkt 54.

(32). ³²⁾ Sprawa C-243/15 Lesoochranárske zoskupenie VLK II (LZ II), pkt 45.

(33). ³³⁾ Zob. C-240/09 Lesoochranárske zoskupenie VLK I (LZ I), pkt 30, w sprawie interpretacji art. 9 ust. 3 konwencji z Aarhus.

(34). ³⁴⁾ Art. 1 konwencji z Aarhus.

(35). ³⁵⁾ Art. 9 ust. 1 odnosi się do odrębnego prawa dostępu do informacji; art. 9 ust. 2 dotyczy prawa do udziału w procedurach podejmowania decyzji w sprawie konkretnych działań; art. 9 ust. 3 obejmuje działania i zaniechania stanowiące naruszenie ogólnego prawa ochrony środowiska. Art. 9 ust. 4 odnosi się do środków odwoławczych, terminów i kosztów procedur określonych we wcześniejszych ustępach.

(36) ³⁶⁾ Konwencja z Aarhus: Wytyczne na temat stosowania konwencji z Aarhus, 2. wydanie, 2014, http://www.unece.org/env/pp/implementation_guide.html.

(37). ³⁷⁾ Zob. sprawa C-182/10 Solvay i in., pkt 27.

(38). ³⁸⁾) Streszczenie wybranych ustaleń i opinii Komitetu ds. Przestrzegania Konwencji z Aarhus, 10 lutego 2026 r. - EKG ONZ publikuje streszczenie ustaleń i opinii Komitetu ds. Przestrzegania Konwencji z Aarhus | EKG ONZ.

(39). ³⁹⁾ Zob. sprawa C-240/09 LZ I, pkt 50, a także sprawa C-664/15 Protect Natur, pkt 45 i sprawa C-752/18 Deutsche Umwelthilfe przeciwko Freistaat Bayern, pkt 39 i 40. Orzeczenia te wydano w związku z art. 9 ust. 3 konwencji z Aarhus.

(40). ⁴⁰⁾ Częściowe wyjaśnienie kwestii dostępu do wymiaru sprawiedliwości w sprawach dotyczących środowiska wynika również z bezpośrednich działań podjętych przez Komisję Europejską na podstawie art. 258 TFUE w celu rozwiązania problemów z transpozycją dyrektywy 2011/92/UE w sprawie oceny oddziaływania na środowisko i dyrektywy 2010/75/UE w sprawie emisji przemysłowych. Zob. na przykład sprawa C-427/07 Komisja przeciwko Irlandii i C-530/11 Komisja przeciwko Zjednoczonemu Królestwu.

(41). ⁴¹⁾ Sprawa C-71/14 East Sussex, pkt 52, sprawa C-72/95 Kraaijeveld, pkt 56 oraz sprawa C-752/18 Deutsche Umwelthilfe przeciwko Freistaat Bayern, pkt 34 i 40.

(42), ⁴²⁾ W pkt 47 wyroku w sprawie C-723/17 Craeynest poszerzono arsenał narzędzi prawnych dostępnych dla osób fizycznych, które domagają się czystszego powietrza, stwierdzając, że w dyrektywie 2008/50/WE w sprawie jakości powietrza "rozmieszczenie punktów pomiarowych zajmuje centralne miejsce w systemie oceny i poprawy jakości powietrza" oraz że sam cel dyrektywy 2008/50 - tj. ochrona zdrowia ludzkiego - byłby zagrożony, gdyby punkty pomiarowe znajdujące się w danej strefie lub aglomeracji nie były rozmieszczone zgodnie z kryteriami, które ta dyrektywa przewiduje. Sprawa ta opiera się również na sprawach Janecek i ClientEarth, które dotyczyły prawa do zakwestionowania braku odpowiednich planów ochrony powietrza; sprawa Craeynest da obywatelom prawo do domagania się wiarygodnych i dokładnych informacji na temat jakości powietrza, ponieważ w sprawie tej w pkt 42 TSUE stwierdził, że odpowiednie przepisy dotyczące punktów pomiarowych zawarte we wspomnianej dyrektywie "przewidują jasne, precyzyjne i bezwarunkowe obowiązki, w związku z czym jednostki mogą się na nie powoływać wobec państwa". Obywatele mogą zatem kwestionować adekwatność sieci monitorowania, a sądy są uprawnione do określenia wszelkich odpowiednich środków w celu zapewnienia właściwej lokalizacji punktów pomiarowych.

(43), ⁴³⁾ W sprawie C-535/18 IL i in., pkt 128 stwierdzono, że ramowa dyrektywa wodna 2000/60/WE zmierza również do osiągnięcia celu szczególnego, jakim jest ochrona wód podziemnych jako zasobów do wykorzystywania przez ludzi.

(44), ⁴⁴⁾) Zob. dyrektywa (UE) 2025/2360 w sprawie monitorowania i odporności gleby (prawo o monitorowaniu gleby).

(45). ⁴⁵⁾) Zob. rozporządzenie (UE) 2025/2365 w sprawie zapobiegania stratom granulatu z tworzyw sztucznych w celu ograniczenia zanieczyszczenia mikrodrobinami plastiku.

(46). ⁴⁶⁾ Sprawa C-664/15 Protect Natur, pkt 58.

(47), ⁴⁷⁾ Obejmują one limity dopuszczalnych ważnych zanieczyszczeń powietrza, takich jak dwutlenek siarki, cząstki stałe i dwutlenek azotu zgodnie z art. 13 dyrektywy 2008/50/WE w sprawie jakości powietrza; cele w zakresie jakości wód powierzchniowych i gruntowych zgodnie z art. 4 ramowej dyrektywy wodnej 2000/60/WE; oraz właściwy stan ochrony szeregu gatunków i rodzajów siedlisk przyrodniczych zgodnie z art. 2 dyrektywy siedliskowej 92/43/EWG.

(48), ⁴⁸⁾ Przykłady obejmują wymogi w zakresie monitorowania wód w kąpieliskach na podstawie art. 3 dyrektywy 2006/7/WE w sprawie jakości wody w kąpieliskach, oceny jakości powietrza na podstawie art. 5-11 dyrektywy 2008/50/WE w sprawie jakości powietrza oraz monitorowania i oceny zdrowia gleby na podstawie art. 6-9 dyrektywy (UE) 2025/2360 w sprawie monitorowania i odporności gleby (prawo o monitorowaniu gleby). Zob. także sprawa C-723/17 Craeynest i in., pkt 56.

(49), ⁴⁹⁾ Na przykład wymóg opracowywania planów gospodarowania wodami w dorzeczu zgodnie z art. 13 ramowej dyrektywy wodnej 2000/60/WE, planów ochrony powietrza zgodnie z art. 23 i 24 dyrektywy 2008/50/WE w sprawie jakości powietrza, planów gospodarki odpadami zgodnie z art. 28 dyrektywy ramowej 2008/98/WE w sprawie odpadów oraz programów działań na rzecz zmniejszenia zanieczyszczenia azotanami i zapobiegania takiemu zanieczyszczeniu zgodnie z art. 1 i 5 dyrektywy azotanowej 91/676/EWG. Zob. również sprawa C-197/18 Prandl i in., pkt 46, 69 i 73 oraz sprawa C-752/18 Deutsche Umwelthilfe przeciwko Freistaat Bayern, pkt 30.

(50), ⁵⁰⁾ Na przykład wymóg posiadania zezwolenia na składowanie odpadów zgodnie z art. 23 dyrektywy ramowej 2008/98/WE w sprawie odpadów, posiadania zezwolenia zgodnie z art. 4 dyrektywy 2010/75/UE w sprawie emisji przemysłowych i uzyskania zezwolenia zgodnie z art. 6 ust. 3 dyrektywy siedliskowej 92/43/EWG. Zob. również sprawy C-196/16 i C-197/16 Comune di Corridonia, pkt 37-43.

