Zawiadomienie Komisji - Wytyczne dotyczące sieci Natura 2000 i zmiany klimatu

ZAWIADOMIENIE KOMISJI

Wytyczne dotyczące sieci Natura 2000 i zmiany klimatu

(C/2026/3567)

ZASTRZEŻENIE

Niniejsze wytyczne mają pomóc w lepszym zrozumieniu, jak sieć Natura 2000 i zarządzanie nią można dostosować do zmiany klimatu, aby osiągnąć cele tej sieci. Zawarto w nich instrukcje dotyczące projektowania terenów Natura 2000 i zarządzania nimi w kontekście potencjalnych skutków zmian klimatu, wyjaśniono istniejące elastyczności, określono potrzeby w zakresie planowania strategicznego oraz zaproponowano praktyczne środki wspierające przystosowanie się do zmiany klimatu na poziomie sieci oraz terenów Natura 2000, a także w szerzej rozumianym krajobrazie. Wytyczne te mają na celu wsparcie zorganizowanego, proporcjonalnego i elastycznego podejścia, które pomaga organom i zainteresowanym stronom w pragmatycznym radzeniu sobie z presjami związanymi z klimatem.

W niniejszych wytycznych przedstawiono poglądy Komisji Europejskiej i dokument ten nie jest prawnie wiążący. Niniejsze wytyczne nie zastępują, nie uzupełniają ani nie zmieniają przepisów dyrektyw ptasiej i siedliskowej. Przedstawiono w nich natomiast wyjaśnienia mające pomóc państwom członkowskim przy opracowywaniu krajowych środków wykonawczych najlepiej dostosowanych do ich konkretnych uwarunkowań i nie należy ich rozpatrywać oddzielnie, lecz stosować w połączeniu z wyżej wspomnianymi aktami normatywnymi. Nie przesądzają one o żadnym stanowisku, jakie Komisja Europejska może zająć w tej sprawie w przyszłości. Do dokonywania obowiązującej wykładni przepisów UE upoważniony jest jedynie Trybunał Sprawiedliwości Unii Europejskiej.

Pozostaje to również bez uszczerbku dla dalszego orzecznictwa Trybunału Sprawiedliwości Unii Europejskiej, wyników trwającego testu warunków skrajnych dyrektyw ptasiej i siedliskowej ⁽¹⁾ oraz pakietu wniosków dotyczących uproszczenia obciążeń administracyjnych przedstawionych przez Komisję Europejską ⁽²⁾ . W związku z tym nie przesądzają one o toczących się dyskusjach na temat wyzwań związanych z wdrażaniem, obciążeń administracyjnych ani ustalania kolejności działań politycznych w powiązanych unijnych ramach środowiskowych i dotyczących użytkowania gruntów. Studia przypadków pozostają bez uszczerbku dla pełnego i terminowego wypełniania odpowiednich zobowiązań wynikających z dyrektyw ptasiej i siedliskowej.

Komisja Europejska, 2026.

Kopiowanie dozwolone pod warunkiem podania źródła.

Niniejszy dokument przygotowała Komisja Europejska z pomocą Grahama Tuckera z Instytutu Europejskiej Polityki Ochrony Środowiska oraz Kerstin Sundseth z N2K GROUP EUIG, przy udziale Lisy Kopsieker, Giulii Costy Domingo i Evelyn Underwood z Instytutu Europejskiej Polityki Ochrony Środowiska oraz Conchy Olmedy z N2K GROUP EUIG, w ramach umowy nr 09.0201/2022/880820/SER/ENV.D.3 "Wsparcie techniczne i naukowe w odniesieniu do wdrażania dyrektyw siedliskowej i ptasiej oraz strategii na rzecz bioróżnorodności 2030".

AKRONIMY I SKRÓTY

BD	dyrektywa ptasia
BHD	dyrektywy ptasia i siedliskowa
CBD	Konwencja o różnorodności biologicznej
EEA	Europejska Agencja Środowiska
UE	Unia Europejska
TSUE	Trybunał Sprawiedliwości Unii Europejskiej
GHG	gazy cieplarniane
HD	dyrektywa siedliskowa
IPCC	Międzyrządowy Zespół ds. Zmian Klimatu
IUCN	Międzynarodowa Unia Ochrony Przyrody
MPA	chroniony obszar morski
PA	obszar chroniony
SOO	specjalny obszar ochrony
TZW	teren mający znaczenie dla Wspólnoty
SSCM	środki ochronne specyficzne dla danego terenu
OSO	obszar specjalnej ochrony
SSCO	założenia ochrony specyficzne dla danego terenu
SSP	wspólne ścieżki rozwoju społeczno-ekonomicznego
UNFCCC	Ramowa konwencja Narodów Zjednoczonych w sprawie zmian klimatu
WFD	ramowa dyrektywa wodna

GLOSARIUSZ NAJWAŻNIEJSZYCH POJĘĆ

Przystosowanie się do zmiany klimatu	W systemach ukształtowanych przez człowieka jest to proces dostosowania się do spodziewanych lub istniejących warunków klimatycznych i skutków zmiany klimatu w celu złagodzenia szkód lub wykorzystania możliwości przynoszących korzyści. W systemach naturalnych jest to proces dostosowania się do istniejących warunków klimatycznych i ich skutków; interwencja człowieka może ułatwić dostosowanie się do spodziewanych warunków klimatycznych i ich skutków (IPCC, 2023) (3) .
Zdolności przystosowawcze	Zdolność systemów, instytucji, ludzi i innych organizmów do dostosowania się do potencjalnych szkód, do wykorzystania szans lub do reagowania na konsekwencje (IPCC, glosariusz internetowy) (4) .
Chronione siedliska i gatunki	Wszystkie typy siedlisk i gatunki objęte zobowiązaniami na mocy dyrektyw ptasiej i siedliskowej, tj. wszystkie gatunki ptactwa występujące naturalnie w środowisku; a także typy siedlisk przyrodniczych wymienione w załączniku I do dyrektywy siedliskowej oraz gatunki dzikiej fauny i flory będące przedmiotem zainteresowania Wspólnoty wymienione w załącznikach II, IV i V do dyrektywy siedliskowej.
Czynniki wpływu klimatu	Warunki fizyczne systemu klimatycznego (np. warunki średnie, zdarzenia, zjawiska ekstremalne), które mają wpływ na element społeczeństwa lub ekosystemów. W zależności od tolerancji systemu czynniki wpływu klimatu i ich zmiany mogą być szkodliwe, korzystne, neutralne lub stanowić połączenie każdej z tych cech we wzajemnie oddziałujących elementach systemu i regionach (IPCC, 2023).
NARAŻENIE	Obecność ludzi; źródła utrzymania; gatunki lub ekosystemy; funkcje, usługi i zasoby środowiskowe; infrastruktura; lub aktywa gospodarcze, społeczne lub kulturowe w miejscach i w okolicznościach, które mogłyby podlegać niekorzystnym wpływom (IPCC, 2023). Narażenie mierzy się zazwyczaj za pomocą czynników zewnętrznych w stosunku do celu, takich jak tempo i skala zmian temperatury, opadów, podnoszenia się poziomu morza, częstotliwości powodzi i innych czynników fizycznych.
Niebezpieczeństwo	Potencjalne wystąpienie naturalnego lub spowodowanego przez człowieka zdarzenia fizycznego lub tendencji, które mogą spowodować utratę życia, obrażenia lub inne skutki dla zdrowia, a także szkody i straty w mieniu, infrastrukturze, źródłach utrzymania, świadczeniu usług, ekosystemach i zasobach środowiska (IPCC, 2023). Niebezpieczeństwa klimatyczne często określa się jako presje lub zagrożenia związane z chronionymi siedliskami i gatunkami.
Oddziaływanie	Konsekwencje zaistniałego ryzyka dla systemów naturalnych i ludzkich, w przypadku gdy ryzyko wynika z interakcji między niebezpieczeństwami związanymi z klimatem (w tym ekstremalnymi zdarzeniami pogodowymi/klimatycznymi), narażeniem i podatnością na zagrożenia. Oddziaływanie odnosi się zasadniczo do wpływu na życie, źródła utrzymania, zdrowie i dobrostan, ekosystemy (siedliska i gatunki), aktywa gospodarcze, społeczne i kulturowe, usługi (w tym usługi ekosystemowe) oraz infrastrukturę. Oddziaływanie można określać jako konsekwencje lub wyniki oraz może być niekorzystne lub korzystne (IPCC, 2023).
Łagodzenie zmiany klimatu	Interwencja człowieka mająca na celu redukcję emisji lub zwiększenie pochłaniania gazów cieplarnianych (IPCC, 2023). W kontekście obszarów chronionych obejmuje to bezpośrednie działania w celu redukcji emisji gazów cieplarnianych pochodzących z działalności lub zwiększenia zdolności ekosystemów do usuwania tych gazów z atmosfery oraz składowania ich w biomasie i glebie.
Siedliska i gatunki Natura 2000	Gatunki, dla których należy wyznaczyć tereny Natura 2000: ptaki wymienione w załączniku I do dyrektywy ptasiej, regularnie występujące ptaki wędrowne, typy siedlisk wymienione w załączniku I do dyrektywy siedliskowej oraz gatunki wymienione w załączniku II do dyrektywy siedliskowej.
Dyrektywy dotyczące ochrony przyrody	Dyrektywa ptasia i dyrektywa siedliskowa.
Rozwiązanie oparte na zasobach przyrody	Działania w celu ochrony, zachowania i przywrócenia naturalnych lub zmodyfikowanych ekosystemów lądowych, słodkowodnych, przybrzeżnych i morskich oraz zarządzania nimi i użytkowania ich w sposób zrównoważony, służące rozwiązywaniu problemów społecznych, gospodarczych i środowiskowych w skuteczny i elastyczny sposób przy jednoczesnym zapewnieniu dobrostanu człowieka i z korzyścią dla usług ekosystemowych, odporności i bioróżnorodności (UNEP 2022) (5) .
Presje	Czynniki, które mają szkodliwy wpływ na siedliska i gatunki. W ramach sprawozdawczości na podstawie dyrektyw dotyczących ochrony przyrody odnoszą się one do presji ujętych w sprawozdaniach na podstawie art. 17 dyrektywy siedliskowej i art. 12 dyrektywy ptasiej.
Refugia	Obszary, które w przypadku wstrząsów klimatycznych, stresu biologicznego lub znacznego zmniejszenia populacji nadal stanowią zasadnicze elementy niszy gatunku dla małych subpopulacji.
Odporność	Zdolność wzajemnie połączonych systemów społecznych, gospodarczych i ekologicznych do radzenia sobie z niebezpiecznym zdarzeniem, tendencją lub zakłóceniem w drodze reagowania lub reorganizacji w sposób, który pozwala zachować ich podstawową funkcję, tożsamość i strukturę. Odporność jest pozytywnym atrybutem, gdy pozwala zachować zdolność do przystosowania się, uczenia się lub transformacji (IPCC, 2023).
Ryzyko	Możliwość wystąpienia negatywnych skutków dla systemów ludzkich lub ekologicznych, z uwzględnieniem różnorodności wartości i celów związanych z takimi systemami. W kontekście zmiany klimatu ryzyko może wynikać z potencjalnego oddziaływania zmiany klimatu, a także z reakcji człowieka na zmianę klimatu. Istotne negatywne skutki obejmują skutki dla życia, źródeł utrzymania, zdrowia i dobrostanu, aktywów i inwestycji gospodarczych, społecznych i kulturalnych, infrastruktury, usług (w tym usług ekosystemowych), ekosystemów oraz gatunków. W kontekście oddziaływania zmiany klimatu ryzyko wynika z dynamicznych interakcji między niebezpieczeństwami związanymi z klimatem a narażeniem i podatnością systemu ludzkiego lub ekologicznego na niebezpieczeństwa. Niebezpieczeństwa, narażenie i podatność na zagrożenia mogą być niepewne pod względem skali i prawdopodobieństwa wystąpienia oraz mogą zmieniać się w czasie i przestrzeni ze względu na zmiany społeczno-gospodarcze i podejmowanie decyzji przez człowieka. W kontekście reakcji na zmianę klimatu ryzyko wynika z możliwości, że takie reakcje nie doprowadzą do osiągnięcia zamierzonych celów, lub z potencjalnych kompromisów w stosunku do innych celów społecznych - takich jak cele zrównoważonego rozwoju - albo z negatywnych skutków ubocznych dla tych celów. Ryzyko może wynikać na przykład z niepewności we wdrażaniu, skuteczności lub wynikach polityki klimatycznej, inwestycji związanych z klimatem, rozwoju lub wdrażania technologii oraz transformacji systemu (IPCC, 2023).
Scenariusz	Wiarygodny opis możliwego przebiegu przyszłych wydarzeń oparty na spójnym i wewnętrznie zgodnym zbiorze założeń dotyczących głównych przyczyn (np. tempo zmian technologicznych, ceny) i zależności. Należy zauważyć, że scenariusze nie są ani przewidywaniami, ani prognozami, ale służą do przedstawienia skutków zmian i działań (IPCC, 2023).
Wrażliwość	Stopień, w jakim zmienność klimatu lub zmiana klimatu wywierają niekorzystny albo korzystny wpływ na system. Efekt może być bezpośredni (np. zmiana wysokości plonu wskutek zmiany średniej temperatury, zakresu lub wahania temperatur) albo pośredni (np. szkody wywołane przez zwiększenie częstości zalewania obszarów przybrzeżnych z powodu podnoszenia się poziomu morza) (IPCC, glosariusz internetowy).
Zagrożenia	Czynniki, co do których oczekuje się, że będą miały szkodliwy wpływ na siedliska i gatunki w przyszłości.
Podatność na zagrożenia	Według IPCC (2023) podatność na zagrożenia to skłonność lub predyspozycja do ulegania negatywnemu wpływowi. Obejmuje różne pojęcia i elementy, w tym wrażliwość na szkodę lub skłonność do doznania szkody i brak zdolności poradzenia sobie lub przystosowania się. Specjaliści ds. ochrony przyrody nadal zasadniczo uważają podatność na zagrożenia za "funkcję charakteru, skali i tempa zmiany klimatu, na jaką narażony jest system, jego wrażliwości i zdolności przystosowawczych" zgodnie z definicją IPCC (2007) (6) . Aby uzyskać dalsze wyjaśnienia, zob. sekcja 3 w załączniku 2.

Wytyczne dotyczące sieci Natura 2000 i zmiany klimatu

STRESZCZENIE

Na całym świecie zmianę klimatu uznaje się za poważne ryzyko dla społeczeństwa, gospodarki i środowiska. Europejskie prawo o klimacie ⁽⁷⁾ zobowiązuje instytucje Unii i państwa członkowskie do wprowadzenia środków w celu wspólnego osiągnięcia neutralności klimatycznej oraz zapewnienia ciągłych postępów w zwiększaniu zdolności przystosowawczych, wzmacnianiu odporności i zmniejszaniu podatności na zmianę klimatu, zgodnie z art. 7 porozumienia paryskiego ⁽⁸⁾ . Potrzeba łagodzenia zmiany klimatu i przystosowania się do niej ma szczególnie pilny charakter w Europie, gdzie ocieplenie następuje w tempie około dwukrotnie wyższym niż średnia światowa, co skutkuje wzrostem temperatur, częstszymi falami upałów, suszami, ulewnymi opadami deszczu i warunkami sprzyjającymi pożarom roślinności.

Kryzys bioróżnorodności jest nierozerwalnie związany z kryzysem klimatycznym, przy czym zmiana klimatu jest głównym czynnikiem powodującym utratę bioróżnorodności i degradację ekosystemów w Europie, podczas gdy odporne ekosystemy są kluczowymi sojusznikami w łagodzeniu zmiany klimatu i przystosowywaniu się do niej. Zmiana klimatu już teraz napędza zmiany w ekosystemach, siedliskach i rozmieszczeniu gatunków, często w kierunku wyższych szerokości geograficznych i wysokości n.p.m., co szczególnie szkodliwie oddziałuje na endemiczne, rzadkie i zagrożone siedliska i gatunki, chronione na mocy unijnych dyrektyw ptasiej ⁽⁹⁾ i siedliskowej ⁽¹⁰⁾ . Oczekuje się, że oddziaływanie to nasili się w nadchodzących dziesięcioleciach.

Wiele ekosystemów odgrywa zasadniczą rolę w redukcji emisji gazów cieplarnianych i oferuje oparte na zasobach przyrody rozwiązania w zakresie przystosowania się do zmiany klimatu. W znacznym stopniu przyczyniają się do tego środki ochronne dotyczące siedlisk i gatunków na terenach Natura 2000. Rozwiązania oparte na zasobach przyrody mogą zapobiegać utracie ekosystemów bogatych w węgiel i prowadzić do ich odtworzenia oraz mogą w sposób racjonalny pod względem kosztów przeciwdziałać ryzyku związanemu z klimatem, takiemu jak powodzie rzeczne i przybrzeżne, osuwiska, niedobory wody, erozja (w tym po pożarach roślinności) i degradacja gleby. Oprócz odtwarzania, szeroki zakres środków zarządzania, utrzymania, zmniejszania ryzyka i przystosowania się do zmiany klimatu może dodatkowo wzmocnić odporność ekosystemów, w zależności od uwarunkowań i priorytetów krajowych.

UE uznaje kluczową rolę bioróżnorodności w przystosowaniu się do zmiany klimatu. W swojej strategii w zakresie przystosowania się do zmiany klimatu z 2021 r. ⁽¹¹⁾ i komunikacie w sprawie zarządzania ryzykiem klimatycznym ⁽¹²⁾ wezwano do odtwarzania ekosystemów i zarządzania nimi w oparciu o dane naukowe oraz podkreślono, że wielkoskalowe, długoterminowe rozwiązania oparte na zasobach przyrody są rozwiązaniami racjonalnymi pod względem kosztów, wielofunkcyjnymi i typu "no regret". Bardziej zintegrowane i długoterminowe podejścia mają zasadnicze znaczenie dla skutecznego zarządzania siecią Natura 2000, a także dla osiągnięcia celów dyrektyw ptasiej i siedliskowej oraz rozporządzenia o odbudowie zasobów przyrodniczych ⁽¹³⁾ .