(51). ⁵¹⁾ Na przykład art. 3 dyrektywy 2001/42/WE w sprawie strategicznej oceny oddziaływania na środowisko i art. 2 dyrektywy 2011/92/UE w sprawie oceny oddziaływania na środowisko. Zob. również sprawa C-535/18 IL i in. przeciwko Land Nordrhein-Westfalen, pkt 76.

(52). ⁵²⁾ Pierwotna wersja dyrektywy 85/337/EWG w sprawie oceny oddziaływania na środowisko zawierała wymóg, zgodnie z którym obywatele mają możliwość wyrażenia swojej opinii na temat informacji dotyczących środowiska przedłożonych przez podmioty realizujące projekty w celu uzupełnienia tych informacji. W motywach pierwotnej wersji dyrektywy 90/313/EWG w sprawie dostępu do informacji dotyczących środowiska znajduje się zapis mówiący, że dostęp do informacji o środowisku będących w posiadaniu władz publicznych wpłynie na poprawę ochrony środowiska. Przyjęcie konwencji z Aarhus i innych aktów unijnego prawa wtórnego umocniło te przepisy. W tym względzie w pkt 58 wyroku w sprawie C-280/18 Flausch potwierdzono, że należy wspierać udział społeczeństwa w podejmowaniu decyzji dotyczących środowiska za pomocą odpowiednich środków, w tym poprzez udzielanie odpowiednich i aktualnych informacji.

(53). ⁵³⁾ Sprawa C-260/11 Edwards i Pallikaropoulos, pkt 32.

(54). ⁵⁴⁾ Sprawa C-826/18 Stichting Varkens in Nood i in., pkt 43.

(55). ⁵⁵⁾ Sprawa C-280/18 Flausch, pkt 58.

(56). ⁵⁶⁾ Sprawa C-535/18 IL i in. przeciwko Land Nordrhein-Westfalen, rzecznik generalny G. Hogan, pkt 50.

(57). ⁵⁷⁾ Sprawa C-535/18 IL i in. przeciwko Land Nordrhein-Westfalen, pkt 62.

(58) ⁵⁸⁾ Sprawa C-243/15 LZ II, pkt 44.

(59). ⁵⁹⁾ Sprawa C-535/18 IL i in. przeciwko Land Nordrhein-Westfalen, pkt 121.

(60). ⁶⁰⁾ Tamże, pkt 122.

(61). ⁶¹⁾ Tamże, pkt 54-55.

(62). ⁶²⁾ Sprawa C-826/18 Stichting Varkens in Nood i in., opinia rzecznika generalnego M. Bobeka, pkt 36. W art. 9 ust. 2 konwencji z Aarhus prawo dostępu do wymiaru sprawiedliwości przyznano jedynie członkom "zainteresowanej społeczności", a nie "społeczeństwu", a zatem wykładni art. 6 i 11 dyrektywy 2011/92 oraz art. 24 i 25 dyrektywy 2010/75 należy dokonywać w świetle odpowiednich przepisów art. 6 i art. 9 ust. 2 konwencji z Aarhus.

(63). ⁶³⁾ Na przykład w konwencji z Aarhus "społeczeństwo" zostało zdefiniowane jako jedna lub więcej osób fizycznych lub prawnych oraz ich stowarzyszenia, organizacje lub grupy.

(64). ⁶⁴⁾ Sprawa C-826/18 Stichting Varkens in Nood i in., pkt 35.

(65) ⁶⁵⁾ Sprawa C-240/09 LZ I, pkt 50 i 51.

(66). ⁶⁶⁾ Sprawa C-664/15 Protect Natur, pkt 46.

(67). ⁶⁷⁾ Sprawa C-237/07 Janecek, pkt 39.

(68) ⁶⁸⁾ Sprawa C-237/07 Janecek, pkt 39.

(69). ⁶⁹⁾ Sprawa C-664/15 Protect Natur, pkt 34.

(70). ⁷⁰⁾ Zob. na przykład art. 11 ust. 1 dyrektywy 2011/92/UE w sprawie oceny oddziaływania na środowisko oraz art. 9 ust. 2 konwencji z Aarhus.

(71). ⁷¹⁾ Sprawa C-826/18 Stichting Varkens in Nood i in., pkt 51.

(72); ⁷²⁾ Art. 6. Zob. również sprawa C-529/15 Folk dotycząca udziału uprawnionych do rybactwa.

(73) ⁷³⁾ Art. 7. Zob. również sprawa C-197/18 Prandl i in. oraz sprawa C-723/17 Craeynest, dotyczące odpowiednio azotanów i programów jakości powietrza.

(74). ⁷⁴⁾ Art. 8.

(75). ⁷⁵⁾ Sprawa C-826/18 Stichting Varkens in Nood i in., pkt 39 i 41.

(76). ⁷⁶⁾ Tamże, pkt 38-42.

(77). ⁷⁷⁾ Sprawa C-243/15 LZ II, pkt 45.

(78). ⁷⁸⁾ Sprawa C-432/21 Komisja przeciwko Polsce, pkt 175.

(79). ⁷⁹⁾ Sprawa C-72/95 Kraaijeveld, pkt 56.

(80). ⁸⁰⁾ Sprawa C-41/11 Inter-Environnement Wallonie, pkt 42.

(81). ⁸¹⁾ Sprawa C-826/18 Stichting Varkens in Nood i in., pkt 49 i 50.

(82). ⁸²⁾ Sprawa C-432/21 Komisja przeciwko Polsce, pkt 177.

(83). ⁸³⁾ Sprawa C-826/18 Stichting Varkens in Nood i in., pkt 47.

(84) ⁸⁴⁾ Sprawa C-237/07 Janecek, pkt 38. Przed wydaniem decyzji w sprawie Janecek TSUE wydał szereg innych wyroków, w których podkreślił potrzebę prawidłowej transpozycji dyrektyw w sprawie powietrza i wody pitnej, aby zapewnić zainteresowanym możliwość pełnego korzystania z przysługujących im praw, zob. sprawa C-361/88 Komisja przeciwko Niemcom, pkt 24 i sprawa C-59/89 Komisja przeciwko Niemcom, pkt 13.

(85), ⁸⁵⁾ Sprawy połączone C-165 do C-167/09 Stichting Natuur en Milieu, pkt 94.

(86). ⁸⁶⁾ Sprawa Janecek dotyczyła lokalnych działań w dziedzinie jakości powietrza podjętych w Monachium, a Stichting Natuur en Milieu - krajowych pułapów emisji w Niderlandach.

(87). ⁸⁷⁾ Która stanowi, że "przy określaniu i realizowaniu wszystkich polityk i działań Unii zapewnia się wysoki poziom ochrony zdrowia ludzkiego".

(88), ⁸⁸⁾ Zob. art. 13.

(89) ⁸⁹⁾ Zob. definicję terminu "zanieczyszczenie" w art. 2 pkt 33.

(90). ⁹⁰⁾ Zob. art. 1.

(91). ⁹¹⁾ Sprawa C-420/11 Leth, pkt 36.

(92). ⁹²⁾ Sprawa C-529/15 Folk, pkt 50.

(93). ⁹³⁾ Tamże, pkt 44.

(94). ⁹⁴⁾ Sprawa C-535/18 IL i in. przeciwko Land Nordrhein-Westfalen, pkt 126-131.

(95) ⁹⁵⁾ Sprawa C-535/18 IL i in. przeciwko Land Nordrhein-Westfalen, pkt 126-131.

(96) ⁹⁶⁾ Sprawa C-197/18 Prandl, pkt 36-39.

(97). ⁹⁷⁾ Sprawa C-535/18 IL i in. przeciwko Land Nordrhein-Westfalen, pkt 132 i 133. Zob. również sprawa C-197/18 Prandl, pkt 40 i 41.

(98). ⁹⁸⁾ Te obowiązki opisano w dyrektywie ramowej 2008/98/WE w sprawie odpadów i dyrektywie 2010/75/UE w sprawie emisji przemysłowych.