Niniejsze wytyczne mają dostarczyć wskazówek dotyczących przyjęcia zorganizowanego podejścia do przystosowania się do zmiany klimatu w odniesieniu do terenów Natura 2000, spójnego z istniejącymi krajowymi strategiami przystosowania się do zmiany klimatu przyjętymi na podstawie Europejskiego prawa o klimacie i krajowymi planami odbudowy zasobów przyrodniczych przyjętymi na podstawie rozporządzenia o odbudowie zasobów przyrodniczych. W wytycznych wyjaśniono, w jaki sposób można stosować przepisy dyrektyw dotyczących ochrony przyrody przy wyznaczaniu terenów Natura 2000 i zarządzaniu nimi w kontekście oddziaływania zmiany klimatu. Określono w nich potrzeby w zakresie planowania strategicznego i praktyczne środki, które wspierają przystosowanie się do zmiany klimatu na poziomie sieci Natura 2000, poszczególnych terenów oraz otaczających je krajobrazów i mórz. Zachęca się w nich również do stosowania rozwiązań opartych na zasobach przyrody i nawiązywania partnerstw strategicznych z odpowiednimi sektorami, w tym w celu zapobiegania klęskom żywiołowym, aby zapewnić dodatkowe korzyści w zakresie bioróżnorodności, a także przystosowania się do zmiany klimatu i łagodzenia jej skutków.

Wytyczne zawierają informacje i porady dla państw członkowskich, zarządzających siecią Natura 2000 i organów ds. ochrony środowiska, aby pomóc im w wypełnianiu ich obowiązków, z wykorzystaniem elastyczności przewidzianej w dyrektywach ptasiej i siedliskowej przy dostosowywaniu założeń ochrony i środków ochronnych do zmiany klimatu. Wytyczne nie są prawnie wiążące i prezentują szereg środków, które państwa członkowskie mogą zdecydować się wdrożyć.

W miarę nasilania się zmiany klimatu sieć Natura 2000, obejmująca 18,6 % obszarów lądowych UE i 10,5 % mórz UE, będzie nadal chronić znaczną część bioróżnorodności Europy. Sieć ta stanowi podwalinę unijnej polityki ochrony przyrody oraz fundament przystosowania się do zmiany klimatu, a ponadto może wydatnie wesprzeć ogólną reakcję Europy na zmianę klimatu za pomocą rozwiązań opartych na zasobach przyrody. Aby spełnić te zadania, terenami Natura 2000 należy nie tylko skutecznie zarządzać, ale także dostosować ich strategie ochrony w celu pełnego uwzględnienia kwestii związanych ze zmianą klimatu na wczesnym etapie, zapewniając proaktywne i dobrze dostosowane środki na poziomie terenu, krajobrazu i sieci. Przystosowanie sieci Natura 2000 do zmiany klimatu powinno opierać się na ocenach podatności na zagrożenia i ocenach ryzyka w celu zidentyfikowania siedlisk, gatunków i terenów najbardziej narażonych na ryzyko, a także ważnych refugiów klimatycznych, aby kierować działaniami na poziomie sieci, terenu i otaczającego krajobrazu.

Środki powinny koncentrować się na zwiększeniu odporności na miejscu przez zmniejszenie istniejących presji, poprawę warunków abiotycznych, odtworzenie zdegradowanych ekosystemów i poprawę łączności, w razie potrzeby przy jednoczesnym ułatwianiu przemieszczania się gatunków. W stosownych przypadkach należy ocenić spójność sieci Natura 2000 oraz wzmocnić ją poprzez dodanie lub powiększenie terenów bądź dostosowanie granic w odpowiedzi na zmiany zasięgu. Konieczne mogą być środki dotyczące szerzej rozumianego krajobrazu w celu zmniejszenia presji zewnętrznych, poprawy łączności i odtworzenia siedlisk zgodnie z dyrektywami dotyczącymi ochrony przyrody i rozporządzeniem o odbudowie zasobów przyrodniczych. Nacisk należy położyć na rozwiązania korzystne dla wszystkich, które wspierają przystosowanie się do zmiany klimatu i łagodzenie jej skutków, a także założenia ochrony przyrody.

1. CEL NINIEJSZYCH WYTYCZNYCH

1.1. Wzajemnie powiązane wyzwania związane ze zmianą klimatu i utratą bioróżnorodności

Zmianę klimatu uznaje się za poważne ryzyko dla społeczeństwa, gospodarki i środowiska na całym świecie. Rozwiązanie tego problemu wymaga zarówno redukcji antropogenicznych emisji gazów cieplarnianych, jak i poprawy zdolności pochłaniaczy do usuwania dwutlenku węgla, w tym sekwestracji (wychwytywania) w glebie i roślinności, zarówno na lądzie, jak i w morzach. W 2015 r. na konferencji ONZ w sprawie zmiany klimatu (COP21) 196 państw przyjęło porozumienie paryskie ⁽¹⁴⁾ - prawnie wiążący międzynarodowy traktat w sprawie zmiany klimatu.

Uwagę światowych decydentów zwrócono na wzajemne zależności między zmianą klimatu a utratą bioróżnorodności, w szczególności w sprawozdaniach takich jak sprawozdanie specjalne w sprawie zmiany klimatu i gruntów ⁽¹⁵⁾ Międzyrządowego Zespołu ds. Zmian Klimatu (IPCC), sprawozdania Międzyrządowej Platformy Naukowo-Politycznej w sprawie Różnorodności Biologicznej i Funkcjonowania Ekosystemów (IPBES) takie jak sprawozdanie oceniające w sprawie degradacji i rekultywacji gruntów ⁽¹⁶⁾ oraz globalne sprawozdanie oceniające IPBES w sprawie bioróżnorodności i usług ekosystemowych ⁽¹⁷⁾ . W świetle tych dowodów naukowych w 2022 r. przyjęto globalne ramy różnorodności biologicznej z Kunmingu/Montrealu ⁽¹⁸⁾ , w których określono jasne cele w zakresie ochrony i odbudowy zasobów przyrodniczych do 2030 r. oraz cele szczegółowe w odniesieniu do łagodzenia zmiany klimatu i przystosowania się do niej ⁽¹⁹⁾ .

Nadrzędnym celem porozumienia paryskiego jest utrzymanie "wzrostu średniej temperatury globalnej do poziomu znacznie niższego niż 2 °C powyżej poziomu przedindustrialnego" oraz podejmowanie wysiłków "mających na celu ograniczenie wzrostu temperatury do 1,5 °C powyżej poziomu przedindustrialnego". Europejskim prawem o klimacie ⁽²⁰⁾ , przyjętym w 2021 r., ustanowiono od tego czasu ramy prawne dla działań, jakie mają podjąć UE i państwa członkowskie w celu stopniowej redukcji emisji, aby zrealizować globalne cele i ostatecznie osiągnąć neutralność klimatyczną w UE do 2050 r. W prawie tym wprowadzono wymóg zapewnienia ciągłych postępów w zwiększaniu zdolności do adaptacji, wzmacnianiu odporności i zmniejszaniu podatności na zmiany klimatu zgodnie z art. 7 porozumienia paryskiego.

Utratę bioróżnorodności i degradację ekosystemów coraz częściej uznaje się za wyzwania, które wymagają praktycznych i opartych na współpracy reakcji we wszystkich sektorach, równolegle do celów w zakresie ochrony środowiska. Zmiana klimatu jest głównym i coraz ważniejszym czynnikiem powodującym szkody w ekosystemach i utratę bioróżnorodności w wyniku stopniowych zmian temperatur i opadów, a także nasilających się zdarzeń ekstremalnych, takich jak susze, powodzie i pożary roślinności, które z kolei mogą mieć szkodliwy wpływ zarówno na zdrowie ludzi, jak i zwierząt. Jednocześnie dobrze zarządzane i odporne ekosystemy mogą wnosić pozytywny wkład w łagodzenie zmiany klimatu i przystosowanie się do niej, na przykład przez składowanie dwutlenku węgla, regulację wody i ograniczanie ryzyka. Coraz większe uznanie wagi tej kwestii doprowadziło do skupienia się na rozwiązaniach opartych na zasobach przyrody i racjonalnych pod względem kosztów, które mogą przynieść dodatkowe korzyści dla bioróżnorodności, celów klimatycznych i społeczności lokalnych.

Związek między kryzysami oznacza zatem, że ich rozwiązania też są powiązane. Rozwiązania oparte na zasobach przyrody są ważnym i racjonalnym pod względem kosztów sojusznikiem w walce ze zmianą klimatu. Ochrona i odtwarzanie ekosystemów, zwłaszcza bogatych w węgiel (np. terenów podmokłych, torfowisk i traw morskich), mogą znacznie złagodzić zmianę klimatu. Zdrowe i dobrze zarządzane ekosystemy, takie jak lasy, użytki zielone i tereny podmokłe, mogą również wspierać przystosowanie się do zmiany klimatu dzięki zmniejszeniu częstotliwości i oddziaływania powodzi, susz i pożarów roślinności, przynosząc jednocześnie dodatkowe korzyści dla bioróżnorodności, społeczności lokalnych i odporności gospodarczej.

W 2021 r. Komisja Europejska przyjęła strategię UE w zakresie przystosowania się do zmiany klimatu, aby zwiększyć zdolności przystosowawcze Europy, zwiększyć jej odporność i zmniejszyć jej wrażliwość na zmiany klimatu ⁽²¹⁾ . W 2021 r. Komisja przyjęła nową strategię leśną UE 2030 oraz strategię UE na rzecz ochrony gleb 2030 ⁽²²⁾ , ponieważ zarówno lasy, jak i gleby są kluczowymi ekosystemami zarówno pod względem ochrony bioróżnorodności, jak i łagodzenia zmiany klimatu i przystosowania się do niej.

Aby wesprzeć strategię UE w zakresie przystosowania się do zmiany klimatu, w 2024 r. Komisja Europejska wydała komunikat w sprawie zarządzania ryzykiem klimatycznym ⁽²³⁾ w oparciu o Europejską ocenę ryzyka związanego z klimatem (EUCRA) ⁽²⁴⁾ . W ramach EUCRA zidentyfikowano 36 głównych czynników ryzyka związanego z klimatem dla Europy w pięciu szerokich klastrach: ekosystemy, żywność, zdrowie, infrastruktura oraz gospodarka i finanse. Spośród nich ekosystemy wskazano jako klaster, w którym występuje największa liczba czynników ryzyka związanego z klimatem wymagających pilnych lub dalszych działań. Ma to również znaczenie dla wielu innych obszarów polityki, ponieważ ryzyko związane z klimatem może często kaskadowo wpływać na inne systemy społeczne, takie jak produkcja żywności i bezpieczeństwo żywnościowe.

Jednocześnie racjonalne pod względem kosztów zarządzanie siecią Natura 2000 oraz odtwarzanie zdegradowanych ekosystemów przyczyniają się do odporności gospodarczej, dobrobytu i stabilności finansowej Europy. W lutym 2026 r. w nowej ocenie opublikowanej przez IPBES podkreślono, że ciągła degradacja przyrody stwarza ryzyko systemowe nie tylko dla ekosystemów, ale również dla działalności gospodarczej, modeli biznesowych i długoterminowej rentowności przedsiębiorstw, ponieważ utrata bioróżnorodności, załamanie się ekosystemów i presja klimatyczna są w coraz większym stopniu powiązane z ryzykiem finansowym, zakłóceniami w łańcuchu dostaw i utratą konkurencyjności ⁽²⁵⁾ .

Eksperci Europejskiego Banku Centralnego potwierdzili to w swoich analizach, w których: (i) ustalili, że w strefie euro około 72 % przedsiębiorstw niefinansowych (około trzy miliony przedsiębiorstw, które odpowiadają za prawie 75 % kredytów korporacyjnych udzielanych przez banki) jest w dużym stopniu zależnych od co najmniej jednej usługi ekosystemowej; oraz (ii) wykazali, że zdegradowane ekosystemy osłabiają produktywność, zakłócają łańcuchy dostaw i zwiększają podatność na wstrząsy, stwarzając ryzyko dla gospodarki i sektora finansowego ⁽²⁶⁾ .

W strategii UE w zakresie przystosowania się do zmiany klimatu położono silny nacisk na wdrażanie na dużą skalę rozwiązań opartych na zasobach przyrody w celu zwiększenia odporności na zmianę klimatu, podkreślając, że są one często opłacalnymi, wielofunkcyjnymi rozwiązaniami typu "no regret".

W ramach strategii UE w zakresie przystosowania się do zmiany klimatu zastosowanie rozwiązań opartych na zasobach przyrody na lądzie (w tym działania mające na celu przywrócenie funkcji wchłaniania wody przez glebę) pozwoli poprawić zaopatrzenie w czystą wodę słodką i zmniejszy ryzyko powodzi. Na obszarach przybrzeżnych i morskich rozwiązania oparte na zasobach przyrody wzmocnią m.in. ochronę wybrzeża. Jednocześnie przyniosą one korzyści obejmujące sekwestrację dwutlenku węgla, możliwości w zakresie turystyki oraz ochronę i odbudowę różnorodności biologicznej.

W strategii UE w zakresie przystosowania się do zmiany klimatu uznano potrzebę poprawy programów służących do podejmowania decyzji w zakresie odporności na zmianę klimatu i doradztwa technicznego, a także potrzebę lepszej integracji polityki oraz współpracy między różnymi sektorami i szczeblami sprawowania rządów. Ma to również duże znaczenie dla zarządzania siecią obszarów chronionych Natura 2000. Sieć ponad 27 000 terenów, wyznaczonych do ochrony zagrożonych siedlisk i gatunków będących przedmiotem zainteresowania Wspólnoty na mocy dyrektyw ptasiej ⁽²⁷⁾ i siedliskowej ⁽²⁸⁾ (dyrektywy dotyczące ochrony przyrody), obejmuje obecnie 18,6 % gruntów UE i 10,5 % wód UE ⁽²⁹⁾ . Nie tylko chroni najbardziej zagrożone siedliska i gatunki w Europie, ale także stanowi bezpieczne schronienie dla ogromnej różnorodności innych gatunków dzikiej fauny i flory oraz ekosystemów. To z kolei zapewnia bogactwo cennych usług ekosystemowych, które wspierają przystosowanie się do zmiany klimatu i łagodzenie jej skutków.

Rozporządzenie o odbudowie zasobów przyrodniczych ⁽³⁰⁾ stanowi dodatkową okazję do budowania skutecznych synergii w działaniach w ramach polityki na szczeblu krajowym, regionalnym i lokalnym, ponieważ ustanawia na szczeblu UE przepisy dotyczące odtwarzania ekosystemów, aby zapewnić odbudowę różnorodnych biologicznie i odpornych zasobów przyrodniczych w całej UE, przyczyniając się w ten sposób do osiągnięcia unijnych celów w zakresie łagodzenia zmiany klimatu i przystosowania się do niej.

W wytycznych politycznych dla Komisji Europejskiej na lata 2024-2029 ⁽³¹⁾ podkreślono, że klimat Europy ociepla się szybciej niż średnia światowa oraz że należy pilniej działać na rzecz odporności i gotowości na zmianę klimatu. W tym celu Komisja przygotowuje nowe europejskie zintegrowane ramy na rzecz odporności na zmianę klimatu, których przyjęcia oczekuje się w drugiej połowie 2026 r.

Uznając kluczową rolę sieci Natura 2000 w łagodzeniu zmiany klimatu i przystosowywaniu się do niej oraz rosnące ryzyko, jakie zmiana klimatu stwarza dla funkcjonowania gatunków, siedlisk i ekosystemów, w strategii UE w zakresie przystosowania się do zmiany klimatu oraz w komunikacie UE w sprawie zarządzania ryzykiem klimatycznym wezwano do aktualizacji wytycznych dotyczących sieci Natura 2000.

1.2. Cele, zakres i struktura niniejszych wytycznych

Niniejsze wytyczne mają dwojaki cel:

- pomoc w lepszym zrozumieniu, w jaki sposób sieć Natura 2000 i zarządzanie nią można dostosować do zmiany klimatu, aby osiągnąć cele tej sieci. Osiąga się to przez doprecyzowanie przepisów dyrektyw dotyczących ochrony przyrody w zakresie projektowania terenów Natura 2000 i zarządzania nimi w odniesieniu do potencjalnego oddziaływania spowodowanego zmianą klimatu, wyjaśnienie istniejących elastycznych możliwości, określenie potrzeb w zakresie planowania strategicznego i zaproponowanie praktycznych środków wspierających przystosowanie się do zmiany klimatu na terenach Natura 2000 zarówno na poziomie sieci, jak i terenu, a także w szerzej rozumianym krajobrazie; oraz

- zapewnienie wkładu, dzięki skutecznemu zarządzaniu siecią Natura 2000, w działania na rzecz łagodzenia zmiany klimatu i przystosowywania się do niej, przez propagowanie stosowania rozwiązań opartych na zasobach przyrody, w tym w celu zapobiegania klęskom żywiołowym.

Państwa członkowskie mają swobodę wyboru działań w zakresie przystosowania się do zmiany klimatu, które są najbardziej odpowiednie w ich konkretnym kontekście. Niniejsze wytyczne nie tworzą nowych zobowiązań prawnych, lecz przedstawiają szereg środków, które państwa członkowskie mogą stosować zgodnie z zasadą pomocniczości oraz swoimi krajowymi priorytetami i potrzebami. Niniejsze wytyczne mają zatem na celu wspieranie długoterminowego planowania i stopniowego uczenia się w zakresie przystosowania się do zmiany klimatu.

Wytyczne opracowano przede wszystkim dla zarządzających siecią Natura 2000 i organów ds. ochrony środowiska na szczeblu krajowym, regionalnym i lokalnym, jako pomoc w udoskonaleniu ich podejść do ochrony i planowania strategicznego w odpowiedzi na rosnące zagrożenia związane ze zmianą klimatu, a także wyzwania wynikające z innych presji i zagrożeń. Ich celem jest również informowanie zainteresowanych stron (np. innych organów, organizacji środowiskowych, użytkowników gruntów i mórz, przedsiębiorstw) o potrzebie przystosowania się do zmiany klimatu w ramach sieci Natura 2000, pomoc w tworzeniu partnerstw strategicznych oraz określenie i wdrożenie środków przynoszących wzajemne korzyści.

Koncentrują się one na siedliskach i gatunkach chronionych na mocy dyrektyw ptasiej i siedliskowej ("siedliska i gatunki BHD") ⁽³²⁾ , w szczególności siedliskach i gatunkach, dla których należy wyznaczyć tereny Natura 2000 ⁽³³⁾ ("siedliska i gatunki Natura 2000"). Oczekuje się jednak, że proponowane działania w zakresie przystosowania się do zmiany klimatu dla tych siedlisk i gatunków przyniosą znacznie szersze korzyści w zakresie bioróżnorodności, zwiększając zdolności przystosowawcze ekosystemów i bioróżnorodności w ujęciu ogólnym, a tym samym ich funkcje ekosystemowe.

Opierają się one na poprzednich wytycznych UE dotyczących zmiany klimatu i sieci Natura 2000 ⁽³⁴⁾ oraz aktualizują je, odzwierciedlając wiedzę naukową i najnowsze zmiany w polityce w ramach Europejskiego Zielonego Ładu ⁽³⁵⁾ w zakresie klimatu i bioróżnorodności, w szczególności rozporządzenie o odbudowie zasobów przyrodniczych. Uwzględniono w nich również istniejące i pojawiające się możliwości współpracy międzysektorowej. Niniejsze wytyczne opierają się na najnowszych badaniach naukowych, a w szczególności na coraz większym doświadczeniu praktycznym i wnioskach wyciągniętych ze środków zastosowanych w celu wsparcia bioróżnorodności w przystosowaniu się do zmiany klimatu - niektóre z nich opisano w studiach przypadku. Podsumowano w nich dowody na szersze korzyści w zakresie przystosowania się do zmiany klimatu i łagodzenia jej skutków, które wynikają z należytego zarządzania ekosystemami i ich odtwarzania oraz innych rozwiązań opartych na zasobach przyrody.

Niniejsze wytyczne mają następującą strukturę:

- w rozdziale 2 podsumowano kluczowe obowiązki wynikające z dyrektyw dotyczących ochrony przyrody i powiązanych przepisów rozporządzenia o odbudowie zasobów przyrodniczych, które mają największe znaczenie dla zmiany klimatu, oraz ich skutki;

- w rozdziale 3 określono, w jaki sposób przystosowanie się do zmiany klimatu w ramach sieci Natura 2000 może wspierać szersze cele klimatyczne za pomocą rozwiązań opartych na zasobach przyrody;

- w rozdziale 4 zaproponowano ramy przystosowania się do zmiany klimatu, aby pomóc zarządzającym siecią Natura 2000 i właściwym organom w określeniu i wyborze działań w zakresie przystosowania się do zmiany klimatu;

- w załączniku 1 podsumowano zaobserwowaną i prognozowaną zmianę klimatu w Europie;

- w załączniku 2 podsumowano oddziaływanie na siedliska i gatunki;

- w załączniku 3 rozwinięto ramy przystosowania się do zmiany klimatu zaproponowane w rozdziale 4;

- załącznik 4 zawiera praktyczne wytyczne i zalecenia dotyczące kluczowych środków na poziomie sieci Natura 2000, na poziomie terenu oraz na poziomie szerzej rozumianego krajobrazu i morza;

- załącznik 5 zawiera dalsze odniesienia bibliograficzne.

Komisja Europejska opracowała również inne odpowiednie wytyczne ⁽³⁶⁾ obejmujące:

- potencjalnie negatywne oddziaływanie przedsięwzięć i planów na tereny Natura 2000 ⁽³⁷⁾

- oddziaływanie związane z energią odnawialną, w szczególności elektrowniami wodnymi ⁽³⁸⁾ i energią wiatrową ⁽³⁹⁾

- systemy przesyłu energii ⁽⁴⁰⁾

W związku z tym niniejsze wytyczne dotyczące sieci Natura 2000 i zmiany klimatu nie obejmują tej tematyki.

2. WDRAŻANIE PRAWODAWSTWA UE W DZIEDZINIE OCHRONY PRZYRODY W KONTEKŚCIE ZMIANY KLIMATU

2.1. Unijne przepisy dotyczące ochrony przyrody

Dyrektywy ptasia i siedliskowa (dyrektywy dotyczące ochrony przyrody) stanowią podstawę unijnej polityki w zakresie bioróżnorodności. Wraz z rozporządzeniem o odbudowie zasobów przyrodniczych są one głównymi narzędziami UE służącymi przeciwdziałaniu stałemu spadkowi bioróżnorodności w Europie oraz osiągnięciu uzgodnionych europejskich i globalnych celów na 2030 r. i kolejne lata. Dyrektywa ptasia obejmuje ochroną wszystkie 463 gatunki dzikich ptaków naturalnie występujące w UE. Dyrektywa siedliskowa chroni kolejne 1 400 rzadkich, zagrożonych lub podatnych na zagrożenie gatunków ("gatunki HD") i ich siedliska oraz 233 typy siedlisk mające znaczenie dla Wspólnoty ("siedliska HD").

Ogólnym celem obu dyrektyw dotyczących ochrony przyrody jest zapewnienie odtworzenia lub utrzymania właściwego stanu ochrony tych gatunków i siedlisk w całym ich naturalnym zasięgu, zarówno na terenach chronionych, jak i poza nimi. Państwa członkowskie muszą rozważyć nie tylko, w jaki sposób powstrzymać spadek ich liczebności lub ich zanikanie, ale także zastosować środki w celu zapewnienia ich odtworzenia w stopniu wystarczającym, aby osiągnąć właściwy stan ochrony.

W środowisku morskim dyrektywa ramowa w sprawie strategii morskiej ⁽⁴¹⁾ odnosi się również do ochrony bioróżnorodności w celu osiągnięcia dobrego stanu środowiska. W przypadku śródlądowych, przejściowych i przybrzeżnych wód powierzchniowych oraz wód podziemnych ramowa dyrektywa wodna odnosi się do ochrony wód i, w razie potrzeby, ich odbudowy w celu osiągnięcia dobrego stanu ⁽⁴²⁾ .

Rozporządzenie o odbudowie zasobów przyrodniczych zawiera ilościowe i terminowe wymogi prawne dotyczące odtworzenia wszystkich głównych ekosystemów, aby przywrócić różnorodną biologicznie i odporną przyrodę w całej UE, w tym w odniesieniu do typów siedlisk i gatunków, które podlegają unijnym dyrektywom dotyczącym ochrony przyrody. Ma ono między innymi przyczynić się do osiągnięcia unijnego celu w zakresie łagodzenia zmiany klimatu i przystosowania się do niej. Aby zapewnić strategiczne planowanie środków odtworzenia, każde państwo członkowskie musi przygotować krajowy plan odbudowy zasobów przyrodniczych, w którym jasno określi wszystkie możliwe synergie z innymi powiązanymi politykami i przepisami UE, takimi jak polityka w zakresie zmiany klimatu i energii ze źródeł odnawialnych. Do 2030 r. w odniesieniu do ogólnounijnych chronionych ekosystemów lądowych i słodkowodnych państwa członkowskie mogą priorytetowo traktować środki odtworzenia na terenach należących do sieci Natura 2000.

2.2. Stan przyrody w UE

Dzięki dyrektywom dotyczącym ochrony przyrody na przestrzeni lat osiągnięto wiele w zakresie przeciwdziałania spadkowi bioróżnorodności w Europie, m.in. w związku z utworzeniem ogólnounijnej sieci Natura 2000 ⁽⁴³⁾ . Pomimo najlepszych starań oraz znaczących sukcesów wiele chronionych typów siedlisk i gatunków nie osiągnęło jednak jeszcze właściwego stanu ochrony.

W najnowszym sprawozdaniu EEA na temat stanu przyrody w UE za lata 2013-2018 ⁽⁴⁴⁾ (opublikowanym w 2020 r.) stwierdzono, że stan populacji prawie połowy gatunków dzikich ptaków w UE jest dobry, ale stan ochrony większości (63 %) gatunków chronionych na mocy dyrektywy siedliskowej jest nadal nieodpowiedni lub zły. Stan ochrony jest właściwy tylko w przypadku 15 % z 230 chronionych typów siedlisk ⁽⁴⁵⁾ .

W sprawozdaniu na temat stanu przyrody za lata 2013-2018 zauważono, że potrzeba czasu, aby gatunki i siedliska wykazywały oznaki odbudowy, nawet po wprowadzeniu wszystkich niezbędnych środków ochronnych. Stwierdzono w nim jednak, że istniejące presje i przewidywane przyszłe zagrożenia, na które narażone są te siedliska i gatunki, są nadal zbyt duże, aby umożliwić ich odbudowę i osiągnięcie właściwego stanu ochrony.

Zmiana klimatu prawdopodobnie będzie miała coraz większy wpływ na stan ochrony wielu najbardziej podatnych na zagrożenia i cennych siedlisk i gatunków w Europie, których stan ochrony już teraz jest nieodpowiedni i które znajdują się pod znaczną presją. W przypadku wielu siedlisk i gatunków nawet stosunkowo niewielkie dodatkowe oddziaływanie związane z klimatem (podsumowane w załączniku 2) może prowadzić do dalszego spadku liczebności i ostatecznie spowodować, że gatunki lub siedliska osiągną próg, po przekroczeniu którego ich przetrwanie lub odbudowa nie są już możliwe. Ważne jest zatem, aby strategie i działania na rzecz ochrony tych gatunków i siedlisk uwzględniały coraz większe oddziaływanie zmiany klimatu, w sposób proporcjonalny i zgodny z uwarunkowaniami krajowymi.

2.3. Wyznaczanie terenów Natura 2000 i zarządzanie nimi w kontekście zmiany klimatu

Ramka 2-1: Wybrane przykłady elastycznego zarządzania terenami Natura 2000 w kontekście zmiany klimatu, w tym sytuacjach nadzwyczajnych (np. klęsk żywiołowych) i nieuniknionego pogorszenia stanu spowodowanego zmianą klimatu

Państwa członkowskie mogą podejmować działania w sposób elastyczny w sytuacjach nadzwyczajnych, takich jak pożary roślinności lub powodzie, mimo że w dyrektywie siedliskowej brakuje wyraźnych przepisów dotyczących sytuacji nadzwyczajnych. Szybkie reagowanie ma zasadnicze znaczenie dla ratowania życia i mienia oraz ochrony bioróżnorodności na tych obszarach. W takich sytuacjach nadzwyczajnych państwa członkowskie mogą obejść niektóre procedury administracyjne, aby przeciwdziałać bezpośrednim zagrożeniom dla danego terenu i bezpieczeństwa publicznego. Działania powinny w miarę możliwości minimalizować oddziaływanie na środowisko dzięki wyborowi rozwiązań alternatywnych, które w najmniejszym stopniu szkodzą siedliskom i gatunkom chronionym w ramach sieci Natura 2000. Aby zapewnić jasność i pewność prawa, korzystne jest określenie warunków prowadzenia działań nadzwyczajnych w ramach prawnych, łącznie z oceną skutków tych działań i, w razie potrzeby, wdrożeniem środków odtworzenia. Więcej informacji szczegółowych przedstawiono w sekcji 2.3.5.

Państwa członkowskie korzystają również z elastyczności w odniesieniu do obowiązku zapobiegania pogarszaniu się stanu siedlisk i istotnemu niepokojeniu gatunków chronionych na terenach Natura 2000 w obliczu nieuniknionych zmian wynikających z klimatu, popartych solidnymi dowodami naukowymi. Obejmuje to nieprzewidywalne klęski żywiołowe i zdarzenia spowodowane zmianą klimatu, takie jak przekształcenia siedlisk. W takich przypadkach obowiązek zapobiegania pogarszaniu się stanu nie ma zastosowania, co umożliwia dostosowanie założeń ochrony i środków ochronnych specyficznych dla danego terenu. Na przykład naturalnych przemian, takich jak stopniowe zastępowanie wrzośca krwistego lasami lub lasów świerkowych lasami bukowymi lub mieszanymi lasami liściastymi na większych wysokościach, nie należy postrzegać jako pogorszenia stanu. Więcej informacji szczegółowych przedstawiono w sekcji 2.3.4.

Elastyczność ta usprawnia wdrażanie, zmniejszając obciążenia administracyjne oraz koszty dla instytucji zarządzających, a jednocześnie wzmacnia priorytetowe traktowanie środków ochronnych i zwiększa pewność prawa.

Aby zrozumieć, w jaki sposób tereny Natura 2000 mogą najlepiej przystosować się do zmiany klimatu, należy przede wszystkim przywołać ramy prawne regulujące wybór, klasyfikację lub wyznaczenie terenów, ich ochronę i zarządzanie nimi, a także mieć na uwadze elastyczność, z jakiej można korzystać w kontekście zmiany klimatu. Kwestie te pokrótce podsumowano poniżej. Więcej szczegółowych informacji można znaleźć w szeregu opublikowanych przez Komisję not i wytycznych (ramka 2-2).

Ramka 2-2: Wytyczne Komisji Europejskiej dotyczące zarządzania terenami Natura 2000

- Zawiadomienie Komisji w sprawie przepisów art. 6 dyrektywy siedliskowej 92/43/EWG ⁽⁴⁶⁾

- Zawiadomienie Komisji w sprawie oceny planów i przedsięwzięć w odniesieniu do terenów Natura 2000 ⁽⁴⁷⁾ (³⁷)

- Nota Komisji w sprawie ustanawiania założeń ochrony dla terenów Natura 2000 ⁽⁴⁸⁾

- Nota Komisji w sprawie ustanowienia środków ochronnych dla sieci Natura 2000 ⁽⁴⁹⁾

- Nota Komisji w sprawie cofnięcia wyznaczenia terenów lub ich części ⁽⁵⁰⁾

- Nota Komisji w sprawie usunięcia siedlisk i gatunków z listy przedmiotów ochrony w ramach sieci Natura 2000 ⁽⁵¹⁾

Art. 4 dyrektywy siedliskowej reguluje procedurę przyjmowania terenów mających znaczenie dla Wspólnoty (TZW), które państwa członkowskie muszą następnie wyznaczyć jako specjalne obszary ochrony (SOO). Art. 4 dyrektywy ptasiej przewiduje klasyfikację obszarów specjalnej ochrony (OSO). Zgodnie z dyrektywą siedliskową tereny wyznacza się w celu ochrony głównych obszarów siedlisk HD (tj. typów siedlisk wymienionych w załączniku I) i gatunków HD (tj. zwierząt i roślin wymienionych w załączniku II). Zgodnie z dyrektywą ptasią obszary klasyfikuje się w celu ochrony gatunków ptaków wymienionych w załączniku I i regularnie występujących ptaków wędrownych, ze szczególnym uwzględnieniem ochrony terenów podmokłych o znaczeniu międzynarodowym. Proces wyboru terenów opiera się wyłącznie na podstawach naukowych, aby zapewnić wybór najlepszych terenów do sieci Natura 2000.

Po wyznaczeniu terenu Natura 2000 jego ochrona i zarządzanie nim podlegają art. 6 dyrektywy siedliskowej i art. 4 dyrektywy ptasiej.

Art. 6 dzieli się na trzy główne kategorie środków ochrony terenów:

- art. 6 ust. 1: przewiduje ustanowienie koniecznych środków ochronnych, obejmujących, jeżeli zaistnieje taka potrzeba, plany zagospodarowania oraz środki ustawowe, administracyjne lub umowne, odpowiadające ekologicznym wymaganiom typów siedlisk HD i gatunków HD występujących na danym terenie;

- art. 6 ust. 2: skupia się na środkach zapobiegawczych, wymagając od państw członkowskich podjęcia odpowiednich działań w celu uniknięcia pogorszenia stanu siedlisk przyrodniczych i siedlisk gatunków, jak również w celu uniknięcia niepokojenia gatunków, dla których zostały wyznaczone takie obszary;

- w art. 6 ust. 3 i 4 określono szereg gwarancji proceduralnych i materialnych (w tym środków kompensujących) przy zatwierdzaniu planów i przedsięwzięć, które mogą w istotny sposób oddziaływać na teren Natura 2000 z punktu widzenia założeń jego ochrony.

Podczas gdy art. 6 ust. 1 ma zastosowanie wyłącznie do SOO wyznaczonych na podstawie dyrektywy siedliskowej ⁽⁵²⁾ , równoważny system ustanawiający "specjalne środki ochrony" ma zastosowanie do OSO sklasyfikowanych na podstawie dyrektywy ptasiej (art. 4 ust. 1 i 2) ⁽⁵³⁾ . Ponadto art. 7 dyrektywy siedliskowej stanowi, że przepisy art. 6 ust. 2, 3 i 4 mają zastosowanie do OSO.

2.3.1. Ustalanie założeń ochrony specyficznych dla danego terenu (SSCO) w kontekście zmiany klimatu

2.3.1.1. Jak określić założenia ochrony specyficzne dla danego terenu (SSCO)?

Zgodnie z dyrektywami dotyczącymi ochrony przyrody system ochrony jest wymagany dla każdego terenu Natura 2000 oraz dla wszystkich typów siedlisk HD i gatunków wymienionych w załączniku II do dyrektywy siedliskowej oraz wszystkich gatunków ptaków wymienionych w załączniku I do dyrektywy ptasiej, a także regularnie występujących ptaków wędrownych (tj. siedlisk i gatunków Natura 2000), które są w istotnym stopniu reprezentowane na danym terenie (wymienionych w standardowym formularzu danych ⁽⁵⁴⁾ ). Należy zatem ustanowić założenia ochrony specyficzne dla danego terenu zarówno dla TZW/SOO, jak i dla OSO.

Zgodnie z wytycznymi Komisji ⁽⁵⁵⁾ założenia ochrony specyficzne dla danego terenu (SSCO) muszą być jasne oraz muszą odpowiadać ekologicznym wymaganiom gatunków i siedlisk Natura 2000 na tym konkretnym terenie. Należy je określić indywidualnie dla każdego przypadku, ponieważ wymagania ekologiczne danego gatunku lub siedliska mogą się różnić w zależności od terenu i warunków lokalnych.

SSCO powinny w jasny i precyzyjny sposób określać poziom stanu ochrony, jaki należy osiągnąć w odniesieniu do tych gatunków i siedlisk na danym terenie, przy użyciu konkretnych atrybutów ⁽⁵⁶⁾ i celów. Ogólnie rzecz biorąc, założenia ochrony powinny jasno określać, czy zamierzeniem jest utrzymanie czy poprawa ich stanu ⁽⁵⁷⁾ . W ten sposób każdy teren w sieci może zapewnić jak najlepszy wkład w ogólny cel, jakim jest osiągnięcie właściwego stanu ochrony wymienionych typów siedlisk i gatunków na poziomie krajowym, biogeograficznym i europejskim.

Ustanawiając założenia ochrony, państwa członkowskie mogą określić priorytety z uwagi na znaczenie terenów dla zachowania gatunków lub siedlisk we właściwym stanie ochrony lub ich odtworzenia na krajowym poziomie biogeograficznym oraz dla spójności sieci Natura 2000. Na przykład mogą one nadać priorytet ochronie określonego gatunku na danym terenie, jeżeli żyje na nim większa część populacji krajowej/unijnej/regionalnej tego gatunku, w stosunku do gatunku, z którego na danym terenie znajduje się jedynie kilka osobników na skraju jego zasięgu.

2.3.1.2. Jeżeli niektóre siedliska lub gatunki nie mogą osiągnąć dobrego stanu w przyszłości lub ich stan ulega pogorszeniu z powodu nieuniknionego oddziaływania zmiany klimatu, w jaki sposób można to odzwierciedlić w SSCO?