(99). ⁹⁹⁾ Art. 6 ust. 2 dyrektywy 2003/4/WE w sprawie publicznego dostępu do informacji dotyczących środowiska; art. 13 dyrektywy 2004/35/WE w sprawie odpowiedzialności za środowisko; art. 25 dyrektywy 2010/75/UE w sprawie emisji przemysłowych; art. 11 dyrektywy 2011/92/UE w sprawie oceny oddziaływania na środowisko; art. 23 dyrektywy 2012/18/UE (Seveso III); art. 19 rozporządzenia (UE) 2025/2365 w sprawie zapobiegania stratom granulatu z tworzyw sztucznych w celu ograniczenia zanieczyszczenia mikrodrobinami plastiku; i art. 23 dyrektywy 2025/2360/UE w sprawie monitorowania i odporności gleby. Zob. też motyw 27 dyrektywy (UE) 2016/2284 w sprawie krajowych pułapów emisji, który zawiera bezpośrednie odwołanie do orzecznictwa TSUE dotyczącego dostępu do wymiaru sprawiedliwości.

(100). ¹⁰⁰⁾ Sprawa C-664/15 Protect Natur, pkt 54, 56 i 57.

(101). ¹⁰¹⁾ Zob. również sprawa C-243/15, LZ II. TSUE ustanawia wymogi dotyczące legitymacji procesowej w sprawach wychodzących poza zakres prawa wtórnego UE na podstawie art. 47 Karty praw podstawowych w związku z art. 9 ust. 2 konwencji z Aarhus w odniesieniu do decyzji, działań i zaniechań, do których zastosowanie mają postanowienia art. 6 konwencji z Aarhus dotyczące udziału społeczeństwa w podejmowaniu decyzji.

(102). ¹⁰²⁾ Sprawa C-619/19, Land Baden-Württemberg, pkt 30.

(103). ¹⁰³⁾ Sprawa C-619/19, Land Baden-Württemberg, pkt 61.

(104), ¹⁰⁴⁾ Zgodnie z wyrokiem w sprawie C-279/12 Fish Legal, pkt 73 przedsiębiorstwa takie jak spółki wodne, które świadczą publiczne usługi związane ze środowiskiem, podlegają organowi lub osobie, o których mowa w art. 2 ust. 2 lit. a) lub b) dyrektywy 2003/4, i należy je uznać na podstawie art. 2 ust. 2 lit. c) tej dyrektywy za "organy władzy publicznej", jeżeli przedsiębiorstwa te nie określają naprawdę niezależnie sposobu, w jaki świadczą te usługi.

(105). ¹⁰⁵⁾ Sprawa C-470/19 Friends of the Irish Environment, pkt 28 i 34.

(106). ¹⁰⁶⁾ Sprawa C-470/19 Friends of the Irish Environment, pkt 44.

(107). ¹⁰⁷⁾ Sprawa C-619/19 Land Baden-Württemberg, pkt 58, 59, 60, 67 i 69.

(108). ¹⁰⁸⁾ Sprawa C-619/19 Land Baden-Württemberg, pkt 59 i 66.

(109). ¹⁰⁹⁾ Prawo do złożenia wniosku o informacje jest przedmiotem art. 4 konwencji z Aarhus.

(110). ¹¹⁰⁾ Zob. wytyczne na temat stosowania konwencji z Aarhus, s. 191 i sprawa C-470/19 Friends of the Irish Environment, pkt 39.

(111). ¹¹¹⁾ Jest ono zawarte w dyrektywie 2003/4/WE w sprawie publicznego dostępu do informacji dotyczących środowiska, jak również w szeregu aktów sektorowego prawodawstwa środowiskowego.

(112). ¹¹²⁾ Sprawa C-71/14 East Sussex, pkt 56.

(113). ¹¹³⁾ Zob. na przykład art. 7 dyrektywy 2003/4/WE w sprawie publicznego dostępu do informacji dotyczących środowiska i art. 11 dyrektywy 2007/2/WE (INSPIRE).

(114). ¹¹⁴⁾ Sprawa C-619/19, Land Baden-Württemberg, pkt 30.

(115). ¹¹⁵⁾ Ważnymi przykładami są tutaj art. 12 ust. 1 lit. e) dyrektywy 2006/7/WE dotyczącej jakości wody w kąpieliskach, zgodnie z którą społeczeństwo musi być zawsze informowane o tym, że kąpiel jest zabroniona lub niewskazana, oraz art. 8 ust. 3 dyrektywy 98/83/WE w sprawie wody pitnej, która wymaga, aby konsumenci byli bezzwłocznie informowani o zanieczyszczeniu wody pitnej, które może zagrozić ich zdrowiu.

(116). ¹¹⁶⁾ Ważnymi przykładami są tutaj art. 24 dyrektywy 2010/75/UE w sprawie emisji przemysłowych, art. 6 ust. 4 dyrektywy

2011/92/UE w sprawie oceny oddziaływania na środowisko oraz art. 15 dyrektywy 2012/18/UE (Seveso III). W art. 6 ust. 3 dyrektywy siedliskowej 92/43/WE istnieje bardziej ogólny wymóg konsultacji społecznych, który należy jednak odczytywać w związku z art. 6 ust. 1 lit. b) konwencji z Aarhus, zob. sprawa C-243/15 LZ II, pkt 45.

(117) ¹¹⁷⁾ Sprawa C-535/18 IL i in., pkt 54.

(118), ¹¹⁸⁾ art. 25 dyrektywy 2010/75/UE w sprawie emisji przemysłowych; art. 11 dyrektywy 2011/92/UE w sprawie oceny oddziaływania na środowisko; i art. 23 dyrektywy 2012/18/UE (Seveso III). Art. 11 dyrektywy 2011/92 pozostawia zakres swobody przy określaniu, co stanowi naruszenie prawa w rozumieniu art. 11 ust. 1 lit. b). Prawo krajowe może nie uznać takiego naruszenia, jeżeli wykazano, że w świetle okoliczności danej sprawy można przyjąć, iż zaskarżona decyzja nie byłaby inna bez podnoszonego uchybienia proceduralnego. Zob. sprawa C-535/18 IL i in., pkt 59.

(119), ¹¹⁹⁾ Sprawa C-72/95 Kraaijeveld, pkt 56.

(120) ¹²⁰⁾ W niniejszym zawiadomieniu odniesienie do sądów krajowych należy również rozumieć jako stosowane odpowiednio do innych niezależnych i bezstronnych organów powołanych z mocy ustawy.

(121) ¹²¹⁾ Zob. na przykład art. 25 dyrektywy 2010/75/UE w sprawie emisji przemysłowych; art. 11 dyrektywy 2011/92/UE w sprawie oceny oddziaływania na środowisko; i art. 23 dyrektywy 2012/18/UE (Seveso III); art. 19 rozporządzenia (UE) 2025/2365 w sprawie zapobiegania stratom granulatu z tworzyw sztucznych w celu ograniczenia zanieczyszczenia mikrodrobinami plastiku; i art. 23 dyrektywy 2025/2360/UE w sprawie monitorowania i odporności gleby.

(122). ¹²²⁾ Sprawa C-280/18 Flausch, pkt 57. Zobacz również pkt 60, w którym Trybunał orzekł, że w świetle celu szerokiego dostępu do wymiaru sprawiedliwości i zasady skuteczności art. 9 i 11 dyrektywy w sprawie oceny oddziaływania na środowisko należy interpretować w ten sposób, że stoją one na przeszkodzie przepisom ustanawiającym termin na wszczęcie postępowania, który rozpoczyna się od ogłoszenia zgody na przedsięwzięcie w Internecie, gdy przepisy te są powoływane przeciwko członkom zainteresowanej społeczności, którzy wcześniej nie mieli odpowiedniej możliwości dowiedzenia się o procedurze zgody zgodnie z art. 6 ust. 2 tej dyrektywy.

(123) ¹²³⁾ Sprawa C-243/15 LZ II i sprawa C-664/15 Protect Natur, pkt 38 i 39.