W niektórych przypadkach negatywne oddziaływanie zmiany klimatu na gatunki i siedliska na danym terenie może być nieuniknione pomimo wprowadzenia wszystkich niezbędnych środków ochronnych (zob. ramka 2-3). W takich sytuacjach najlepiej jest przeprowadzić przegląd założeń ochrony, zarówno na poziomie terenu, jak i na poziomie sieci. Na przykład, jeżeli mokradła słone na danym terenie w nieunikniony sposób kurczą się ze względu na podnoszenie się poziomu morza, a wdrożenie rozsądnych środków ochronnych, które umożliwiłyby ich ekspansję w głąb lądu, nie jest możliwe (np. ze względu na istniejącą infrastrukturę), kwestię przewidywanego ograniczenia ich obszaru można rozwiązać w drodze przeglądu specyficznego dla danego terenu celu dotyczącego obszaru siedliska. W miarę możliwości należy jednak dołożyć starań, aby zrekompensować tę stratę, przez zwiększanie powierzchni lub tworzenie mokradeł słonych w innych miejscach, aby zapewnić utrzymanie spójnej sieci ekologicznej mokradeł słonych (zob. studium przypadku 5). W innym przykładzie, jeżeli zmiana warunków klimatycznych sprawiłaby, że dany teren stałby się nieprzyjazny dla niektórych ptaków wędrownych, założenia ochrony i środki ochronne dla tych gatunków powinny zostać przesunięte na dalszy plan na tym terenie. Umożliwiłoby to przeniesienie zasobów na inne gatunki, dla których dany teren pozostaje ważny lub stał się ważny, lub na inne tereny, które dla tych ptaków wędrownych mogły zyskać na znaczeniu.

Biorąc pod uwagę nieodłączną niepewność dotyczącą przyszłych scenariuszy klimatycznych, SSCO należy obniżyć, jeżeli istnieją solidne dowody naukowe, które wskazują, że cechy chronione już zostały naruszone lub że w nieunikniony sposób będą one dalej ulegać pogorszeniu lub zanikną na danym terenie z powodu zmiany klimatu (zob. również ramka 2-4). Przykłady mogą dotyczyć zastępowania wrzośca krwistego lasami, które przenoszą się na wyższe wysokości. Podobnie niewłaściwe byłoby obniżenie SSCO w odniesieniu do ptaka wędrownego już na podstawie założenia, że teren może stać się dla niego nieprzyjazny w przyszłości. Dany teren powinien już w sposób oczywisty nie spełniać wymogów ekologicznych dotyczących gatunków, nawet jeżeli w ramach zarządzania tym terenem wprowadzono środki ochronne, w tym środki wspierające przystosowanie się do zmiany klimatu.

Z drugiej strony na danym terenie mogą coraz częściej występować nowe gatunki i ostatecznie zadomowić się tam (lub przynajmniej wykorzystywać dany teren w ramach swoich szlaków migracyjnych), gdy dostępne będą odpowiednie warunki klimatyczne i siedliskowe. Może to uzasadniać włączenie nowych gatunków do systemu ochrony terenu oraz określenie odpowiednich SSCO i środków ochronnych specyficznych dla danego terenu (SSCM), aby uwzględnić zmiany w rozmieszczeniu gatunków spowodowane zmianą klimatu.

2.3.2. Ustalanie środków ochronnych specyficznych dla danego terenu (SSCM) w kontekście zmiany klimatu

2.3.2.1. Jak określić środki ochronne specyficzne dla danego terenu?

Środki ochronne (zob. ramka 2-3) to faktyczne mechanizmy i działania, które należy wdrożyć na terenie Natura 2000, aby osiągnąć założenia ochrony specyficzne dla danego terenu. Potrzeba wdrożenia takich środków może zaistnieć w granicach terenu lub poza nim, a nawet na wielu terenach (np. aby rozwiązać problem zanieczyszczeń rozproszonych).

Założenia ochrony powinny być stosunkowo stabilne w czasie, ale konieczne może być regularne dostosowywanie środków ochronnych specyficznych dla danego terenu (SSCM), aby odzwierciedlić wszelkie zmiany zagrożeń i presji, w tym wynikające ze zmiany klimatu, oraz wszelkie zmiany stanu ochrony gatunków i siedlisk na danym terenie. Na warunki panujące na danym terenie mogą wpływać zmiany istniejących zagrożeń lub pojawienie się nowych presji. Takie zmiany nie zawsze łatwo prognozować i przewidywać. Zmiana klimatu może również wpływać na gatunki lub siedliska Natura 2000 na wiele innych sposobów (np. zmiany w fenologii, interakcjach między drapieżnikami a ofiarami, strukturze i funkcji siedlisk).

Ramka 2-3: Wymogi dotyczące środków ochronnych specyficznych dla danego terenu

Środki ochronne specyficzne dla danego terenu powinny, zgodnie z notą w sprawie środków ochronnych dla sieci Natura 2000:

- być związane z założeniami ochrony terenu w odniesieniu do każdego z występujących na nim gatunków i siedlisk;

- odzwierciedlać zagrożenia i presje, na które narażone są siedliska i gatunki na danym terenie;

- opierać się na solidnych danych naukowych dotyczących terenu, występujących na nim gatunków i siedlisk, a także ich stanu ochrony, potrzeb w zakresie ochrony, oddziaływania istniejących zagrożeń oraz użytkowania gruntów i interesów zainteresowanych stron;

- być wystarczająco skonkretyzowane, szczegółowe i terminowe (kto wykonuje działanie, gdzie i kiedy), aby ułatwić ich wdrożenie;

- być określone ilościowo pod względem zasobów potrzebnych do ich wdrażania;

- obejmować mechanizm regularnego monitorowania i przeglądu.

Regularne monitorowanie środków ochronnych i ich oddziaływania na docelowe siedliska i gatunki ma zatem zasadnicze znaczenie, ponieważ wskaże, czy środki ochronne przynoszą pożądane skutki, czy też należy je dostosować, aby zapewnić osiągnięcie założeń ochrony określonych dla tego terenu. Ten regularny przegląd powinien stanowić integralną część każdej strategii zarządzania obszarem chronionym i ma szczególne znaczenie przy reagowaniu na pojawiające się presje, takie jak zmiana klimatu.

2.3.2.2. W jaki sposób można ustanowić SSCM w celu wsparcia przystosowania sieci Natura 2000 do zmiany klimatu?

Aby ustanowić odpowiednie SSCM, które wspierają przystosowanie się do zmiany klimatu, należy przeprowadzić ocenę ryzyka związanego ze zmianą klimatu i podatności na zagrożenia w odniesieniu do sieci Natura 2000 i jej terenów oraz chronionych siedlisk i gatunków zagrożonych zmianą klimatu. Ramy przystosowania się do zmiany klimatu wraz z konkretnymi działaniami wspierającymi ten proces zaproponowano w rozdziale 4 i omówiono w załączniku 3. Dalsze szczegółowe informacje na temat zalecanych środków, które można zastosować na poziomie sieci, terenu i szerzej rozumianego krajobrazu, przedstawiono w załączniku 4. SSCM można dostosowywać w sposób elastyczny w miarę ewolucji oddziaływania zmiany klimatu, aby osiągnąć założenia ochrony określone dla danego terenu oraz jego chronionych siedlisk i gatunków. Państwa członkowskie mogą wybrać najbardziej proporcjonalne i opłacalne środki, wspierając jednocześnie synergię z innymi działaniami w zakresie przystosowania się do zmiany klimatu, takimi jak zarządzanie powodziami i ograniczanie ryzyka pożarów roślinności.

2.3.2.3. Kiedy można zmienić SSCM lub zaprzestać ich stosowania względem chronionych siedlisk i gatunków negatywnie dotkniętych zmianą klimatu?

SSCM dla chronionych siedlisk i gatunków można zmienić lub można zaprzestać ich stosowania, jeśli dostosowano lub zaprzestano stosowania SSCO w przypadkach, gdy pogorszenie stanu w wyniku zmiany klimatu jest nieuniknione, pod warunkiem że istnieją dowody naukowe, które potwierdzają, że środki te nie mogą już przyczyniać się do ochrony lub odtworzenia chronionych siedlisk i gatunków (zob. sekcja 2.3.1 i ramka 2-3).

2.3.3. Plany zarządzania terenami Natura 2000

Chociaż prawo tego ściśle nie wymaga, plany zarządzania siecią Natura 2000 często wykorzystuje się na szczeblu krajowym jako narzędzie służące do ustalania SSCO i SSCM w otwarty i przejrzysty sposób. Są one przydatne z wielu powodów. Mogą zwiększyć wiedzę na temat zagrożeń i potrzeb związanych z ochroną terenu, a tym samym pomóc w osiągnięciu konsensusu w sprawie długoterminowych rozwiązań w zakresie zarządzania wśród zainteresowanych stron i grup interesu. To z kolei może stworzyć poczucie współwłasności i współodpowiedzialności za ostateczny wynik. Mogą one być również ważnym narzędziem szacowania potrzeb finansowych terenu i identyfikowania potencjalnych źródeł finansowania. Plany zarządzania mogą również pomóc w lepszym włączeniu wymogów sieci Natura 2000 do innych strategii politycznych i planów dotyczących użytkowania gruntów.

Plany zarządzania zapewniają również uporządkowany mechanizm monitorowania i dostosowywania SSCM w świetle zmieniających się presji i zagrożeń lub zmieniającego się stanu ochrony gatunków i siedlisk występujących na danym terenie. Dzięki temu są one również szczególnie przydatne w dostosowywaniu się do zmiany klimatu i integrowaniu wszelkich nowych działań w zakresie przystosowania się do zmiany klimatu zgodnie z wymogami (zob. załącznik 4).

2.3.4. Zapobieganie pogorszeniu stanu w kontekście zmiany klimatu

2.3.4.1. W jaki sposób można rozumieć przepis dyrektywy siedliskowej dotyczący zapobiegania pogorszeniu stanu siedlisk w kontekście zmiany klimatu?

W kontekście zmiany klimatu obowiązki państw członkowskich wynikające z dyrektyw dotyczących ochrony przyrody odnoszą się do stosowania odpowiednich i proporcjonalnych środków, a nie do zapobiegania nieuniknionej transformacji ekologicznej spowodowanej zmianą klimatu.

Art. 6 ust. 2 dyrektywy siedliskowej zobowiązuje państwa członkowskie do podjęcia odpowiednich działań w celu uniknięcia pogorszenia stanu typów siedlisk przyrodniczych i siedlisk gatunków oraz istotnego niepokojenia gatunków, dla których wyznaczono teren ⁽⁵⁸⁾ . Wymóg ten obejmuje zarówno pogorszenie stanu spowodowane przez człowieka, jak i przewidywalne naturalne pogorszenie stanu, którego można uniknąć lub - jeżeli nie jest to możliwe - które można złagodzić (tj. zmniejszyć ryzyko wystąpienia i skalę zdarzeń naturalnych). Państwa członkowskie mogą zatem swobodnie określać najbardziej odpowiednie i proporcjonalne środki w konkretnym kontekście, o ile środki te skutecznie zapobiegają pogarszaniu stanu. Kwestię tę wyjaśniono w zawiadomieniu Komisji w sprawie przepisów art. 6 dyrektywy siedliskowej ⁽⁵⁹⁾ .

2.3.4.2. Czy pogorszenie stanu spowodowane zmianą klimatu może stanowić naruszenie dyrektyw ptasiej i siedliskowej?

Jak wyjaśniono w powyższym pytaniu, państwa członkowskie są zobowiązane do zastosowania środków, aby przeciwdziałać przewidywalnemu i możliwemu do uniknięcia oddziaływaniu zmiany klimatu na ochronę gatunków i siedlisk na terenach Natura 2000. Środki te muszą być wystarczające, aby uniknąć lub - jeżeli uniknięcie nie jest możliwe - złagodzić oddziaływanie związane ze zmianą klimatu. Nie będzie się ich jednak pociągać do odpowiedzialności za jakiekolwiek pogorszenie stanu spowodowane zdarzeniami nieprzewidywalnymi (np. klęskami żywiołowymi) lub nieuniknionymi (zob. ramka 2-4).

W takich przypadkach, gdy pogorszenie stanu lub przekształcenie jest nieuniknione i ma miejsce pomimo rozsądnych starań na rzecz ochrony i przystosowania się do zmiany klimatu, nie należy tego interpretować jako braku przestrzegania dyrektyw dotyczących ochrony przyrody. Wymaga to jednak oceny oraz należytego uwzględnienia ryzyka związanego ze zmianą klimatu i potencjalnego oddziaływania na sieć Natura 2000 w zarządzaniu siecią i jej terenami.

Ramka 2-4: Potencjalne przypadki nieuniknionego pogorszenia stanu spowodowanego zmianą klimatu

Jak opisano w załączniku 2, chociaż można wiele uczynić, aby zwiększyć zdolności przystosowawcze siedlisk i gatunków, w przypadku niektórych terenów, siedlisk i gatunków Natura 2000 praktyczne środki, które mają na celu uniknięcie oddziaływania zmiany klimatu, mogą w sposób nieunikniony być ograniczone, zwłaszcza w perspektywie długoterminowej. Na przykład oczekuje się, że stan gatunków, które są w krytycznym stopniu zależne od pokrywy śnieżnej, określonych warunków hydrologicznych lub określonych temperatur morza, ulegnie pogorszeniu lub że znikną one z obszarów, na których wymagane przez nie warunki już nie występują.

Naukowcy twierdzą z dużą pewnością, że w nadchodzących dziesięcioleciach klimat będzie się nadal zmieniał, a niepewność nie może stanowić usprawiedliwienia dla bezczynności. Ponieważ nie można wiarygodnie przewidzieć przyszłej utraty takich siedlisk i gatunków (np. ze względu na niepewność co do przyszłych emisji gazów cieplarnianych, warunków klimatycznych i przystosowania się gatunków), należy podjąć odpowiednie starania i działania w zakresie przystosowania się do zmiany klimatu, aby zwiększyć odporność siedlisk i gatunków chronionych na terenach Natura 2000.

Środki mające na celu zwiększenie odporności siedlisk i gatunków należy kontynuować tak długo, jak długo istnieje racjonalna perspektywa ich utrzymania, zgodnie z solidnymi danymi z monitorowania i dowodami naukowymi. W przypadku niepewności pierwszeństwo powinna mieć zasada ostrożności, a środki ochronne i środki odtworzenia należy kontynuować w celu utrzymania żywotnego obszaru siedliska lub populacji gatunku na danym terenie. Jeżeli na podstawie dowodów naukowych stanie się jasne, że w wyniku zmiany klimatu nie można zachować gatunków i siedlisk na danym terenie, założenia ochrony i środki ochronne dla danego terenu mogą zostać przesunięte na dalszy plan, aby umożliwić przeniesienie zasobów gdzie indziej. Aby zapewnić spójną sieć ekologiczną, konieczne może być ukierunkowanie starań na nowe tereny, które tymczasem mogły stać się odpowiednie lub ważne dla tych siedlisk lub gatunków. W miarę możliwości państwa członkowskie powinny przyjąć strategiczne podejście do tej kwestii na poziomie sieci Natura 2000.

2.3.4.3. Jakie działania należy podjąć, jeśli nie można uniknąć pogorszenia stanu?

Jak wyjaśniono w sekcjach 2.3.1 i 2.3.2, w przypadkach nieuniknionego pogorszenia stanu spowodowanego zmianą klimatu zgodnie z solidnymi dowodami naukowymi można przystąpić do dostosowania SSCO i SSCM, a nawet ich usunięcia.

2.3.4.4. W jaki sposób można uwzględnić oddziaływanie zmiany klimatu i przepis dotyczący zapobiegania pogorszeniu stanu typów siedlisk leśnych wymienionych w załączniku I do dyrektywy siedliskowej na terenach Natura 2000?

Ramka 2-5: Zarządzanie typami siedlisk leśnych wymienionych w załączniku I do dyrektywy siedliskowej w kontekście nieuniknionego oddziaływania zmiany klimatu

W kilku regionach europejskich coraz wyższe temperatury, zmieniające się reżimy opadów i zwiększona częstotliwość zakłóceń (np. silniejsze lub częstsze susze, burze, pojawy korników) osłabiają odporność lasów i zmieniają warunki środowiskowe, co prowadzi do zmian w naturalnym rozmieszczeniu gatunków drzew.

Na przykład lasy tworzone przez świerk pospolity (Picea abies) - siedlisko wymienione w załączniku I do dyrektywy siedliskowej na obszarach wysokogórskich i w regionach borealnych - mogą się zmniejszać i być stopniowo zastępowane lasami bukowymi (Fagus sylvatica) lub mieszanymi lasami liściastymi. Same lasy bukowe mogą przekształcić się w kseryczne lasy dębowe (np. Quercus pubescens, Q. cerris), zwłaszcza w Europie Południowo-Wschodniej i Środkowej. Przemianom tym mogą towarzyszyć zmiany gęstości zadrzewienia, mikroklimatu, hydrologii i warunków glebowych.

Co do zasady należy zaakceptować zastąpienie jednego typu siedliska leśnego wymienionego w załączniku I innym, jeżeli stanowi to wynik naturalnych procesów spowodowanych zmianą klimatu, pod warunkiem że przekształcenie jest wyraźnie spowodowane klimatem, a nie wynika z możliwej do uniknięcia presji ze strony człowieka. W takich sytuacjach interwencje w zakresie zarządzania (np. zrównoważona gospodarka leśna ⁽⁶⁰⁾ lub migracja wspomagana) powinny wspierać odporność ekosystemów, a nie próbować utrzymać pierwotny typ siedliska.

Zakłócenia spowodowane zmianą klimatu mogą często prowadzić do tymczasowych etapów sukcesyjnych lub przejściowych zdominowanych przez rodzime gatunki pionierskie. Etapów tych nie należy interpretować jako pogorszenia stanu siedlisk, jeżeli wynikają one z nieuniknionego oddziaływania zmiany klimatu i przyczyniają się do ochrony gleby, buforowania mikroklimatycznego i przywrócenia struktur lasu zgodnych z założeniami ochrony danego terenu.

Podejście to jest uzasadnione z różnych powodów:

- próby zachowania typów siedlisk wrażliwych na zmianę klimatu na obszarach, które nie mogą już ich wspierać, mogą prowadzić do degradacji funkcji ekosystemu, zwiększonego ryzyka zakłóceń (np. pojawów agrofagów, szkód spowodowanych burzami, pożarów) oraz długoterminowego oddziaływania na bioróżnorodność;

- naturalna dynamika stanowi część ochrony lasów: typy siedlisk leśnych zazwyczaj dostosowują się w sposób naturalny do zmieniających się warunków klimatycznych. W przypadku gdy takie zmiany zachodzą bardzo szybko, aktywne zarządzanie (np. za pomocą migracji wspomaganych lub wykorzystania materiału genetycznego drzew pochodzenia pozalokalnego) może być sposobem, aby zapewnić ciągłą odporność i produktywność lasów, z jednoczesnym zachowaniem ich wartości dla bioróżnorodności. W dobrowolnych wytycznych Komisji dotyczących zalesiania, ponownego zalesiania i sadzenia drzew sprzyjających bioróżnorodności bardziej szczegółowo omówiono przystosowanie się do zmiany klimatu ⁽⁶¹⁾

- długoterminowa wartość ochrony: umożliwienie naturalnych przemian pozwala zachować integralność ekologiczną terenu i wspiera powstawanie typów siedlisk lepiej dostosowanych do przyszłych warunków;

- solidność prawa: zasada zapobiegania pogarszaniu się stanu nie wymaga od państw członkowskich przeciwdziałania nieuniknionym globalnym czynnikom wpływu. Należy natomiast zapobiegać możliwemu do uniknięcia pogorszeniu się stanu spowodowanemu przez lokalne presje antropogeniczne lub celową bezczynność. Przemiany naturalne i związane ze zmianą klimatu nie wchodzą w ten zakres, o ile są odpowiednio udokumentowane.

Podejścia do podejmowania decyzji w gospodarce leśnej

Uznanie niepewności i zarządzanie nią

Modele prognozujące przyszłe warunki klimatyczne pozostają niepewne, w szczególności w odniesieniu do ekstremalnych temperatur, zmienności opadów, reżimów zakłóceń i wyników ekologicznych. W związku z tym:

- w zarządzaniu należy unikać nadmiernego polegania na prognozach o jednej trajektorii;

- proces decyzyjny powinien obejmować aktywne i adaptacyjne zarządzanie, umożliwiające dostosowania w miarę dostępności nowych informacji;

- w zarządzaniu należy unikać polegania na pojedynczych gatunkach drzew; nie istnieją "cudowne gatunki drzew", które byłyby zdolne zapewnić odporność w każdych warunkach.

Chociaż istnieje szereg krajowych i międzynarodowych badań i wytycznych na ten temat, w dobrowolnych wytycznych Komisji dotyczących gospodarki leśnej bliższej naturze ⁽⁶²⁾ (poświęconych lasom, które są użytkowane gospodarczo głównie w celu pozyskiwania drewna i produktów leśnych innych niż drewno) omówiono szereg zasad i środków, które można przełożyć na korzyści dla odporności lasów w zmieniającym się klimacie, również w lasach chronionych. Ponadto koncepcja zrównoważonej gospodarki leśnej zdefiniowana przez Forest Europe w sposób ciągły moderuje różne twierdzenia dotyczące lasów i zasobów leśnych, równoważąc trzy filary zrównoważonego rozwoju - ekologiczny, społeczny i gospodarczy. Lasy, o ile gospodaruje się nimi w sposób zrównoważony, odgrywają nieodzowną rolę w ochronie klimatu i bioróżnorodności. Chronią one gleby i zasoby wodne, zapewniają źródła utrzymania oraz przyczyniają się do dobrostanu społeczności wiejskich i miejskich ⁽⁶³⁾ .

Propagowanie różnorodności i złożoności

W przypadku sadzenia drzew lub wspierania odtwarzania siedlisk na terenach Natura 2000 zarządzający powinni:

- dążyć do odtworzenia gatunków rodzimych i rozwoju rodzimych typów przyrodniczych siedlisk leśnych, w miarę możliwości ułatwiając jednocześnie przystosowanie się do zmiany klimatu, zgodnie z szerszym celem prawodawstwa UE w dziedzinie ochrony przyrody;

- w razie wykonalności propagować drzewostany mieszane, które są na ogół bardziej odporne i produktywne w zmiennych warunkach klimatycznych;

- propagować różnorodność strukturalną, zarówno pionową, jak i poziomą, w tym podejścia oparte na drzewostanie różnowiekowym i mieszanym.

Wybór gatunków i struktura lasu powinny również uwzględniać rodzaj gleby i skutki hydrologiczne, takie jak infiltracja wody, retencja wilgoci w glebie i regulacja ewapotranspiracji, które mają coraz większe znaczenie w zmieniających się warunkach klimatycznych.

Unikanie utraty pokrywy koron drzew

Nie należy pozostawiać dużych odstępów w zadrzewieniu (na przykład w wyniku zrębu zupełnego typów siedlisk wymienionych w załączniku I) na obszarach, na których byłoby to sprzeczne z założeniami ochrony specyficznymi dla danego terenu lub integralnością siedliska. Wynika to z faktu, że mogłyby one:

- prowadzić do degradacji gleby, w tym utraty węgla, wymywania składników odżywczych i szkód hydrofizycznych;

- ograniczać buforowanie mikroklimatyczne zapewniane przez zwarcie drzewostanu, co zwiększa stres termiczny i wywołany suszą;

- zwiększać podatność na erozję, gatunki inwazyjne, ryzyko pożaru i niepowodzenia regeneracji;

- uniemożliwiać gromadzenie się struktur, takich jak stojące i leżące drzewa martwe, które sprzyjają bioróżnorodności i regeneracji gleby.

W razie potrzeby można pozostawiać małe odstępy w zadrzewieniu, na przykład w celu ułatwienia odnowienia naturalnego lub zwiększenia różnorodności gatunkowej.

Wzmocnienie odnowienia naturalnego

Odnowienie naturalne:

- sprzyja lokalnie dostosowanym genotypom, co do których udowodniono już, że radzą sobie z warunkami panującymi na danym terenie;

- wspiera bardziej złożone i odporne struktury lasu;

- zmniejsza koszty sadzenia i utrzymania oraz ogranicza zakłócanie gleby przez ciężkie maszyny.

Jako wskaźniki odporności należy przyjąć gatunki pionierskie, takie jak brzoza (Betula spp.), jarząb pospolity (Sorbus aucuparia) lub osika (Populus tremula), które ułatwiają ochronę mikroklimatyczną i proces glebotwórczy, nawet jeśli nie są one ostatecznymi gatunkami docelowymi.

Zalecenia dotyczące wdrażania sieci Natura 2000

- Zapewnienie, aby każda interwencja była zgodna z założeniami ochrony terenu, które mogą wymagać okresowych aktualizacji, aby odzwierciedlić realia ekologiczne i klimatyczne.

- Dokumentowanie, uzasadnienie i, w miarę możliwości, monitorowanie naturalnych czynników powodujących wszelkie zmiany między typami siedlisk, związanych z nimi zakłóceń i ich nieuniknionego charakteru.

- Faworyzowanie rodzimych trajektorii siedlisk i zróżnicowanych struktur lasu; unikanie wprowadzania gatunków nierodzimych, z wyjątkiem należycie uzasadnionych wyjątkowych przypadków i bez uszczerbku dla wartości ochrony.

- Stosowanie zasady ostrożności przez utrzymywanie różnorodności genetycznej.

- Środki ochrony gleby powinny odnosić się nie tylko do naruszeń fizycznych, ale także do zachowania biologicznych funkcji gleby, w tym materii organicznej, aktywności mikroorganizmów i zasobów węgla, które stanowią podstawę obiegu składników odżywczych oraz zdolności do retencji wody i regeneracji, niezbędnych do utrzymania długoterminowej stabilności siedlisk leśnych wymienionych w załączniku I.

- Przyjęcie aktywnego zarządzania adaptacyjnego, w tym regularnego monitorowania stanu lasów i zakłóceń w lasach (np. śmiertelności drzew, pojawów agrofagów, skutków pożarów), oceny wyników oraz zdolności do odpowiedniego dostosowania strategii.

- Ustanowienie systematycznego monitorowania dynamiki lasów. Jest to kluczowy element zarządzania adaptacyjnego, który wspiera solidność prawa przez wykazanie, że zaobserwowane zmiany siedlisk są związane z nieuniknionymi procesami spowodowanymi zmianą klimatu, a nie z możliwymi do uniknięcia presjami antropogenicznymi, zgodnie z zasadą zapobiegania pogarszaniu się stanu.

- Zapewnienie informacji, edukacji i szkoleń dla właścicieli i zarządców lasów, aby ułatwić przyjmowanie praktyk w zakresie leśnictwa dostosowanych do klimatu i ochrony przyrody.

Podsumowanie

Rosnąca presja wywierana na lasy za sprawą zmiany klimatu może wymagać dynamicznego podejścia do ochrony na terenach Natura 2000. Akceptowanie naturalnych przemian, wzmocnienie buforowania mikroklimatycznego, ochrona gleb i funkcji hydrologicznych, dywersyfikacja gatunków i struktur oraz zarządzanie niepewnością przez zarządzanie adaptacyjne pomogą zapewnić, aby pomimo zmieniających się warunków sieć terenów Natura 2000 nadal umożliwiała utrzymanie odpowiednich typów siedlisk przyrodniczych i siedlisk gatunków we właściwym stanie ochrony lub, w stosownych przypadkach, ich odtworzenie w ich naturalnym zasięgu.

Skuteczne wdrożenie zasady zapobiegania pogarszaniu się stanu lasów musi uwzględniać aspekty, które znajdują się pod kontrolą państw członkowskich, przy jednoczesnym wspieraniu procesów ekologicznych, które podtrzymują długoterminowe zdrowie lasów.

2.3.5. Środki zabezpieczające mające na celu zmniejszenie ryzyka klęsk żywiołowych związanych ze zmianą klimatu, takich jak katastrofalne pożary roślinności i powodzie

2.3.5.1. Czy infrastruktura i plany ochrony przed pożarami roślinności na terenach Natura 2000 lub w ich pobliżu podlegają odpowiedniej ocenie zgodnie z art. 6 dyrektywy siedliskowej?

Tradycyjna infrastruktura ochrony przed pożarami roślinności, taka jak liniowe pasy przeciwpożarowe i sieci dróg leśnych, oraz mechaniczne usuwanie roślinności lub wierzchniej warstwy gleby są w niektórych sytuacjach niezbędne, ale mogą wywierać znaczące oddziaływanie na tereny Natura 2000 w wyniku rozdrobnienia siedlisk i zakłócania przemieszczania się dzikich zwierząt ⁽⁶⁴⁾ . Długotrwałe tłumienie pożarów może również skutkować gęstym podszyciem, które zwiększa ryzyko pożarów roślinności.

Trybunał Sprawiedliwości Unii Europejskiej (TSUE) orzekł, że tworzenie i utrzymywanie infrastruktury ochrony przed pożarami roślinności uznaje się za "przedsięwzięcie" w rozumieniu art. 6 ust. 3 zdanie pierwsze dyrektywy siedliskowej, co oznacza, że może ono podlegać odpowiedniej ocenie. Środki te nie muszą jednak podlegać takiej ocenie, jeżeli stanowią część środków ochronnych ustanowionych dla danego terenu na podstawie art. 6 ust. 1 (sprawa C-434/22, pkt 50) ⁽⁶⁵⁾ . Państwa członkowskie mogą aktywnie korzystać z tej elastyczności, w przypadku gdy ochrona cech chronionych na danym terenie może być korzystna z punktu widzenia zapobiegania pożarom roślinności, na przykład przez włączenie odpowiednich elementów zapobiegawczych, takich jak pasy przeciwpożarowe, w ramach środków ochronnych dotyczących siedlisk lub gatunków zagrożonych pożarami roślinności. Środki ochrony przeciwpożarowej, które nie spełniają tego warunku i mogą zagrozić założeniom ochrony terenu, powinny podlegać odpowiedniej ocenie skutków dla danego terenu (sprawa C-434/22, pkt 51) ⁽⁶⁶⁾ .

Ponadto w wytycznych Komisji ⁽⁶⁷⁾ wyjaśniono, że plany sektorowe, w tym plany urządzenia lasu i ochrony przed pożarami roślinności, wchodzą w zakres art. 6 ust. 3, jeżeli mogą oddziaływać w sposób istotny na teren Natura 2000. Takie plany muszą również podlegać odpowiedniej ocenie, aby ocenić ich skutki dla danego terenu.

2.3.5.2. W obliczu klęsk żywiołowych związanych z klimatem, takich jak pożary roślinności lub powodzie, operacje nadzwyczajne na terenach Natura 2000 należy czasami przeprowadzać bez możliwości uprzedniej odpowiedniej oceny. Czy takie pilne interwencje są zgodne z wymogami art. 6 ust. 3 dyrektywy siedliskowej?

Dyrektywa siedliskowa nie zawiera żadnych wyraźnych przepisów dotyczących środków nadzwyczajnych. Opierając się na zdrowym rozsądku należy jednak założyć, że sytuacje nadzwyczajne, takie jak szkodliwe pożary roślinności lub powodzie, mogą wymagać podjęcia natychmiastowych decyzji na miejscu, aby przeciwdziałać pilnemu ryzyku, które mogłoby stanąć na przeszkodzie osiągnięciu celów dyrektywy siedliskowej lub stanowić bezpośrednie zagrożenie dla bezpieczeństwa publicznego. W takich pilnych sytuacjach przeprowadzenie odpowiedniej oceny może być niewykonalne.

TSUE określił dwie istotne okoliczności, w których przeprowadzenie odpowiedniej oceny może nie być konieczne:

- w przypadku oceny konieczności przeprowadzenia odpowiedniej oceny działań w zakresie utrzymania infrastruktury bezpieczeństwa pożarowego lasów odpowiednia ocena nie będzie wymagana, jeżeli działania te są już objęte środkami ochronnymi dla danego terenu (sprawa C-434/22, pkt 68) ^(68). W związku z tym środków (w tym środków nadzwyczajnych) nie trzeba oceniać na podstawie art. 6 ust. 3 dyrektywy siedliskowej, jeżeli przewidziano je w środkach ochronnych dla danego terenu;

- środki nadzwyczajne mające na celu ochronę terenu można stosować na terenach Natura 2000 lub w ich pobliżu bez uprzedniej odpowiedniej oceny, jeżeli aktualne lub bezpośrednie ryzyko szkodliwe dla ochrony tego terenu wymaga ich natychmiastowego wykonania (sprawa C-434/22, pkt 69 i 71) ⁽⁶⁹⁾ (⁶⁶). Umożliwia to szybkie reagowanie, na przykład tworzenie pasów przeciwpożarowych, aby zapobiec potencjalnym klęskom żywiołowym.

Wyjątek dotyczący środków nadzwyczajnych należy jednak stosować wyłącznie w odniesieniu do reagowania na aktualne lub bezpośrednie ryzyko. Czas trwania i zakres wszelkich środków, które należy zastosować, należy ograniczyć do minimum niezbędnego do zneutralizowania ryzyka. W miarę możliwości wybrane działania powinny minimalizować oddziaływanie na środowisko, faworyzując najmniej szkodliwe alternatywy dla siedlisk i gatunków chronionych na terenie Natura 2000.

Zdecydowanie zaleca się wcześniejsze wyraźne określenie w tekście prawnym warunków przeprowadzania działań nadzwyczajnych na terenach Natura 2000, aby zapewnić jasność i obiektywność oraz zapobiec nadużyciom. Ramy prawne powinny obejmować takie aspekty jak zakres tego, co uznaje się za "sytuację nadzwyczajną", zarządzanie procesem podejmowania decyzji, ograniczenia czasowe, warunki zakończenia stanu nadzwyczajnego oraz obowiązki związane z ocenami a posteriori (zob. studium przypadku 1).

Po zaradzeniu sytuacji nadzwyczajnej kluczowe znaczenie ma kompleksowa ocena ex post skutków działań nadzwyczajnych na danym terenie. Najlepiej byłoby przeprowadzać taką ocenę w prawnie określonym terminie. Ocena ta pomaga określić ilościowo wszelkie szkody i dostarcza informacji na temat środków odtworzenia, jeżeli są one potrzebne. Obowiązki wynikające z art. 6 ust. 2 dyrektywy siedliskowej stają się szczególnie istotne po przeprowadzeniu tej oceny ex post.

Chociaż zakres wyroku w sprawie C-434/22 ogranicza się do działań nadzwyczajnych mających na celu zapobieganie szkodom powodowanym przez pożary lasów na danych terenach, podobne podejście można przyjąć do zapobiegania zagrożeniom dla zdrowia ludzkiego i bezpieczeństwa publicznego, pod warunkiem, że wprowadzone zostaną następnie wszelkie niezbędne środki, aby naprawić wszelkie znaczne szkody na danym terenie spowodowane tymi środkami nadzwyczajnymi.

Zasadniczo, chociaż środki nadzwyczajne można wprowadzić na terenach Natura 2000 i w ich pobliżu, aby zapobiec dalszym szkodom, muszą one być uzasadnione i ograniczone w czasie, a po ich zakończeniu należy przeprowadzić dokładne oceny.

Studium przypadku 1: zmiany w prawie w Słowenii mające na celu określenie warunków odstępstw nadzwyczajnych związanych z bezpieczeństwem ludzi na terenach Natura 2000

Kontekst

Komisja Europejska, w drodze postępowania w sprawie uchybienia zobowiązaniom państwa członkowskiego, stwierdziła, że Słowenia nie przestrzega dyrektywy siedliskowej ze względu na szerokie odstępstwa w ustawodawstwie krajowym. Odstępstwa te umożliwiały wprowadzenie środków nadzwyczajnych bez odpowiednich ocen oddziaływania na środowisko, w tym w odniesieniu do działań nadzwyczajnych na terenach Natura 2000, które mogłyby pomijać niezbędną odpowiednią ocenę. W odpowiedzi rząd Słowenii zainicjował zmiany w prawie, aby rozwiązać te problemy.

Zmiany ustawodawcze

Słowenia zmieniła art. 10 ustawy o ochronie przyrody, aby wyraźnie określić rygorystyczne warunki, na jakich można stosować odstępstwa od ogólnego systemu ochrony przyrody. Zmiany te obejmują:

- zakres odstępstw: obecnie ustawa wyraźnie stanowi, że jej przepisy nie mają zastosowania podczas interwencji nadzwyczajnych spowodowanych klęskami żywiołowymi lub innymi klęskami (zgodnie z definicją zawartą w przepisach dotyczących ochrony przed klęskami żywiołowymi) lub zagrożeniami związanymi z wodą (zgodnie z przepisami dotyczącymi wody);

- odstępstwa ograniczone czasowo: w przepisach określono, że odstępstwa w przypadku klęsk żywiołowych i zagrożeń związanych z wodą mają zastosowanie wyłącznie od początku wystąpienia klęski żywiołowej do momentu ogłoszenia przez właściwy organ zakończenia interwencji, zgodnie z odpowiednimi protokołami;

- ocenę skutków po zdarzeniu: krajowy organ ds. ochrony przyrody jest upoważniony do oceny oddziaływania środków nadzwyczajnych na bioróżnorodność i wartości przyrodnicze w ciągu 60 dni od interwencji;

- uwzględnienie potrzeb w zakresie ochrony: w ustawie podkreślono, że ochronę przyrody należy brać pod uwagę w jak największym stopniu nawet w sytuacjach nadzwyczajnych.

Wynik i zgodność

Zmiany te stanowiły odpowiedź na obawy Komisji Europejskiej i zapewniły jasne ramy prawne określające, kiedy i w jaki sposób można prowadzić działania nadzwyczajne bez uprzedniej odpowiedniej oceny na terenach Natura 2000.