(124) ¹²⁴⁾ Sprawa C-535/18 IL i in. przeciwko Land Nordrhein-Westfalen, pkt 128 i 132 oraz sprawa C-664/15 Protect Natur.

(125). ¹²⁵⁾ Zob. art. 2 ust. 5 konwencji z Aarhus oraz art. 1 ust. 2 lit. d) i e) dyrektywy 2011/92/UE w sprawie oceny oddziaływania na środowisko.

(126). ¹²⁶⁾ Zob. art. 2 ust. 4 konwencji z Aarhus.

(127). ¹²⁷⁾ Sprawa C-826/18 Stichting Varkens in Nood i in., pkt 57.

(128). ¹²⁸⁾ Sprawa C-826/18 Stichting Varkens in Nood i in., opinia rzecznika generalnego M. Bobeka, pkt 142.

(129). ¹²⁹⁾ Sprawa C-826/18 Stichting Varkens in Nood i in., pkt 34.

(130). ¹³⁰⁾ Sprawa C-826/18 Stichting Varkens in Nood i in., pkt 36.

(131). ¹³¹⁾ Zob. również wytyczne na temat stosowania konwencji z Aarhus, s. 199.

(132). ¹³²⁾ Sprawa C-826/18 Stichting Varkens in Nood i in., pkt 38.

(133). ¹³³⁾ Sprawa C-529/15 Folk, pkt 50 oraz opinia rzecznika generalnego M. Bobeka, pkt 94 i 95.

(134). ¹³⁴⁾ Sprawa C-575/21 WertInvest Hotelbetrieb, pkt 70 i 71.

(135). ¹³⁵⁾ Zob. art. 11 ust. 3 dyrektywy 2011/92/UE w sprawie oceny oddziaływania na środowisko oraz art. 9 ust. 2 konwencji z Aarhus.

(136). ¹³⁶⁾ Sprawa C-873/19 Deutsche Umwelthilfe przeciwko Bundesrepublik Deutschland, pkt 60. Ponadto w sprawie C-432/21 Komisja przeciwko Polsce w pkt 175 Trybunał zauważył, że nawet jeśli konwencja z Aarhus, a w szczególności jej art. 6 ust. 1 lit. b), pozostawia państwom będącym stronami pewien zakres uznania w zakresie badania znaczącego oddziaływania danego przedsięwzięcia na środowisko, dyrektywa siedliskowa konkretyzuje wymogi, które należy sformułować w odniesieniu do znaczenia oddziaływania na środowisko w dziedzinie europejskiej ochrony przyrody.

(137). ¹³⁷⁾ Sprawa C-263/08 Djurgården, pkt 45.

(138). ¹³⁸⁾ Sprawa C-115/09 Bund für Umwelt und Naturschutz, pkt 59.

(139). ¹³⁹⁾ Sprawa C-432/21 Komisja przeciwko Polsce, pkt 117.

(140). ¹⁴⁰⁾ Sprawa C-263/08 Djurgården, pkt 46.

(141). ¹⁴¹⁾ Sprawa C-263/08 Djurgården, pkt 47.

(142). ¹⁴²⁾ W tej konkretnej sprawie TSUE uznał, że wymóg posiadania 2 tys. członków jest niezgodny z celami dyrektywy 2011/92/UE w sprawie oceny oddziaływania na środowisko.

(143). ¹⁴³⁾ Sprawa C-263/08 Djurgården, pkt 47.

(144). ¹⁴⁴⁾ Zob. również pkt 18 zalecenia Komisji 2013/396/UE w sprawie zbiorowego dochodzenia roszczeń, w którym przedstawiono inny mechanizm przyznawania legitymacji procesowej organizacjom pozarządowym z innych państw członkowskich. Mechanizm ten opiera się na uznawaniu legitymacji udzielonej w państwie członkowskim, w którym zarejestrowana jest ta organizacja. Jest on korzystniejszy niż zasada niedyskryminacji w szczególności z punktu widzenia organizacji pozarządowych z państw członkowskich, w których warunki udzielania legitymacji procesowej są surowsze niż w innych krajach. Dlatego w przypadku spraw objętych zarówno zakresem stosowania konwencji z Aarhus, jak i wspomnianego zalecenia, dodatkowe zastosowanie mechanizmu wzajemnego uznawania opisanego w zaleceniu mogłoby jeszcze bardziej ułatwić organizacjom pozarządowym prowadzenie działalności.

(145). ¹⁴⁵⁾ Zob. sprawa C-197/18 Prandl i in., w której stroną w postępowaniu jest gminne stowarzyszenie wodociągowe.

(146). ¹⁴⁶⁾ Sprawa C-873/19 Deutsche Umwelthilfe przeciwko Bundesrepublik Deutschland, pkt 74.

(147). ¹⁴⁷⁾ Zob. również wytyczne na temat stosowania konwencji z Aarhus, s. 195.

(148) ¹⁴⁸⁾ Sprawa C-263/08 Djurgården, pkt 38.

(149). ¹⁴⁹⁾ Obejmują one szczegółowe przepisy dotyczące środków naprawczych stosowanych w sytuacji szkód w środowisku wchodzących w zakres dyrektywy, zob. art. 7 dyrektywy 2004/35/WE w sprawie odpowiedzialności za środowisko.

(150). ¹⁵⁰⁾ Art. 12 dyrektywy 2004/35/WE w sprawie odpowiedzialności za środowisko.

(151), ¹⁵¹⁾ Art. 2 pkt 1 lit. b) dyrektywy 2004/35/WE w sprawie odpowiedzialności za środowisko.

(152). ¹⁵²⁾ Sprawa C-529/15 Folk, pkt 34.

(153). ¹⁵³⁾ Art. 13 dyrektywy 2004/35/WE w sprawie odpowiedzialności za środowisko.

(154). ¹⁵⁴⁾ Sprawa C-529/15 Folk, pkt 46.

(155). ¹⁵⁵⁾ Art. 12 dyrektywy 2004/35/WE w sprawie odpowiedzialności za środowisko.

(156). ¹⁵⁶⁾ Sprawa C-529/15 Folk, pkt 47.

(157), ¹⁵⁷⁾ Zob. na przykład sprawa C-432/05 Unibet, pkt 37.

(158). ¹⁵⁸⁾ Zakres niniejszego zawiadomienia opisano w części A; na wspomniane rozróżnienie między art. 9 ust. 2 a art. 9 ust. 3 konwencji z Aarhus zwrócono uwagę w sprawie C-664/15 Protect Natur, pkt 42 i 43.

(159) ¹⁵⁹⁾ Sprawa C-664/15 Protect Natur, pkt 63.

(160). ¹⁶⁰⁾ Sprawa C-664/15 Protect Natur, pkt 75, 78, 80, 81 i 101.

(161). ¹⁶¹⁾ Sprawa C-240/09 LZ I, pkt 45.

(162) ¹⁶²⁾ Sprawa C-240/09 LZ I, pkt 46.

(163). ¹⁶³⁾ Sprawa C-240/09 LZ I, pkt 49.

(164). ¹⁶⁴⁾ Sprawa C-826/18 Stichting Varkens in Nood, pkt 50.

(165). ¹⁶⁵⁾ Sprawa C-243/15 LZ II, pkt 45.

(166). ¹⁶⁶⁾ Sprawa C-432/21 Komisja przeciwko Polsce, pkt 172 i 173.

(167). ¹⁶⁷⁾ Sprawa C-664/15 Protect Natur, pkt 54.

(168) ¹⁶⁸⁾ Zob. art. 13 ramowej dyrektywy wodnej 2000/60/WE.

(169). ¹⁶⁹⁾ Zob. art. 23 dyrektywy 2008/50/WE w sprawie jakości powietrza.

(170). ¹⁷⁰⁾ Zob. art. 4 dyrektywy 2001/42/WE w sprawie strategicznej oceny oddziaływania na środowisko.

(171). ¹⁷¹⁾ Sprawa C-535/18 IL i in. przeciwko Land Nordrhein-Westfalen, pkt 73 i 74.

(172) ¹⁷²⁾ Sprawa C-72/95 Kraaijeveld, pkt 56.

(173). ¹⁷³⁾ Sprawa C-535/18 IL i in. przeciwko Land Nordrhein-Westfalen, pkt 60.

(174). ¹⁷⁴⁾ Sprawa C-197/18 Prandl i in., pkt 73.

(175) ¹⁷⁵⁾ Sprawy połączone C-105/09 i C-110/09 Terre Wallonne i Inter-Environnement Wallonie. Zob. także sprawa C-197/18 Prandl i in., pkt 73.

(176). ¹⁷⁶⁾ Sprawa C-41/11 Inter-Environnement Wallonie, pkt 46.

(177). ¹⁷⁷⁾ Sprawa C-535/18 IL i in. przeciwko Land Nordrhein-Westfalen, pkt 61.

(178). ¹⁷⁸⁾ Sprawa C-535/18 IL i in. przeciwko Land Nordrhein-Westfalen, pkt 123.

(179). ¹⁷⁹⁾ Sprawa C-664/15 Protect Natur, pkt 46.

(180). ¹⁸⁰⁾ Sprawa C-115/09 Bund für Umwelt und Naturschutz, pkt 44.

(181). ¹⁸¹⁾ Sprawa C-570/13 Gruber, pkt 39 i sprawa C-115/09 Bund für Umwelt und Naturschutz, pkt 44.

(182). ¹⁸²⁾ Sprawa C-570/13 Gruber, pkt 40.

(183). ¹⁸³⁾ Sprawa C-252/22 Societatea Civilă Profesională de Avocaţi AB & CD, pkt 59 i 60.

(184) ¹⁸⁴⁾ Sprawa C-535/18 IL i in. przeciwko Land Nordrhein-Westfalen, pkt 59.

(185). ¹⁸⁵⁾ Tamże, pkt 60.

(186), ¹⁸⁶⁾ Sprawa C-237/07 Janecek; sprawa C-723/17 Craeynest, pkt 47..

(187), ¹⁸⁷⁾ Połączone sprawy C-165 i C-167/09 Stichting Natuur en Milieu.

(188), ¹⁸⁸⁾ Sprawa C-240/09 LZ I.

(189), ¹⁸⁹⁾ Sprawa C-197/18 Prandl i in., pkt 46.

(190) ¹⁹⁰⁾ Sprawa C-664/15 Protect Natur, pkt 58.

(191). ¹⁹¹⁾ Sprawa C-873/19 Deutsche Umwelthilfe przeciwko Bundesrepublik Deutschland, pkt 81.

(192), ¹⁹²⁾ Sprawa C-432/21 Komisja przeciwko Polsce, pkt 167.

(193). ¹⁹³⁾ Sprawa C-575/21 WertInvest Hotelbetrieb, pkt 70.

(194). ¹⁹⁴⁾ Sprawa C-197/18 Prandl i in., pkt 30-34.

(195). ¹⁹⁵⁾ Sprawa C-664/15 Protect Natur, pkt 44-46 i 54.

(196). ¹⁹⁶⁾ Sprawa C-664/15 Protect Natur, pkt 35.

(197) ¹⁹⁷⁾ Sprawa C-197/18 Prandl i in., pkt 44-46.

(198). ¹⁹⁸⁾ Sprawa C-664/15 Protect Natur, pkt 34.

(199). ¹⁹⁹⁾ Sprawa C-826/18 Stichting Varkens in Nood i in., pkt 49.

(200). ²⁰⁰⁾ Sprawa C-664/15 Protect Natur, pkt 90.

(201). ²⁰¹⁾ Sprawa C-873/19 Deutsche Umwelthilfe, pkt 66, 68 i 71.

(202). ²⁰²⁾ Zob. wytyczne na temat stosowania konwencji z Aarhus, s. 198.

(203). ²⁰³⁾ Sprawa C-873/19 Deutsche Umwelthilfe przeciwko Bundesrepublik Deutschland, pkt 67.

(204). ²⁰⁴⁾ Sprawa C-664/15 Protect Natur, pkt 39.

(205). ²⁰⁵⁾ Zob. wytyczne na temat stosowania konwencji z Aarhus, s. 198 oraz sprawa C-197/18 Prandl, pkt 33 i 34.

(206). ²⁰⁶⁾ Sprawa C-664/15 Protect Natur, pkt 46-48. Zob. również sprawa C-873/19 Deutsche Umwelthilfe przeciwko Bundesrepublik Deutschland, pkt 68.

(207). ²⁰⁷⁾ Sprawa C-252/22 Societatea Civilă Profesională de Avocaţi AB & CD, pkt 63.

(208). ²⁰⁸⁾ Sprawa C-664/15 Protect Natur, pkt 48.

(209). ²⁰⁹⁾ Sprawa C-664/15 Protect Natur, pkt 90.

(210). ²¹⁰⁾ Sprawa C-664/15 Protect Natur, pkt 98. Zob. również sprawa C-280/18 Flausch, pkt 60, w której TSUE podkreślił, że państwa członkowskie nie mogą ograniczać dostępu do kontroli sądowej poprzez wyznaczenie terminu na złożenie skargi rozpoczynającego bieg z chwilą ogłoszenia decyzji, jeżeli zainteresowana społeczność nie miała wcześniej odpowiedniej możliwości uzyskania informacji o tej decyzji.

(211). ²¹¹⁾ Sprawa C-664/15 Protect Natur, pkt 46.

(212). ²¹²⁾ Art. 6 ust. 2 dyrektywy 2003/4/WE w sprawie publicznego dostępu do informacji dotyczących środowiska; art. 13 dyrektywy 2004/35/WE w sprawie odpowiedzialności za środowisko; art. 25 dyrektywy 2010/75/UE w sprawie emisji przemysłowych; art. 11 dyrektywy 2011/92/UE w sprawie oceny oddziaływania na środowisko; art. 23 dyrektywy 2012/18/UE (Seveso III); art. 23 dyrektywy 2025/2360/UE w sprawie monitorowania i odporności gleby. i art. 19 ust. 4 rozporządzenia (UE) 2025/2365 w sprawie zapobiegania stratom granulatu z tworzyw sztucznych w celu ograniczenia zanieczyszczenia mikrodrobinami plastiku. Zob. też motyw 27 dyrektywy (UE) 2016/2284 w sprawie krajowych pułapów emisji, który zawiera bezpośrednie odwołanie do orzecznictwa TSUE dotyczącego dostępu do wymiaru sprawiedliwości.

(213) ²¹³⁾ Sprawa C-243/15 LZ II.

(214). ²¹⁴⁾ Sprawa C-137/14 Komisja przeciwko Niemcom, pkt 32; sprawa C-535/18 IL i in., pkt 57.

(215). ²¹⁵⁾ Sprawa C-115/09 Bund für Umwelt und Naturschutz, pkt 45.

(216). ²¹⁶⁾ Sprawa C-197/18 Prandl i in., pkt 33.

(217). ²¹⁷⁾ Tamże, pkt 33.

(218). ²¹⁸⁾ Tamże, pkt 34 i sprawa C-664/15 Protect Natur, pkt 46.

(219). ²¹⁹⁾ Sprawa C-137/14, Komisja przeciwko Niemcom, pkt 80.

(220). ²²⁰⁾ Sprawa C-137/14, Komisja przeciwko Niemcom, pkt 80.

(221). ²²¹⁾ We wniosku Komisji COM(2025) 984 final dotyczącym rozporządzenia w sprawie przyspieszenia ocen oddziaływania na środowisko zaproponowano przepis dotyczący istotnego wykluczenia, wraz z zabezpieczeniami zapewniającymi prawo dostępu do wymiaru sprawiedliwości. Przepis ten, o ile zostanie uzgodniony przez współprawodawców, doprecyzuje warunki i zabezpieczenia dotyczące wykluczenia.