2.3.6. Zapewnienie spójnej sieci ekologicznej i właściwego stanu ochrony

2.3.6.1. W jaki sposób można osiągnąć spójną sieć ekologiczną w kontekście zmiany klimatu?

Oprócz działań podejmowanych na poziomie terenu w odpowiedzi na oddziaływanie na cechy chronione konieczne może być rozważenie dostosowania sieci jako całości (i w każdym regionie biogeograficznym) do takich cech, aby zapewnić dalsze osiąganie celów sieci pomimo nowych i rosnących zagrożeń wynikających ze zmiany klimatu.

Art. 3 ust. 1 dyrektywy siedliskowej stanowi, że Natura 2000 (w tym SOO i OSO) to "spójna europejska sieć ekologiczna specjalnych obszarów ochrony,", która musi umożliwiać "zachowanie tych typów siedlisk przyrodniczych i siedlisk gatunków we właściwym stanie ochrony w ich naturalnym zasięgu lub, w stosownych przypadkach, ich odtworzenie". Oznacza to, że sieć Natura 2000 koncentruje się na dwóch celach: (i) ukierunkowanej ochronie terenów w odniesieniu do gatunków i siedlisk Natura 2000 pod względem ilości i jakości; oraz (ii) zapewnieniu odpowiedniego rozmieszczenia geograficznego w stosunku do ich zasięgu. Znaczenia terminu "spójność" nie zdefiniowano w dyrektywie, ale w badaniu Komisji Europejskiej zalecono, aby termin ten obejmował adekwatność, reprezentatywność, odporność i łączność sieci (zob. ramka 2-6).

Art. 3 ust. 3 przewiduje również, że "państwa członkowskie, w razie potrzeby, podejmują starania w celu poprawy ekologicznej spójności Natury 2000 poprzez zachowanie oraz, w stosownych przypadkach, rozwinięcie cech krajobrazu o dużym znaczeniu dla dzikiej fauny i flory, jak to określono w art. 10". Zgodnie z art, 10 "są to elementy, które ze względu na swą liniową lub ciągłą strukturę (takie jak rzeki i ich brzegi...) bądź pełnioną funkcję ostoi (takie jak stawy lub niewielkie lasy) są istotne dla migracji, rozprzestrzeniania i wymiany genetycznej dzikich gatunków.".

Należy zatem zapewnić, aby wszystkie typy siedlisk lub gatunki chronione na mocy dyrektyw dotyczących ochrony przyrody, lokalnie wymierające na co najmniej jednym terenie z nieuniknionych przyczyn, takich jak zmiana klimatu, zostały objęte odpowiednimi środkami w innych częściach sieci, aby utrzymać spójność sieci Natura 2000 w dążeniu do osiągnięcia jej celów. W załączniku 4 opisano warianty oceny i osiągnięcia spójności sieci.

Ramka 2-6: Cechy spójnej sieci Natura 2000

W badaniu przeprowadzonym na zlecenie Komisji Europejskiej w 2010 r. ⁽⁷⁰⁾ zalecono, aby sieć Natura 2000 spełniała kryteria w odniesieniu do następujących czterech kluczowych cech w celu utrzymania swojej spójności:

- adekwatność: poszczególne elementy sieci mają wystarczającą wielkość i kształt, a ich rozmieszczenie jest odpowiednie, aby zapewnić żywotność i integralność ekologiczną (tj. właściwy stan ochrony) siedlisk i gatunków;

- reprezentatywność: elementy obejmują wszystkie wymogi dotyczące wszystkich chronionych siedlisk i gatunków w ich rocznym cyklu (np. rozmnażanie, odpoczynek, karmienie i migracja);

- odporność: sieć jest w stanie ulegać zmianom i zakłóceniom, absorbować je i reagować na nie, przy jednoczesnym zachowaniu swoich funkcji i środków kontroli;

- łączność: sieć jest wystarczająco połączona, aby umożliwić niezbędne przemieszczanie się propaguli (np. larw i nasion) i osobników w celu rozrodu i rozprzestrzeniania się, żerowania, migracji, przystosowania się do zmiany klimatu oraz utrzymania procesów i powiązań ekologicznych.

2.3.6.2. Co się stanie, jeżeli nie uda się osiągnąć właściwego stanu ochrony ze względu na nieuniknione oddziaływanie zmiany klimatu?

Sieć Natura 2000 zapewnia wkład we właściwy stan ochrony, ale może nie wystarczyć do jego osiągnięcia samodzielnie (np. jeżeli duża część obszaru danego typu siedliska znajduje się poza siecią). W związku z tym kwestia ta byłaby istotna dla sieci w określonym regionie biogeograficznym państwa członkowskiego, ale również dla występowania typów siedlisk i gatunków poza siecią.

Jak wyjaśniono powyżej, w przypadkach nieuniknionego pogorszenia stanu spowodowanego zmianą klimatu, w których zgodnie z solidnymi dowodami naukowymi nie można już osiągnąć właściwego stanu ochrony na poziomie sieci, mimo że wprowadzono wszystkie racjonalne środki ochrony i odtworzenia, może zaistnieć potrzeba dokonania przeglądu zarówno SSCO, jak i SSCM na odpowiednich terenach. W takim przypadku konieczna byłaby ocena środków, które można wprowadzić w odniesieniu do naruszonych cech w odpowiednim regionie biogeograficznym w zmienionej sytuacji klimatycznej. Ocena ta może obejmować między innymi przegląd wystarczalności sieci w odniesieniu do naruszonej cechy, aby ustalić, czy nowe lub inne tereny mogłyby odegrać rolę w przywróceniu jej stanu ochrony w przyszłości, a także przegląd SSCO i powiązanych SSCM.

Jeżeli istnieją solidne dowody naukowe potwierdzające, że określona cecha w danym regionie nie może już osiągnąć wcześniej ustalonych właściwych wartości odniesienia, należy zaakceptować tę sytuację. W zależności od konkretnych okoliczności (zmiana zasięgu, zmiana struktury rozmieszczenia, całkowite zanikanie itp.) może zaistnieć potrzeba przeanalizowania środków wykraczających poza poziom krajowych regionów biogeograficznych. Na przykład jeżeli zasięg typu siedliska przesuwa się na północ, a tym samym rozszerza swój zasięg w państwie członkowskim A, ale jednocześnie traci część lub cały swój zasięg w państwie członkowskim B, należy ponownie ocenić sposób, w jaki państwa członkowskie A i B definiują właściwy stan ochrony tego typu siedliska i zapewniają wkład w ten właściwy stan ochrony. Może to oznaczać konieczność zmniejszenia właściwych wartości odniesienia dla obszaru i zasięgu w państwie członkowskim B lub nawet obniżenia ich do zera, podczas gdy w państwie członkowskim A konieczne będzie zwiększenie właściwych wartości odniesienia. Ważne jest, aby zapewnić dostępność jak najlepszych informacji oraz przeprowadzić otwartą debatę ekspertów w celu znalezienia najlepszych możliwych rozwiązań.

2.3.7. Zmiana statusu prawnego lub zakresu ochrony terenu Natura 2000

2.3.7.1. Kiedy można zmienić granice terenu lub cechy chronione na danym terenie ze względu na oddziaływanie zmiany klimatu?

W niektórych przypadkach może się zdarzyć, że pomimo wszystkich zastosowanych środków zapobiegawczych oddziaływanie zmiany klimatu na teren Natura 2000 sprawi, że co najmniej jeden gatunek lub typ siedliska występujący na tym terenie zaniknie bez racjonalnych perspektyw jego ponownego wystąpienia i bez możliwości odtworzenia. Ponadto teren lub jego części, pomimo wprowadzonych środków, mogą nie być już w stanie przyczynić się do osiągnięcia ogólnych celów unijnych dyrektyw dotyczących ochrony przyrody. Takie przypadki, poparte solidnymi dowodami naukowymi, mogą uzasadniać zmiany granic terenu lub usunięcie siedlisk i gatunków z systemu ochrony terenu, a nawet całkowite zniesienie klasyfikacji terenu, jak wyjaśniono w notach Komisji w sprawie wyznaczania terenów lub ich części oraz w sprawie usunięcia siedlisk i gatunków spośród siedlisk i gatunków będących przedmiotem ochrony.

W przypadku wystąpienia nieodwracalnych zdarzeń związanych ze zmianą klimatu, które mogą uzasadniać usunięcie siedlisk i gatunków z systemu ochrony terenu bądź zmianę granic lub cofnięcie wyznaczenia całego terenu, należy ocenić, w jakim stopniu wpływ takiej utraty można zrównoważyć lub zrekompensować przez zaproponowanie nowych lub powiększenie istniejących terenów w celu objęcia ochroną nowych obszarów zamiast "utraconych" siedlisk i gatunków (zob. również załącznik 4).

Z drugiej strony unijne chronione gatunki lub siedliska mogą zadomowić się na obszarach, na których wcześniej nie występowały. Uzasadniałoby to zwiększenie powierzchni istniejących terenów, zmianę ich granic (np. na północ lub w kierunku lądu), jak wyjaśniono powyżej, wyznaczenie nowych terenów Natura 2000 lub włączenie nowych gatunków i siedlisk do systemu ochrony istniejących terenów, aby zapewnić spójną sieć ekologiczną (zob. sekcja 2.3.6 i załącznik 4 w odniesieniu do działań w zakresie przystosowania się do zmiany klimatu na poziomie sieci i terenu). Państwa członkowskie mogą uszeregować według priorytetu swoje środki ochronne i zasoby w oparciu o swoje szczególne potrzeby i założenia ochrony.

2.3.7.2. W jakich okolicznościach można cofnąć wyznaczenie terenów lub ich części lub wyłączyć cechy z ochrony?

Zanikanie gatunku lub siedliska na danym terenie może być wynikiem powolnej, stopniowej zmiany rozmieszczenia i zasięgu gatunku lub siedliska spowodowanej zmianą klimatu. Może to na przykład przybrać formę nieodwracalnej utraty siedlisk spowodowanej podnoszeniem się poziomu mórz lub nieprzewidywalną klęską żywiołową, która może nieodwracalnie wpłynąć na dany teren.

Jak wyjaśnił TSUE:

- Art. 9 dyrektywy siedliskowej zezwala na zdeklasyfikowanie terenów (i zapewne części terenów), "tam gdzie jest to uzasadnione naturalnymi zmianami stwierdzonymi w wyniku nadzoru przewidzianego w art. 11". TSUE potwierdził to w pkt 25 wyroku w sprawie C 301/12 ⁽⁷¹⁾ W pkt 30 Trybunał wyjaśnił jednak dalej, "że samo twierdzenie o pogorszeniu stanu środowiska danego TZW [...] nie może wystarczyć samo w sobie do doprowadzenia do takiego dostosowania wykazu TZW".

- "Uchybienie przez państwa członkowskie temu obowiązkowi ochrony w odniesieniu do danego terenu nie uzasadnia koniecznie jego zdeklasyfikowania [...]. Wręcz przeciwnie, państwo członkowskie powinno podjąć działania niezbędne do ochrony tego terenu" (pkt 32). Państwa członkowskie "są zobowiązane do zaproponowania Komisji zdeklasowania terenu wpisanego do wykazu TZW [...] pod warunkiem że wniosek ten jest oparty na okoliczności, iż pomimo poszanowania przepisów art. 6 ust. 2-4 tej dyrektywy teren ten w sposób definitywny nie może już przyczyniać się do ochrony siedlisk przyrodniczych i dzikiej fauny i flory lub utworzenia sieci Natura 2000" (pkt 36).

- W sprawie C-281/16, pkt 36 ⁽⁷²⁾ TSUE zauważył, że "zaproponowanie przez państwo członkowskie zmniejszenia powierzchni określonego terenu z wykazu wymaga wykazania, że dane obszary nie mają istotnego znaczenia dla realizacji tego celu [ochrony siedlisk przyrodniczych oraz dzikiej fauny i flory] na poziomie krajowym. Poza tym Komisja może przyjąć tę propozycję lub realizować ją jedynie wtedy, gdy dojdzie do wniosku, że obszary te nie są już niezbędne także z perspektywy Unii jako całości".

W związku z tym można cofnąć wyznaczenie terenu lub jego części lub je zdeklasyfikować albo usunąć gatunek lub siedlisko z systemu ochrony danego terenu ze względu na naturalne zmiany spowodowane zmianą klimatu, pod warunkiem że:

- jest to należycie uzasadnione w poszczególnych przypadkach i poparte rozstrzygającymi dowodami naukowymi potwierdzającymi, że dołożono wszelkich starań, aby przewidzieć nieodwracalne zanikanie gatunków lub siedlisk w wyniku zmieniających się warunków klimatycznych lub innych czynników lub zapobiec temu zjawisku;

- wykazano, że pogorszenie stanu nastąpiło pomimo pełnej zgodności z wymogami art. 6 ust. 2, 3 i 4 dyrektywy siedliskowej (w odniesieniu do zgodności z art. 6 ust. 2 zob. sekcja 2.3.4);

- ocenia się, że teren lub jego części nie mają innych wartości ani funkcji wspierających cele dyrektyw dotyczących ochrony przyrody, w tym nie wykazują potencjału do kolonizacji przez inne siedliska i gatunki Natura 2000 ze względu na swoje nowe cechy. Sam fakt, że teren lub jego część nie służą już celowi, dla którego zostały pierwotnie wyznaczone (tj. istotna reprezentatywność), nie wystarcza, aby uzasadnić cofnięcie wyznaczenia. Ogólnie rzecz biorąc, ponieważ tereny Natura 2000 wyznacza się w celu ochrony kilku gatunków i siedlisk, oczekuje się, że nie wszystkie z nich są narażone na oddziaływanie zmiany klimatu w taki sam sposób. Natomiast pogorszenia stanu spowodowanego działalnością człowieka lub brakiem odpowiednich środków zarządzania i środków ochronnych, w tym środków niezbędnych do przeciwdziałania pojawiającemu się ryzyku związanemu z klimatem i jego potencjalnemu oddziaływaniu na sieć Natura 2000 (np. środków zwiększających odporność na zmianę klimatu), nie można wykorzystywać jako uzasadnienia (nawet częściowego) zdeklasyfikowania terenów lub usunięcia gatunków lub siedlisk z systemu ochrony danego terenu.

2.3.7.3. Jakie kroki należy podjąć w przypadku konieczności zmiany statusu prawnego lub zakresu ochrony terenu Natura 2000?

W notach Komisji w sprawie wyznaczania terenów lub ich części oraz w sprawie usuwania siedlisk i gatunków z listy przedmiotów ochrony wyjaśniono niezbędne uzasadnienia i kroki, jakie powinny podjąć państwa członkowskie, w tym w przypadku zmian spowodowanych zmianą klimatu.

Jeżeli na danym terenie rejestruje się nowe gatunki lub siedliska (na przykład w wyniku zmiany rozmieszczenia spowodowanej zmianą klimatu lub ponownego wprowadzenia w ramach środka ochrony), należy to odnotować w aktualizacji standardowego formularza danych dotyczących terenu oraz w krajowym akcie urzędowym lub instrumencie, na mocy którego zgodnie z prawem wyznaczono dany teren. Należy również dostosować SSCO i SSCM terenu, aby odzwierciedlić ich wymagania ekologiczne.

3. WKŁAD SIECI NATURA 2000 W REALIZACJĘ CELÓW UE W ZAKRESIE PRZYSTOSOWANIA SIĘ DO ZMIANY KLIMATU I ŁAGODZENIA JEJ SKUTKÓW

3.1. Rozwiązania korzystne dla wszystkich, aby pomóc w osiągnięciu celów w zakresie przystosowania się do zmiany klimatu i łagodzenia jej skutków

Sieć Natura 2000 zapewnia i chroni szeroki zakres usług ekosystemowych, w tym żywność, materiały palne, drewno, zdrową glebę, czyste powietrze i wodę, sekwestrację i składowanie dwutlenku węgla oraz ochronę przed klęskami żywiołowymi, takimi jak powodzie, osuwiska, susze i katastrofalne pożary roślinności. Takie usługi mają znaczną wartość społeczno-gospodarczą i szacuje się, że ich łączna wartość wynosi około 200-300 mld EUR rocznie ⁽⁷³⁾ .

W wyniku obserwowanych i oczekiwanych zmian klimatu w Europie (sekcja 2 załącznika 1) wiele usług ekosystemowych zapewnianych przez sieć Natura 2000 odgrywa coraz istotniejszą rolę w redukcji emisji gazów cieplarnianych i przystosowywaniu się do zmiany klimatu za pomocą rozwiązań opartych na zasobach przyrody (w tym rozwiązań ekosystemowych). Ponadto, jak pokazano w dalszych przykładach, inwestycje w przystosowanie się do zmiany klimatu rzeczywiście przynoszą korzyści: odtwarzanie ekosystemów i inne rozwiązania oparte na zasobach przyrody mogą znacznie zmniejszyć ryzyko finansowe i gospodarcze związane ze zmianą klimatu.

Wiele praktycznych działań wymaganych, aby zwiększyć zdolności siedlisk i gatunków do przystosowania się do zmiany klimatu, takich jak zmniejszenie innych oddziałujących na nie presji oraz wzmocnienie i odtwarzanie ich ekosystemów, może również przyczynić się do osiągnięcia szerszych celów w zakresie przystosowania się do zmiany klimatu lub łagodzenia jej skutków. Zapewnia to wzajemne korzyści, tj. możliwości korzystne dla wszystkich stron. W niektórych przypadkach takie działania mogą być nawet synergistyczne i przynosić korzyści większe niż w przypadku, gdyby podejmowano je oddzielnie.

Należy jednak również dostrzec, że niektóre działania w zakresie łagodzenia zmiany klimatu lub przystosowania się do niej mogą być sprzeczne z celami sieci Natura 2000 i potrzebami w zakresie zarządzania. Takie konflikty mogą wynikać z niewłaściwie stosowanych rozwiązań opartych na zasobach przyrody, takich jak sadzenie drzew na niezalesionych siedliskach o wysokiej wartości bioróżnorodności ⁽⁷⁴⁾ . Potencjalne konflikty należy identyfikować jak najwcześniej i unikać ich w drodze konsultacji z odpowiednimi organami i innymi zainteresowanymi stronami. Można to ułatwić dzięki opracowaniu ram przystosowania się do zmiany klimatu, jak opisano w rozdziale 4 i załączniku 3. Jeżeli potencjalne konflikty w zakresie łagodzenia zmiany klimatu i przystosowywania się do niej dotyczą przedsięwzięć i planów zdefiniowanych w dyrektywie siedliskowej, należy je rozpatrywać zgodnie z wymogami prawnymi określonymi w art. 6 ust. 3 i 4 dyrektywy.

Ochrona i odtwarzanie ekosystemów w sieci Natura 2000 mogą przyczynić się do łagodzenia zmiany klimatu i osiągnięcia szerokich korzyści w zakresie przystosowania się do zmiany klimatu na wiele sposobów. Główne sposoby podsumowano w tabeli 1 oraz opisano w sekcjach 3.2 i 3.3.