(222) ²²²⁾ Sprawa C-723/17 Craeynest i in., pkt 45.

(223). ²²³⁾ Sprawa C-723/17 Craeynest i in., pkt 51.

(224). ²²⁴⁾ Sprawa C-723/17 Craeynest i in., pkt 46.

(225). ²²⁵⁾ Sprawa C-723/17 Craeynest i in., pkt 34.

(226), ²²⁶⁾ Art. 6 ust. 2.

(227) ²²⁷⁾ Sprawa C-71/14 East Sussex, pkt 53.

(228). ²²⁸⁾ Sprawa C-279/12 Fish Legal i Shirley, pkt 36.

(229). ²²⁹⁾ Określone w art. 5 ust. 2.

(230). ²³⁰⁾ Sprawa C-280/18 Flausch, pkt 27 i 51.

(231). ²³¹⁾ Wytyczne na temat stosowania konwencji z Aarhus, s. 199.

(232). ²³²⁾ Sprawa C-723/17 Craeynest i in., pkt 42-43.

(233). ²³³⁾ Sprawa C-723/17 Craeynest i in., pkt 31, 32 i 34.

(234). ²³⁴⁾ Sprawa C-137/14 Komisja przeciwko Niemcom, pkt 80 (dodano podkreślenie).

(235) ²³⁵⁾ Sprawa C-71/14 East Sussex, pkt 58.

(236). ²³⁶⁾ Opinia rzecznik generalnej J. Kokott w sprawie C-723/17 Craeynest i in., pkt 42.

(237). ²³⁷⁾ Sprawa C-721/21 Eco Advocacy CLG przeciwko An Bord Pleanála, pkt 22.

(238). ²³⁸⁾ Sprawa C-721/21 Eco Advocacy CLG przeciwko An Bord Pleanála, pkt 23.

(239). ²³⁹⁾ Opinia rzecznik generalnej J. Kokott w sprawie C-723/17 Craeynest i in., pkt 43.

(240). ²⁴⁰⁾ Zob. s. 196.

(241). ²⁴¹⁾ W sprawie C-215/06 Komisja przeciwko Irlandii TSUE orzekł w pkt 57, że "[o] ile prawo wspólnotowe nie może stanąć na przeszkodzie temu, aby obowiązujące normy krajowe pozwoliły w pewnych wypadkach na legalizację operacji lub działań nieprawidłowych w jego świetle, o tyle możliwość taka powinna być uwarunkowana tym, że nie będzie ona stwarzać zainteresowanym okazji do obejścia norm wspólnotowych lub uchylenia się od ich stosowania i że pozostania ona wyjątkiem".

(242). ²⁴²⁾ Sprawa C-416/10 Križan, pkt 87-91.

(243). ²⁴³⁾ Sprawa C-416/10 Križan, pkt 91.

(244). ²⁴⁴⁾ Sprawy C-196/16 i C-197/16 Comune di Corridonia, pkt 38. Sprawy te dotyczą decyzji stwierdzających, że instalacje wytwarzające energię elektryczną z biogazu spełniały normy środowiskowe. Decyzje te zostały wydane w następstwie przeprowadzenia procedur oceny już po zbudowaniu i oddaniu do użytku tych instalacji oraz w następstwie stwierdzenia nieważności pierwotnego zezwolenia.

(245). ²⁴⁵⁾ Sprawy C-196/16 i C-197/16 Comune di Corridonia, pkt 41.

(246). ²⁴⁶⁾ Zob. s. 196.

(247). ²⁴⁷⁾ Sprawa C-71/14 East Sussex, pkt 52.

(248). ²⁴⁸⁾ Sprawa C-723/17 Craeynest i in., pkt 54.

(249). ²⁴⁹⁾ Sprawa C-723/17 Craeynest i in., pkt 52.

(250). ²⁵⁰⁾ Sprawa C-71/14 East Sussex, pkt 58.

(251), ²⁵¹⁾ Sprawa C-529/15 Folk, pkt 28.

(252). ²⁵²⁾ Tamże151.

(253). ²⁵³⁾ Sprawa C-529/15 Folk, pkt 31: [p]aństwa członkowskie są [...] zobowiązane odmówić pozwolenia na przedsięwzięcia, które mogą spowodować pogorszenie stanu części wód, chyba że przedsięwzięcia te wchodzą w zakres odstępstwa przewidzianego w art. 4 ust. 7 dyrektywy 2000/60. Przepis ten nie odnosi się wyłącznie do przedsięwzięć wymagających pozwolenia. Obejmuje on bowiem każde pogorszenie stanu części wód, spowodowane przez daną instalację bądź nie, i przewiduje przypadki, w których w obliczu takiego pogorszenia państwa członkowskie nie są jednak zobowiązane do podjęcia działań. Przepis ten nie odnosi się wyłącznie do przedsięwzięć wymagających pozwolenia [...] i nie ma znaczenia dla [...] pojęcia szkód wyrządzonych środowisku naturalnemu.

(254). ²⁵⁴⁾ Tamże, pkt 37 i 38.

(255), ²⁵⁵⁾ Sprawa C-529/15 Folk, pkt 51.

(256), ²⁵⁶⁾ Sprawa C-570/13 Gruber, pkt 42-50.

(257). ²⁵⁷⁾ Sprawa C-75/08 Mellor, pkt 59.

(258). ²⁵⁸⁾ Sprawa C-137/14 Komisja przeciwko Niemcom, pkt 48 i sprawa C-72/12 Altrip, pkt 37.

(259). ²⁵⁹⁾ Sprawa C-432/21 Komisja przeciwko Polsce, pkt 120.

(260), ²⁶⁰⁾ Sprawa C-127/02 Waddenzee, pkt 59.

(261). ²⁶¹⁾ Sprawa C-723/17 Craeynest i in., pkt 52.

(262). ²⁶²⁾ Sprawa C-237/07 Janecek, pkt 46.

(263), ²⁶³⁾ Wcześniej 2001/81/WE.

(264). ²⁶⁴⁾ Sprawy C-165 do C-167/09, Stichting Natuur en Milieu.

(265). ²⁶⁵⁾ Sprawa C-723/17 Craeynest i in., pkt 46, 47 i 49.

(266). ²⁶⁶⁾ Sprawa C-723/17 Craeynest i in., pkt 50-51.

(267). ²⁶⁷⁾ Sprawa C-723/17 Craeynest i in., pkt 44-45.

(268). ²⁶⁸⁾ Sprawa C-197/18 Prandl i in., pkt 36.

(269). ²⁶⁹⁾ Sprawa C-197/18 Prandl i in., pkt 52, 55, 61 i 72.

(270). ²⁷⁰⁾ Sprawy C-165 do C-167/09, Stichting Natuur en Milieu, pkt 78 i 79.

(271). ²⁷¹⁾ Zob. sprawa C-72/95 Kraaijeveld, pkt 57.

(272). ²⁷²⁾ W sprawach połączonych C-293/12 Digital Rights Ireland Ltd i C-594/12 dotyczących przepisów w sprawie ogólnego zatrzymywania metadanych związanych z łącznością TSUE wspomniał w pkt 47, że [c]o się tyczy sądowej kontroli przestrzegania tych wymogów w przypadku, gdy dotyczy ona ingerencji w prawa podstawowe, zakres uprawnień dyskrecjonalnych prawodawcy Unii może okazać się ograniczony w zależności od kilku czynników, w tym między innymi obszaru, którego kontrola ta dotyczy, natury prawa gwarantowanego przez kartę, charakteru i wagi tej ingerencji oraz jej celu.

(273), ²⁷³⁾ Wynika to z tego, że definicja "władzy publicznej" w art. 2 pkt 2 konwencji z Aarhus wyklucza organy lub instytucje pełniące funkcje o charakterze sądowym lub ustawodawczym.

(274). ²⁷⁴⁾ Sprawy połączone C-128/09 do C-131/09, C-134/09 i C-135/09 Boxus, pkt 53.