Tabela 1

Potencjalne korzyści w zakresie łagodzenia zmiany klimatu i przystosowania się do niej wynikające z odtwarzania ekosystemów

Siedlisko ogólne	Środek/działanie	Potencjał w zakresie łagodzenia zmiany klimatu	Potencjał w zakresie przystosowania się do zmiany klimatu	Uwagi
Obszary morskie i przybrzeżne (1)	Odtwarzanie i odbudowa siedlisk HD bogatych w węgiel (np. traw morskich i mokradeł słonych)	Wysoki	Lepsza ochrona przeciwpowodziowa obszarów przybrzeżnych	Potencjalne konflikty (2)
	Odtwarzanie wydm piaszczystych	Niski	Lepsza ochrona przeciwpowodziowa obszarów przybrzeżnych
	Zmniejszanie presji: zanieczyszczenie, inwazyjne gatunki obce, niepokojenie siedlisk itp.	Niski - wysoki	Ograniczone toksyczne zakwity wody, oddziaływanie inwazyjnych gatunków obcych	Potencjał w zakresie łagodzenia zmiany klimatu zależy od siedliska, np. wysoki w przypadku trawy morskiej
Jeziora i rzeki	Odtwarzanie i odbudowa siedlisk HD jezior	Zmienny/wysoki	Zwiększenie magazynowania wody słodkiej
	Przywracanie rzecznych cieków wodnych i połączeń z równinami zalewowymi i innymi terenami podmokłymi	Zmienny/wysoki (3)	Ograniczone skutki powodzi, zwiększone zasilanie wód gruntowych i odporność na susze	W zależności od sytuacji (4)
	Zmniejszanie presji: pobór wód, zanieczyszczenie, inwazyjne gatunki obce	Niski	Zachowanie przepływów, ograniczenie eutrofizacji
Bagna, grzęzawiska, mokradła i błota	Odtworzenie siedliska: ponowne nawadnianie, usuwanie drzew i w razie potrzeby odtwarzanie roślinności	Bardzo wysoki	Poprawa jakości wody, lepsza retencja wody zmniejszająca ryzyko powodzi, suszy i pożarów
	Zmniejszanie innych presji: wypas i planowe wypalanie	Wysoki
Wrzosowiska i zarośla	Odtworzenie siedliska: usuwanie drzew i w razie potrzeby odtwarzanie roślinności	Zmienny/negatywny	Ograniczenie potencjalnych skutków pożaru ze względu na mniejsze obciążenie materiałem palnym
	Zarządzanie pożarami (np. planowe wypalanie, wypas, pasy przeciwpożarowe)	Zmienny	Ograniczone ryzyko/oddziaływanie pożarów (5)
	Zmniejszanie innych presji: zanieczyszczenie powietrza, nieodpowiedni wypas, inwazyjne gatunki obce	Zmienny	Wypas może zmniejszyć obciążenie roślinnością palną i oddziaływanie pożarów
Lasy	Odbudowa siedlisk HD	Wysoki	Stabilizacja zboczy, ograniczenie spływu wody, ograniczenie zanieczyszczenia i powodzi
	Odbudowa lasów, np. przekształcanie jednogatunkowych drzewostanów równowiekowych użytkowanych w systemie zrębu zupełnego w drzewostany mieszane z systemem selektywnego pozyskiwania drewna, zachowaniem ciągłości pokrywy leśnej i odnawianiem naturalnym	Zmienny/wysoki	Zwiększona odporność lasów (np. na susze, upały, burze, choroby) oraz zmniejszone ryzyko/oddziaływanie pożarów (5)
	Zalesianie w celu buforowania/tworzenia połączeń	Wysoki	Większa odporność lasów, które uległy fragmentacji, np. odporność na upały, burze
	Ponowne sadzenie z domieszką gatunków (lub genotypów) europejskich bardziej odpornych na zmianę klimatu, ze szczególnym uwzględnieniem gatunków rodzimych lub gatunków z sąsiadujących obszarów biogeograficznych	Wysoki	Większa odporność, jak powyżej
	Zmniejszanie innych presji: zanieczyszczenie powietrza, inwazyjne gatunki obce		Większa odporność, jak powyżej
Użytki zielone i grunty uprawne	Odbudowa/odtwarzanie użytków zielonych HD: ograniczanie intensywności gospodarki	Bardzo wysoki	Ograniczenie zanieczyszczenia wody, spływu wody i erozji
	Utrzymanie/odtwarzanie użytków zielonych HD: wypas i produkcja siana itp. (unikanie/odwrócenie porzucania)	Wysoki	Utrzymanie produkcji rolnej i krajobrazów kulturowych, ograniczenie ryzyka erozji i oddziaływania pożarów
	Ochrona użytków zielonych przed zaorywaniem i ponownym zasiewaniem użytków zielonych	Średni	Ograniczenie zanieczyszczenia wody, spływu wody i erozji
	Rekultywacyjne gospodarowanie gruntami ornymi (np. uprawa zachowawcza, zmianowanie upraw i ugorowanie)	Średni
	Zarządzanie pożarami (np. wypas, planowe wypalanie)	Niski - zmienny
Źródła: potencjał w zakresie łagodzenia zmiany klimatu na podstawie Hendriks i in. (2020) (75) zob. tabela 2 poniżej. Potencjał w zakresie przystosowania się do zmiany klimatu na podstawie Keesstra i in. (2018) (76) Harrison i in. (2016) (77) Cooper (2020) (78) Komisja Europejska (2021) (79) Seddon i in. (2020) (80) EEA (2021) (81) Penning i in. (2023) (82) Valor i in. (2023) (83) oraz innych publikacji wymienionych w bibliografii dotyczącej rozwiązań opartych na zasobach przyrody.

3.2. W jaki sposób sieć Natura 2000 może przyczynić się do łagodzenia zmiany klimatu przez sekwestrację i składowanie dwutlenku węgla

Ekosystemy sieci Natura 2000 odgrywają ważną rolę w przyczynianiu się do realizacji celów UE w zakresie łagodzenia zmiany klimatu dzięki sekwestracji dwutlenku węgla w glebie, osadach i roślinności, co pomaga zrównoważyć nieuniknione emisje gazów cieplarnianych z innych sektorów. Unijny cel w zakresie neutralności klimatycznej i redukcji emisji gazów cieplarnianych jest celem "netto", co oznacza, że uwzględniono w nim zwiększenie pochłaniaczy dwutlenku węgla. W zmianie rozporządzenia w sprawie użytkowania gruntów, zmiany użytkowania gruntów i leśnictwa (LULUCF) ⁽⁸⁴⁾ z 2023 r. określono ogólny unijny cel pochłaniania netto w sektorze LULUCF na poziomie 310 Mt ekwiwalentu CO₂ do 2030 r.

Państwa członkowskie są odpowiedzialne za zarządzanie swoimi pochłaniaczami dwutlenku węgla i ich rozbudowę, aby osiągnąć ten cel UE. W zmienionym rozporządzeniu utrzymano zasadę zerowego salda, zgodnie z którą emisje (debety) z sektorów LULUCF nie powinny przewyższać pochłaniania (kredyty) do 2025 r. Jeżeli emisje przewyższają pochłanianie, państwo członkowskie jest zobowiązane do zwiększenia zdolności pochłaniania lub wykorzystania mechanizmów elastyczności (np. handlu jednostkami emisji). W 2026 r. pochłanianie powinno zacząć przewyższać emisje. Każde państwo członkowskie posiada wiążący cel krajowy na 2030 r. oraz zobowiązanie do osiągnięcia sumy emisji i pochłaniania gazów cieplarnianych netto w całym okresie 2026-2029.

Głównymi sposobami zarządzania pochłaniaczami dwutlenku węgla i ich rozbudowy są ochrona, odtwarzanie i odbudowa siedlisk HD (tj. siedlisk wymienionych w załączniku I do dyrektywy siedliskowej), zwłaszcza siedlisk bogatych w węgiel, w celu redukcji emisji gazów cieplarnianych związanych z użytkowaniem gruntów lub zwiększenia naturalnych pochłaniaczy dwutlenku węgla. Możliwości mogą zaistnieć, w przypadku gdy:

- istniejące magazyny węgla, które zmniejszają się lub są zagrożone, chroni się przed utratą lub degradacją;

- wskaźniki sekwestracji dwutlenku węgla zwiększa się przez odtworzenie lub wzmocnienie ekosystemów;

- przeprowadza się odbudowę wcześniej utraconych siedlisk bogatych w węgiel.

W tabeli 2 podsumowano naturalną zdolność różnych typów ekosystemów do sekwestracji i składowania dwutlenku węgla. Zakresy różnią się znacznie w poszczególnych typach siedlisk, głównie ze względu na ich szeroką klasyfikację. Szacunki pochodzą również z różnych części UE-27, które podlegają różnym warunkom klimatycznym i systemom zarządzania. Należy je zatem uznać za orientacyjne do celów niniejszych wytycznych. Bulkeley (2020) ⁽⁸⁵⁾ zawiera analizę finansowanych przez UE projektów dotyczących rozwiązań opartych na zasobach przyrody służących łagodzeniu zmiany klimatu.

Tabela 2

Szacunki dotyczące zasobów węgla i sekwestracji dwutlenku węgla dla typów ekosystemów i wybranych siedlisk morskich

a. Ekosystemy lądowe

	Składowanie dwutlenku węgla (t C ha-1)				Sekwestracja dwutlenku węgla (t C ha-1 rok-1)
Ekosystem	średnia	mediana	min.	maks.	średnia	mediana	min. (87)	maks.
Tereny podmokłe (86)	261,8	247,2	0,9	827,1	1,0	0,3	-0,5	6,5
Las	133,0	115,5	5,0	500,0	3,2	3,0	0,02	9,3
Wrzosowisko	110,3	88,0	2,0	548,6	0,02	0,02	0,02	0,02
Rolniczy	107,7	99,0	7,0	266,7	1,2	0,9	-0,8	4,3
Tundra	101,2	23,2	1,5	711,0	0,6	0,3	0,10	1,4
Słabo porośnięty roślinnością	69,7	24,0	20,6	164,5	0,02	0,02	0,00	0,04
Użytki zielone	61,3	5,0	0,5	438,0	0,2	0,2	0,2	0,2
Przybrzeżny	48,0	48,0	48,0	48,0	0,7	0,7	0,6	0,7
Krzewy	33,5	12,0	6,9	190,1	0,1	-0,02	-0,7	1,3
Wszystkie ekosystemy lądowe	145,7	96,0	0,5	827,1	1,8	1,0	-0,8	9,3

b. Wybrane siedliska morskie

Uwaga: typy ekosystemów opierają się na klasyfikacji siedlisk morskich EUNIS z 2019 r. i klasyfikacji siedlisk dla ekosystemów lądowych EUNIS z 2017 r. ⁽⁸⁸⁾

Źródło. Na podstawie Hendriks i in. (2020) ⁽⁸⁹⁾ Jednostki dostosowane z Mg C ha^-1 dla lądu i g m^-2 dla morza. C_org = węgiel organiczny. C_nieorg = węgiel nieorganiczny.

Typ siedliska	Składowanie dwutlenku węgla (t C ha-1)	Sekwestracja dwutlenku węgla (t C ha-1 rok-1)
Skupiska krasnorostów	620 Cnieorg	1,0
Rafy Lophelia	100 Cnieorg	0,3
Skupiska trawy morskiej	20 - 50 Corg	0,8
Osady międzypływowe	5 - 20 (górna warstwa 10 cm)	0,1 - 0,4
Brunatnice	5 - 9 Corg	Wkład w dużej mierze na obszarach osadzania
Glony makroskopowe na obszarze międzypływowym	5 Corg	Wkład w dużej mierze na obszarach osadzania
Osady podpływowe	< 1 (górna warstwa 10 cm)	0,003 -0,009

Spośród wszystkich ekosystemów lądowych tereny podmokłe charakteryzują się najwyższymi średnimi zasobami węgla, zwłaszcza torfowiska (o grubych warstwach torfu) i mokradła słone. Inne typy siedlisk mogą również stanowić duże magazyny węgla, gdy znajdują się na glebach torfowych. Lasy charakteryzują się również na ogół dużymi zasobami węgla, zarówno nad, jak i pod ziemią, chociaż różnią się one znacznie w zależności od lokalizacji, gatunku, wieku drzewostanu i gospodarki. Szacuje się, że lasy osiągają najwyższe wskaźniki sekwestracji, chociaż zakres tych wskaźników jest dość szeroki.

Obecnie nie ma wystarczających danych na temat morskich magazynów węgla i wskaźników sekwestracji, dlatego nie da się przedstawić zakresów i średnich wartości. Szacunki przedstawione w tabeli 2 wskazują jednak, że siedliska morskie w Europie są bardzo zróżnicowane, przy czym skupiska krasnorostów osiągają lepsze wskaźniki, jeśli chodzi o magazynowanie węgla i sekwestrację dwutlenku węgla, niż wszystkie inne siedliska morskie i większość siedlisk lądowych. Wskaźniki sekwestracji są również stosunkowo wysokie w skupiskach trawy morskiej. Chociaż wskaźniki dotyczące magazynowania węgla i sekwestracji dwutlenku węgla są znacznie niższe w przypadku siedlisk brunatnic oraz siedlisk międzypływowych i podpływowych, wychwytują one i zatrzymują znaczną ilość dwutlenku węgla ogółem ze względu na ich ogromny zasięg.

W wielu sytuacjach ochrona siedlisk w sieci Natura 2000 i szerzej rozumianego środowiska (poziom krajobrazu), zarządzanie nimi i ich odtwarzanie ("uodparnianie na zmiany klimatu") mogą ograniczyć i odwrócić faktyczną lub potencjalną utratę węgla oraz zwiększyć wskaźniki sekwestracji. Powszechnym i ważnym przykładem są osuszone torfowiska (tj. bagna, mokradła i grzęzawiska), które mogą stać się źródłem dwutlenku węgla, a nie pochłaniaczem. Ponowne nawadnianie tych obszarów może jednak znacznie ograniczyć lub wyeliminować utratę węgla, zapobiegając utlenianiu torfu ^{(90) (91)} . Aby osiągnąć lub zwiększyć powstawanie torfu i sekwestrację dwutlenku węgla, konieczne mogą być dalsze środki odtworzenia, takie jak odzyskanie dominacji gatunków roślin tworzących torf (tj. głównie gatunków Sphagnum).

Istnieje wiele przykładów udanego odtwarzania torfowisk, ze znacznymi korzyściami w zakresie łagodzenia zmiany klimatu (i przystosowania się do niej - zob. poniżej), chociaż trudno jest je określić ilościowo. Dwa studia przypadku dotyczące odtwarzania torfowisk w Estonii ⁽⁹²⁾ i Irlandii ⁽⁹³⁾ podsumowano w studium przypadku 2 i w studium przypadku 3. Inne przykłady siedlisk bogatych w węgiel wymienionych w załączniku I do dyrektywy siedliskowej, które odtworzono z udokumentowanymi korzyściami w zakresie sekwestracji i składowania dwutlenku węgla, obejmują trawę morską (opis w studium przypadku 4 dotyczącym Włoch ⁽⁹⁴⁾ ) i mokradła słone w Zjednoczonym Królestwie (studium przypadku 5). Projekt WaterLANDS ⁽⁹⁵⁾ realizowany w ramach programu "Horyzont 2020" w latach 2021-2026 ma na celu syntezę istniejącej wiedzy na temat skutecznego odtwarzania terenów podmokłych i umożliwienie zwiększenia skali odtwarzania terenów w całej Europie.

Studium przypadku 2: korzyści pod względem łagodzenia zmiany klimatu i przystosowania się do niej wynikające ze środków mających na celu odtworzenie torfowisk, projekt LIFE dotyczący grzęzawisk (Estonia)

Celem projektu LIFE dotyczącego grzęzawisk w Estonii (2015-2020), koordynowanego przez estońską organizację pozarządową Fundusz na rzecz Przyrody, było przywrócenie dobrego stanu siedlisk będących grzęzawiskami na wybranych terenach. Na sześciu terenach Natura 2000 podjęto działania w zakresie odtwarzania, łącznie z odtworzeniem systemu hydrologicznego przez usunięcie systemu odwadniania, rekultywacją opuszczonych obszarów wydobycia torfu oraz wycinaniem drzew z zalesionych bagien. W ramach projektu uzyskano 7 900 ha odtworzonych grzęzawisk i oczekuje się znacznego wzrostu populacji gatunków docelowych (np. żaby moczarowej, gatunków ważek).

Oprócz tych korzyści dla bioróżnorodności oczekuje się, że projekt przyniesie korzyści w zakresie łagodzenia zmiany klimatu, ponieważ docelowe grzęzawiska wykazują znaczne zdolności w zakresie sekwestracji dwutlenku węgla i magazynowania węgla. W Estonii zdegradowane torfowiska emitują jednak około 8 Mt CO₂/rok. Odtwarzanie tych siedlisk może zatem przyczynić się do osiągnięcia celów w zakresie łagodzenia zmiany klimatu dzięki redukcji tych emisji dwutlenku węgla. Ponadto działania mające na celu odtworzenie grzęzawisk mogą również zapewnić wkład w przystosowanie się do zmiany klimatu. W Estonii ekstremalne warunki pogodowe często powodują powodzie, a liczba pożarów również rośnie. Powiększone tereny podmokłe mogą stanowić zabezpieczenie zarówno przed powodziami, jak i występowaniem pożarów, zapewniając jednocześnie inne udoskonalone usługi ekosystemowe, w tym pobudzając lokalną turystykę.

W ramach projektu zajęto się dylematami związanymi z ochroną, które nieodłącznie wiążą się z priorytetami i kompromisami między siedliskami i gatunkami, a także monitorowaniem siedlisk i gatunków oraz praktykami zarządzania adaptacyjnego. Przyczynił się on do zwiększenia akceptacji społecznej i istotnych sukcesów w zakresie zwiększania wiedzy na temat odtwarzania i terenów podmokłych. Techniki najlepszych praktyk stosowane w projekcie udokumentowano w podręczniku ⁽⁹⁶⁾ .

Źródło: projekt LIFE dotyczący grzęzawisk w Estonii ⁽⁹⁷⁾

Studium przypadku 3: odtworzenie czynnych, żywych torfowisk wysokich w irlandzkiej sieci specjalnych obszarów ochrony

Torfowiska wysokie są bezcennymi siedliskami na terenach podmokłych, których stan uległ znacznemu pogorszeniu w wyniku działalności człowieka. Około 9 100 ha siedlisk torfowisk wysokich należy do irlandzkiej chronionej sieci SOO i obszarów dziedzictwa naturalnego. Odtwarzanie chronionej sieci torfowisk wysokich jest istotne dla zwiększenia wartości bioróżnorodności torfowisk w Irlandii i przyczynienia się do łagodzenia zmiany klimatu.