(275). ²⁷⁵⁾ Sprawy połączone C-128/09 do C-131/09, C-134/09 i C-135/09 Boxus.

(276). ²⁷⁶⁾ Sprawa C-41/11 Inter-Environnement Wallonie, pkt 42-47.

(277). ²⁷⁷⁾ Sprawa C-348/15 Stadt Wiener Neustadt, pkt 38.

(278). ²⁷⁸⁾ Sprawa C-348/15 Stadt Wiener Neustadt, pkt 47 i 48.

(279). ²⁷⁹⁾ Sprawa C-293/97 Standley, pkt 51 i 52.

(280). ²⁸⁰⁾ Sprawa C-284/95 Safety Hi Tech, pkt 33-61.

(281). ²⁸¹⁾ Sprawy połączone C-313/15 i C-530/15 Eco-Emballages SA.

(282). ²⁸²⁾ Sprawa C-281/16 Vereniging Hoekschewaards Landschap, pkt 29, 31, 33, 34, 36, 37 i 39.

(283). ²⁸³⁾ Sprawa C-201/02 Wells, pkt 64-65.

(284). ²⁸⁴⁾ Sprawa C-129/96 Inter-Environnement Wallonie, pkt 45.

(285). ²⁸⁵⁾ Sprawa C-201/02 Wells, pkt 67 i sprawa C-420/11 Leth, pkt 38.

(286). ²⁸⁶⁾ Sprawa C-71/14 East Sussex, pkt 52.

(287). ²⁸⁷⁾ Sprawa C-873/19 Deutsche Umwelthilfe przeciwko Bundesrepublik Deutschland, pkt 65.

(288). ²⁸⁸⁾ Sprawa C-873/19 Deutsche Umwelthilfe przeciwko Bundesrepublik Deutschland, pkt 79.

(289). ²⁸⁹⁾ Sprawa C-873/19 Deutsche Umwelthilfe przeciwko Bundesrepublik Deutschland, pkt 72.

(290). ²⁹⁰⁾ Sprawa C-873/19 Deutsche Umwelthilfe przeciwko Bundesrepublik Deutschland, pkt 79.

(291). ²⁹¹⁾ Sprawa C-752/18 Deutsche Umwelthilfe przeciwko Freistaat Bayern, pkt 34.

(292). ²⁹²⁾ Sprawa C-752/18 Deutsche Umwelthilfe przeciwko Freistaat Bayern, pkt 34-42.

(293). ²⁹³⁾ Sprawa C-752/18 Deutsche Umwelthilfe przeciwko Freistaat Bayern, pkt 46.

(294). ²⁹⁴⁾ Sprawa C-378/17 Minister for Justice and Equality i Commissioner of An Garda Síochána przeciwko Workplace Relations Commission, pkt 52.

(295). ²⁹⁵⁾ Sprawa C-72/12 Altrip, pkt 49.

(296). ²⁹⁶⁾ Sprawa C-72/12 Altrip, pkt 51.

(297). ²⁹⁷⁾ Sprawa C-72/12 Altrip, pkt 52-54.

(298). ²⁹⁸⁾ Możliwość zignorowania drobnych uchybień proceduralnych dla celów skutecznych środków ochrony prawnej nie stoi jednak na przeszkodzie temu, by sędzia stwierdził, że uchybienie proceduralne miało miejsce.

(299). ²⁹⁹⁾ Sprawa C-201/02 Wells, pkt 65.

(300). ³⁰⁰⁾ Sprawa C-201/02 Wells, pkt 69.

(301). ³⁰¹⁾ Sprawa C-201/02 Wells, pkt 60.

(302). ³⁰²⁾ Sprawy połączone C-128/09 do C-131/09, C-134/09 i C-135/09 Boxus, pkt 57, i sprawa C-182/10 Solvay i in., pkt 52.

(303). ³⁰³⁾ Sprawa C-348/15 Stadt Wiener Neustadt, pkt 45-48.

(304). ³⁰⁴⁾ Sprawa C-348/15 Stadt Wiener Neustadt, pkt 31.

(305). ³⁰⁵⁾ Sprawa C-278/21 AquaPri, pkt 39-43.

(306). ³⁰⁶⁾ Tamże, pkt 39.

(307). ³⁰⁷⁾ Tamże, pkt 40.

(308). ³⁰⁸⁾ Tamże, pkt 42.

(309). ³⁰⁹⁾ Tamże, pkt 43.

(310). ³¹⁰⁾ Tamże, pkt 46.

(311) ³¹¹⁾ Sprawa C-41/11 Inter-Environnement Wallonie.

(312) ³¹²⁾ Sprawa C-379/15 Association France Nature Environnement.

(313): ³¹³⁾ Sprawa C-379/15 Association France Nature Environnement, pkt 38.

(314) ³¹⁴⁾ Sprawa C-237/07 Janecek, pkt 39-42.

(315) ³¹⁵⁾ Sprawy C-196/16 i C-197/16 Comune di Corridonia, pkt 42-43.

(316). ³¹⁶⁾ Sprawa C-752/18 Deutsche Umwelthilfe przeciwko Freistaat Bayern, pkt 57.

(317). ³¹⁷⁾ Tamże, pkt 36.

(318), ³¹⁸⁾ Sprawa C-237/07 Janecek, pkt 46.

(319) ³¹⁹⁾ Sprawa C-404/13 Client Earth, pkt 58. W tym przypadku, w kontekście wiążących wartości dopuszczalnych dla jakości powietrza zgodnie z dyrektywą 2008/50/WE w sprawie jakości powietrza, TSUE orzekł, że w przypadku gdy państwo członkowskie nie spełniło wymogów wynikających z art. 13 ust. 1 akapit drugi dyrektywy 2008/50, przy czym nie wystąpiło ono o odroczenie terminu na warunkach przewidzianych w art. 22 tej dyrektywy, na właściwym sądzie krajowym, do którego ewentualnie zostanie skierowane powództwo, spoczywa obowiązek wprowadzenia względem organu krajowego wszelkich koniecznych środków, takich jak nakaz, aby organ ten sporządził plan wymagany przez tę dyrektywę na warunkach w niej przewidzianych.

(320) ³²⁰⁾ Sprawa C-72/12 Altrip.

(321). ³²¹⁾ Zob. przypis 163.

(322). ³²²⁾ Sprawa C-752/18 Deutsche Umwelthilfe przeciwko Freistaat Bayern, pkt 54.

(323). ³²³⁾ Sprawa C-201/02 Wells, pkt 66.

(324), ³²⁴⁾ Sprawa C-399/14 Grüne Liga Sachsen.

(325). ³²⁵⁾ Sprawa C-420/11 Leth, pkt 36 i 38.

(326). ³²⁶⁾ Sprawa C-420/11 Leth, pkt 41.

(327). ³²⁷⁾ Sprawa C-420/11 Leth, pkt 46.

(328). ³²⁸⁾ Sprawa C-61/21 JP przeciwko Ministre de la Transition écologique, pkt 55 i 56.

(329). ³²⁹⁾ Tamże, pkt 60.

(330). ³³⁰⁾ Sprawa C-399/14 Grüne Liga Sachsen, pkt 75.

(331). ³³¹⁾ Wynika to z tego, że TSUE przedstawił wymóg, zgodnie z którym przyszłość mostu należy rozpatrzyć w kontekście art. 6 ust. 4 dyrektywy siedliskowej 92/43/EWG. Wymaga ona zastosowania środków wyrównawczych, jeżeli przedsięwzięcie powodujące szkodę zostanie dopuszczone z uwagi na brak rozwiązań alternatywnych oraz nadrzędny interes publiczny.

(332). ³³²⁾ Zob. również sprawa C-104/15 Komisja przeciwko Rumunii, pkt 95, w odniesieniu do znaczenia, jakie ma uwzględnianie wymogów dotyczących wyników przy rozwiązywaniu kwestii niezgodności z wymogami. Sprawa dotyczyła art. 4 i 13 ust. 2 dyrektywy 2006/21/WE w sprawie odpadów górniczych.

(333) ³³³⁾ Sprawa C-416/10 Križan, pkt 109.

(334). ³³⁴⁾ Zob. na przykład sprawaTechnische Glaswerke Ilmenau przeciwko Komisji, C-404/04 P-R. Pkt 10 tej sprawy stanowi, co następuje: "[z]godnie z utrwalonym orzecznictwem środki tymczasowe mogą zostać zarządzone przez sędziego rozpatrującego wniosek jedynie wtedy, gdy zostanie wykazane, iż ich zastosowanie jest prima facie prawnie i faktycznie uzasadnione (fumus boni iuris) oraz że są one pilne w tym sensie, iż ich zarządzenie i wykonanie przed rozstrzygnięciem w sprawie głównej jest konieczne w celu uniknięcia poważnej i nieodwracalnej szkody dla interesów skarżącego. Sędzia rozpatrujący wniosek dokonuje również, o ile to konieczne, wyważenia danych interesów. W pkt 11 stwierdza się, że "Przesłanki te mają charakter kumulatywny w takim znaczeniu, że brak spełnienia jednej z nich uzasadnia odmowę zastosowania środków tymczasowych".

(335). ³³⁵⁾ Sprawa C-441/17 R Komisja przeciwko Polsce, pkt 96 i 108.

(336). ³³⁶⁾ Tamże, pkt 99.

(337). ³³⁷⁾ Zob. również sprawa C-268/06 Impact, pkt 51.

(338) ³³⁸⁾ Sprawa C-470/16 North East Pylon, pkt 49.

(339). ³³⁹⁾ Sprawa C-470/16 North East Pylon, pkt 58.

(340), ³⁴⁰⁾ Sprawa C-167/17 Klohn, pkt 32.

(341) ³⁴¹⁾ Sprawa C-167/17 Klohn, pkt 33.

(342). ³⁴²⁾ Sprawa C-167/17 Klohn, pkt 36.

(343). ³⁴³⁾ Art. 11 ust. 4 dyrektywy 2011/92/UE w sprawie oceny oddziaływania na środowisko; art. 25 ust. 4 dyrektywy 2010/75/UE w sprawie emisji przemysłowych; i art. 23 dyrektywy 2012/18/UE (Seveso III).

(344), ³⁴⁴⁾ Sprawa C-427/07 Komisja przeciwko Irlandii C-260/11 Edwards i Pallikaropoulos; i sprawa C-530/11 Komisja przeciwko Zjednoczonemu Królestwu.

(345). ³⁴⁵⁾ Sprawa C-167/17 Klohn, pkt 28-30.

(346). ³⁴⁶⁾ Sprawa C-167/17 Klohn, pkt 55.

(347). ³⁴⁷⁾ Sprawa C-167/17 Klohn, pkt 71.

(348) ³⁴⁸⁾ Tamże pkt 268.

(349), ³⁴⁹⁾ Tamże pkt 269.

(350). ³⁵⁰⁾ Sprawa C-470/16 North East Pylon, pkt 33.

(351) ³⁵¹⁾ Sprawa C-260/11 Edwards i Pallikaropoulos, pkt 33.

(352). ³⁵²⁾ Sprawa C-427/07 Komisja przeciwko Irlandii, pkt 92.

(353). ³⁵³⁾ Sprawa C-260/11 Edwards i Pallikaropoulos, pkt 29-30.

(354). ³⁵⁴⁾ Sprawa C-260/11 Edwards i Pallikaropoulos, pkt 35.

(355) ³⁵⁵⁾ Orzecznictwo dotyczy przepisów w sprawie kosztów zawartych w dyrektywie 2011/92/UE w sprawie oceny oddziaływania na środowisko i dyrektywy 2010/75/UE w sprawie emisji przemysłowych, które są objęte obowiązkiem transpozycji odnoszącym się do dyrektyw.

(356). ³⁵⁶⁾ Sprawa C-530/11 Komisja przeciwko Zjednoczonemu Królestwu, pkt 58.

(357). ³⁵⁷⁾ Sprawa C-252/22 Societatea Civilă Profesională de Avocaţi AB & CD, pkt 81.

(358). ³⁵⁸⁾ Sprawa C-427/07 Komisja przeciwko Irlandii, pkt 92.

(359). ³⁵⁹⁾ Sprawa C-530/11 Komisja przeciwko Zjednoczonemu Królestwu, pkt 66. Analogicznie odnosi się to także do dyrektywy 2012/18/UE (Seveso III).

(360). ³⁶⁰⁾ Sprawa C-530/11 Komisja przeciwko Zjednoczonemu Królestwu, pkt 67.

(361). ³⁶¹⁾ Sprawa C-530/11 Komisja przeciwko Zjednoczonemu Królestwu, pkt 68.

(362). ³⁶²⁾ Sprawa C-260/11 Edwards i Pallikaropoulos, pkt 45 i 48.

(363). ³⁶³⁾ Tamże pkt 268.

(364). ³⁶⁴⁾ Sprawa C-470/16 North East Pylon, pkt 61.

(365). ³⁶⁵⁾ Sprawa C-260/11 Edwards i Pallikaropoulos, pkt 43.

(366). ³⁶⁶⁾ Sprawa C-260/11 Edwards i Pallikaropoulos, pkt 42.

(367). ³⁶⁷⁾ Sprawa C-260/11 Edwards i Pallikaropoulos, pkt 40.

(368). ³⁶⁸⁾ Sprawa C-530/11 Komisja przeciwko Zjednoczonemu Królestwu, pkt 47.

(369). ³⁶⁹⁾ Sprawa C-530/11 Komisja przeciwko Zjednoczonemu Królestwu, pkt 54.

(370). ³⁷⁰⁾ Sprawa C-530/11 Komisja przeciwko Zjednoczonemu Królestwu, pkt 47.

(371). ³⁷¹⁾ Zob. "Wyjaśnienia dotyczące Karty praw podstawowych" w kontekście art. 47 ust. 3.

(372). ³⁷²⁾ Sprawa C-348/15 Stadt Wiener Neustadt, pkt 41.

(373). ³⁷³⁾ Sprawa C-664/15 Protect Natur, pkt 101.

(374). ³⁷⁴⁾ Na przykład art. 11 ust. 5 dyrektywy 2011/92/UE w sprawie oceny oddziaływania na środowisko. i art. 19 ust. 5 rozporządzenia (UE) 2025/2365 w sprawie zapobiegania stratom granulatu z tworzyw sztucznych w celu ograniczenia zanieczyszczenia mikrodrobinami plastiku.

(375) ³⁷⁵⁾ Wcześniej art. 10 ust. 6 dyrektywy 85/337/EWG.

(376). ³⁷⁶⁾ Sprawa C-427/07 Komisja przeciwko Irlandii, pkt 97 (dodano podkreślenie).

(377). ³⁷⁷⁾ Sprawa C-427/07 Komisja przeciwko Irlandii, pkt 98.

(378) ³⁷⁸⁾ Zob. także informacje na temat dostępu do wymiaru sprawiedliwości dostępne w portalu "e-Sprawiedliwość", który musi być regularnie aktualizowany przez państwa członkowskie: https://e-justice.europa.eu/content_access_to_justice_in_environmental_matters-300-en.do.

(1) ¹⁾ Niniejszy załącznik zawiera wyłącznie wyroki wydane od 2017 r., na które powołano się w niniejszej aktualizacji zawiadomienia.

Metryka aktu

Identyfikator:	Dz.U.UE.C.2026.3962
Rodzaj:	zawiadomienie
Tytuł:	Zawiadomienie Komisji w sprawie dostępu do wymiaru sprawiedliwości w sprawach dotyczących środowiska
Data aktu:	2026-07-16
Data ogłoszenia:	2026-07-24

Zawiadomienie Komisji w sprawie dostępu do wymiaru sprawiedliwości w sprawach dotyczących środowiska