Projekt LIFE dotyczący torfowisk wysokich w Irlandii (2016-2022) jest największym pojedynczym projektem odtwarzania torfowisk realizowanym dotychczas w Irlandii. Koncentruje się on na odtworzeniu i odbudowie hydrologicznych i ekologicznych warunków czynnego, żywego torfowiska wysokiego w irlandzkiej sieci SOO. Celem było odtworzenie 752 ha torfowisk wysokich na powierzchni ponad 2 649 ha za pomocą różnych środków ponownego nawadniania oraz przeprowadzenie monitorowania, aby wykazać pozytywne oddziaływanie odtwarzania. Modelowanie oparte na wstępnych wynikach przewiduje, że projekt osiągnie ponad 95 % celów. Chociaż w projekcie nie wyliczono wpływu działań w zakresie odtwarzania na emisje gazów cieplarnianych, na podstawie poprzednich badań możliwe jest oszacowanie oczekiwanego wpływu działań w zakresie ponownego nawadniania. Dowody wskazują na potencjał środków ponownego nawadniania w przekształcaniu osuszonych torfowisk ze źródła węgla w pochłaniacz dwutlenku węgla (np. z 1,37 tC/ha/rok na osuszonych, krajowych obszarach, z których wydobyto torf, do -0,49 tC/ha/rok po ponownym nawadnianiu) w sposób racjonalny pod względem kosztów.

Projekt przyniósł znaczne korzyści społeczno-gospodarcze i akceptację społeczną dla działań w zakresie odtwarzania na terenach projektu i poza nimi. Analiza społeczno-ekonomiczna wykazała już, że zgodnie z szacunkami korzyści gospodarcze płynące z projektu wyniosły ponad 3 mln EUR w środkowej części kraju (na przykład dzięki ekoturystyce). Kluczowym czynnikiem sukcesu była faza przygotowawcza, która obejmowała szczegółowe mapowanie przez zainteresowane strony i analizę historii wykorzystania torfu. Ponadto projekt obejmował wymianę najlepszych praktyk i zaangażowanie w projekty odtwarzania w Zjednoczonym Królestwie. Aby wesprzeć przyszłe działania w zakresie odtwarzania, w ramach projektu przeprowadzono przegląd środków dotyczących najlepszych praktyk ⁽⁹⁸⁾ .

Źródło: projekty LIFE "Żywe bagna" ⁽⁹⁹⁾ i "Irlandzkie torfowiska wysokie" ^(100).

Studium przypadku 4: dtworzenie trawy morskiej w Lagunie Weneckiej

Laguny przybrzeżne to ekosystemy o dużym znaczeniu ekologicznym, które zapewniają podstawowe siedliska dla wielu różnorodnych gatunków roślin i zwierząt oraz wspierają świadczenie kluczowych usług ekosystemowych o znaczeniu społeczno-gospodarczym, w tym regulację klimatu, produktywność rybołówstwa i ochronę obszarów przybrzeżnych. Kluczowym wskaźnikiem zdrowego stanu ekosystemu laguny jest zasięg i stan skupisk trawy morskiej. Te systemy "inżynierii ekologicznej" wspierają różnorodne zbiorowiska biologiczne i łagodzenie zmiany klimatu, ponieważ wychwytują i magazynują znaczne ilości dwutlenku węgla. Ponieważ skupiska trawy morskiej znacznie się zmniejszyły, ochrona i odtwarzanie trawy morskiej stanowi oparte na zasobach przyrody rozwiązanie, które umożliwia jednoczesne osiągnięcie łagodzenia emisji dwutlenku węgla i ochrony bioróżnorodności.

Głównym celem projektu LIFE-SeResto (2014-2018) było odtworzenie i konsolidacja około 36 km² siedlisk laguny przybrzeżnej w drodze przesadzania zanurzonych traw morskich, głównie Zostera marina i Zostera noltei, na terenach w północnej części Laguny Weneckiej. Aby osiągnąć ten cel, wdrożono szereg środków we współpracy z lokalnymi zainteresowanymi stronami. Obejmują one prace przygotowawcze mające na celu określenie miejsc przesadzania, bezpośrednie przesadzanie trawy morskiej i wsparcie rozwoju łąk, monitorowanie w celu oceny powodzenia i korzyści projektu oraz prace w zakresie rozpowszechniania w celu wymiany doświadczeń i najlepszych praktyk z projektu.

Dzięki środkom odtworzenia (z trawą morską na obszarze o powierzchni ponad 10 km²) tereny te wspierają wyższy stopień bioróżnorodności oraz pełnią funkcję refugium, obszarów żerowania oraz obszarów dojrzewania narybku dla różnych gatunków bentosowych i ryb i obszarów lęgowych dla ptaków. Ponadto odtwarzanie przyczyniło się do poprawy jakości wody, a w ciągu ostatnich dwóch lat realizacji projektu do sekwestracji około 1 500 t CO₂.

Najważniejsze wnioski można wyciągnąć z kilku czynników, które przyczyniły się do powodzenia tego projektu. Obejmują one techniczne aspekty metodyki, w tym decyzję o wykorzystaniu kilku małych terenów na dużym obszarze z zastosowaniem małych darni i pojedynczych kłączy, zbieranie których nie wywiera znaczącego oddziaływania na tereny, z których są pozyskiwane, oraz o wykorzystaniu pracy ręcznej, niewymagającej maszyn. Kolejnym kluczowym czynnikiem było ścisłe zaangażowanie lokalnych podmiotów (rybaków, myśliwych, wioślarzy, przyrodników), którzy posiadają dogłębną wiedzę na temat laguny.

Źródło: projekt LIFE-SeResto ⁽¹⁰¹⁾

Odtworzenie i odbudowa wielu innych siedlisk wymienionych w załączniku I do dyrektywy siedliskowej lub innych siedlisk mających znaczenie dla gatunków Natura 2000 lub zarządzanie nimi wykazują oczywisty potencjał w zakresie wkładu w łagodzenie zmiany klimatu. Potencjalne rozwiązania obejmują:

- odbudowę i odtwarzanie odpowiednich, odpornych na zmianę klimatu siedlisk leśnych i innych siedlisk bogatych w węgiel, co oprócz zwiększania powierzchni siedliska może wzmocnić łączność dzięki tworzeniu korytarzy i łączeniu płatów siedlisk;

- sadzenie gatunków rodzimych na odpowiednich terenach w celu buforowania siedlisk lub odbudowę półnaturalnych muraw i terenów zakrzewionych na byłych gruntach ornych;

- ponowne przekształcenie intensywnie wykorzystywanych gruntów ornych wyłącznie w użytki zielone ^(102), nawet jeśli nie do jakości półnaturalnej, może przynieść korzyści wielu gatunkom (np. niektórym ptakom krajobrazu rolniczego), zwiększając jednocześnie zasoby węgla i odwracając utratę węgla związaną z gospodarowaniem gruntami ornymi (np. pozostawienie gleby niepokrytej roślinnością, zakłócenia gleby i zaorywanie) oraz zwiększając liczne szersze korzyści w zakresie przystosowania się do zmiany klimatu;

- zrównoważone gospodarowanie gruntami ornymi, glebami leśnymi i miejskimi w celu uniknięcia degradacji gleby i zwiększenia ich zdolności do zatrzymywania wody.

Podobnie ochrona bioróżnorodności i zwiększona odporność związana z działaniami w zakresie przystosowania się do zmiany klimatu na terenach Natura 2000 mogą przyczynić się do łagodzenia zmiany klimatu zapewniając, aby ważne istniejące zasoby węgla nie uległy utracie z powodu oddziaływania zmiany klimatu. Działania w zakresie zarządzania na terenach Natura 2000 mogą również zwiększyć składowanie i sekwestrację dwutlenku węgla w siedliskach. Na przykład na mokradłach słonych odpowiednie systemy wypasu mogą zwiększyć zasoby węgla nawet o 10 tC/ha, w szczególności w przypadku starych błot o glebach drobnoziarnistych ⁽¹⁰³⁾ . Jak wynika z jednego z badań przeprowadzonych w Niemczech ⁽¹⁰⁴⁾ , sam fakt zapobiegania zaorywaniu i ponownemu zasiewaniu użytków zielonych może zapobiec istotnej utracie węgla w wyniku zakłócania gleby, zwiększając zasoby węgla o około 8 kg C/ha/rok. W przypadku gdy trwałe użytki zielone przekształcono w grunty orne, działania mające na celu odtworzenie użytków zielonych wykazują największy potencjał w zakresie zwiększenia składowania dwutlenku węgla spośród wszystkich praktyk gospodarki rolnej ⁽¹⁰⁵⁾ .

Innym istotnym wkładem w utrzymanie lub zwiększenie zasobów węgla na terenach Natura 2000 oraz w szerzej rozumianym środowisku może być tworzenie lub odtwarzanie elementów krajobrazu, takich jak żywopłoty, działki leśne i drzewa rozproszone. Szacuje się na przykład, że takie małe drzewne elementy krajobrazu w krajobrazach rolniczych w Niemczech magazynują około 111 Mt dwutlenku węgla na ponad 900 000 ha (123 tC/ha) ⁽¹⁰⁶⁾ .

3.3. W jaki sposób sieć Natura 2000 może przyczynić się do ograniczenia i łagodzenia oddziaływania zdarzeń ekstremalnych - przykłady

3.3.1. Pożary roślinności

Pożary roślinności, definiowane tutaj jako "każdy niekontrolowany pożar roślinności, który wymaga podjęcia decyzji lub rozpoczęcia działań gaśniczych" ⁽¹⁰⁷⁾ , są coraz bardziej uporczywe w niektórych krajach, choć ogólnie nie w całej UE pod względem liczby lub całkowitego obszaru spalonego (europejski system informacji o pożarach lasów - EFFIS) ⁽¹⁰⁸⁾ . Przyczyny tego zjawiska są złożone. Obejmują one zaobserwowane częstsze występowanie gorących i suchych warunków, które sprzyjają wywoływaniu i podtrzymywaniu pożarów - tzw. pogody pożarowej - w wyniku zmiany klimatu (sekcja 2.4 załącznika 1). Inne czynniki, które przyczyniają się do tego zjawiska, obejmują zmiany w gospodarowaniu gruntami, wzorce społeczne, takie jak porzucanie obszarów wiejskich i ekspansja obszarów miejskich, niewystarczające gospodarowanie gruntami rolnymi i lasami, zmieniające się tradycje kulturowe i zachowania rekreacyjne oraz nieoptymalne strategie zarządzania pożarami, takie jak nadmierne poleganie na tłumieniu pożarów i niewystarczające środki zapobiegawcze.

Ze sprawozdań EFFIS ⁽¹⁰⁹⁾ wynika, że czasowe i przestrzenne wzorce pożarów roślinności w Europie ulegają zmianie. Sezon pożarów roślinności trwa obecnie dłużej niż kiedyś. Ekstremalne warunki zagrożenia pożarowego w Europie Środkowej i w regionie Morza Śródziemnego ułatwiają wzniecanie i rozprzestrzenianie się dużych pożarów, przy czym kilka krytycznych pożarów obejmowało obszar powyżej 10 000 ha. Większa część obszaru spalonego znajduje się w regionach Europy Południowej, z natury podatnych na pożary (w Portugalii, Hiszpanii, Francji, Włoszech i Grecji). Pożary roślinności występują jednak również na obszarach, które do tej pory uznawano za obszary niskiego ryzyka, takich jak części Europy Północno-Zachodniej i Środkowej. "Podgląd sytuacji bieżącej" ⁽¹¹⁰⁾ EFFIS obejmuje "warstwę obszarów chronionych" umożliwiającą użytkownikom ocenę zagrożenia pożarowego i monitorowanie zasięgu pożarów roślinności na obszarach chronionych.

Chociaż pożary są ważnym zdarzeniem naturalnym w wielu ekosystemach, takich jak niektóre lasy borealne, atlantyckie wrzosowiska oraz lasy i zarośla śródziemnomorskie, pożary roślinności szkodzą również siedliskom i gatunkom Natura 2000 - zwłaszcza gdy są uporczywe, częste lub występują na dużą skalę. Rozległe pożary o dużej intensywności są szczególnie niszczycielskie, ponieważ ekstremalne temperatury powodują dewastację całej nadziemnej roślinności drzewiastej (w tym koron drzew), a także szkody w glebie, bulwach roślin i zasobach materiału siewnego. Odsłonięta gleba jest wówczas podatna na erozję, którą pogłębia wzrost ekstremalnych opadów deszczu związany ze zmianą klimatu.

Takie zmiany warunków glebowych mogą uniemożliwić odbudowę pierwotnych zbiorowisk roślinnych i powiązanych gatunków zwierząt. To z kolei może prowadzić do utraty typów siedlisk HD i zastąpienia ich roślinnością o niskiej wartości bioróżnorodności. Pożary na dużą skalę zmniejszają również różnorodność strukturalną krajobrazu, ponieważ w rezultacie duże bloki siedlisk mają ten sam wiek i są zdominowane przez podobną roślinność na tym samym etapie sukcesji. Chociaż niektóre rośliny i siedliska mogą wytrzymać sporadyczne umiarkowane pożary, a nawet być od nich zależne, to jeżeli pożary są zbyt częste, nawet o niskiej intensywności, te same rośliny lub siedliska mogą wymrzeć. Istnieją dowody potwierdzające, że w wyniku nasilających się ekstremalnych pożarów roślinności i częstszych pożarów zwiększa się w Europie powierzchnia jednorodnych krajobrazów pokrytych krzewami podatnymi na pożary ⁽¹¹¹⁾ .

Dodatkowym problemem jest fakt, że niektóre obszary i ekosystemy, które normalnie nie paliły się ze względu na wilgotne gleby i wilgotną roślinność, stają się podatne na pożary z powodu przedłużającej się suszy. Pożary w takich siedliskach mogą być niezwykle szkodliwe, zwłaszcza że z powodu braków pożarów w przeszłości dochodzi do gromadzenia się dużych ilości materiału palnego, co może z kolei prowadzić do szczególnie uporczywych pożarów.

Ochrona i zarządzanie ochroną lasów, terenów zakrzewionych i innych siedlisk wysokiego ryzyka na terenach Natura 2000 również przynosi korzyści w zakresie zapobiegania pożarom, gdyż wiąże się z wieloma takimi samymi lub podobnymi wymogami. W ramach gospodarki leśnej środki, które często stosuje się na terenach Natura 2000, aby osiągnąć założenia ochrony, mogą zwiększyć odporność na zmianę klimatu oraz bezpośrednio i pośrednio pomóc w zmniejszeniu skali, intensywności i oddziaływania pożarów. Środki takie obejmują:

- ochronę starodrzewów i lasów pierwotnych, w przypadku gdy ich mikroklimat i wysoka zawartość wilgoci w dużych sztukach rozkładającego się drewna zmniejszają ryzyko pożarów roślinności;

- utrzymanie mozaiki siedlisk, na przykład przez stosowanie systemu rolno-leśnego, upraw trwałych i winnic jako buforów;

- wypas różnych gatunków zwierząt gospodarskich, aby utrzymać szczególne zastosowanie zarządzania użytkami zielonymi lub sezonowego pasterstwa wędrownego z wykorzystaniem odpornych ras lepiej dostosowanych do otaczającego środowiska;

- stosowanie planowego wypalania, które może odtworzyć chronione użytki zielone, przynosząc jednocześnie korzyści biogospodarce na obszarach oddalonych (np. możliwości wypasu);

- wykorzystanie kombinacji systemów gospodarki leśnej w celu stworzenia zróżnicowanych struktur leśnych i rolno-leśnych;

- zachowanie różnorodności gatunków i wieku;

- wprowadzenie praktyk mających na celu utrzymanie wilgotnych i chłodnych warunków w lasach (np. utrzymanie zwarcia drzewostanu, unikanie dużych obszarów zrębu zupełnego);

- zachowywanie lub sadzenie mniej łatwopalnych gatunków rodzimych (odporność ogniowa);

- kontrolowanie rozprzestrzeniania się piroendemicznych inwazyjnych gatunków obcych;

- odpowiednie gospodarowanie drzewami martwymi na obszarach wysokiego ryzyka (np. po poważnych inwazjach kornika ⁽¹¹²⁾ lub wiatrołomach) w celu uniknięcia pionowej i poziomej ciągłości materiału palnego.

Wymóg utrzymania dużego odsetka drzew martwych w lasach z myślą o bioróżnorodności (oraz wykorzystania drzew martwych jako wskaźnika bioróżnorodności) wzbudził obawy, ponieważ może prowadzić do większego obciążenia materiałem palnym. Kwestię tę przeanalizowano zatem szczegółowo w badaniu Komisji Europejskiej, w którym stwierdzono, że "w większości przypadków drzewa martwe prawdopodobnie nie przyczyniają się znacząco do ryzyka pożaru" ⁽¹¹³⁾ . W przypadku lasów śródziemnomorskich w badaniu tym uznano, że drzew martwych (rozumianych jako materiał drzewny, który nie jest częścią żywych roślin i przekracza wartość progową średnicy wynoszącą 10 cm) nie można uznać za znaczący czynnik ryzyka pożaru w porównaniu z innymi cechami, tj. wysoką poziomą i pionową ciągłością lasów (ciąg łańcuchowy materiału palnego) ze względu na ograniczenie gospodarki leśnej i wyludnianie się obszarów wiejskich. Mogą jednak zaistnieć wyjątki bezpośrednio w następstwie innych zakłóceń (np. susza, pojawy agrofagów, huragany) ze względu na obecność drobnych drzewnych materiałów palnych w połączeniu z drzewami martwymi.

Chociaż mogą stanowić dużą część obciążenia materiałem palnym, grube drzewa martwe o średnicy większej niż 10 cm, powszechnie kojarzone z korzyściami dla bioróżnorodności, zazwyczaj zawierają większe ilości wilgoci i mają niższy stosunek powierzchni do objętości, a zatem spalają się powoli i mają niewielki wpływ na intensywność pożaru. Z drugiej strony, jak wyjaśniono w wyżej wspomnianym badaniu, nagromadzenie drobnych odpadów drzewnych o średnicy od 1 do 10 cm w ściółce leśnej może znacznie zwiększyć ryzyko pożaru, jeżeli warunki klimatyczne uniemożliwiają ich szybki rozkład. Gospodarowanie drzewami martwymi jest zatem uzależnione od kontekstu i musi uwzględniać lokalne warunki klimatyczne oraz wielkość drzew martwych.

Więcej informacji na temat zalecanych działań w zakresie zarządzania można znaleźć w części 2.4.1 załącznika 4.

3.3.2. Powodzie rzeczne i przybrzeżne

Kolejną ważną i powszechną korzyścią płynącą z naturalnych i półnaturalnych siedlisk oraz powiązanych procesów ekosystemowych jest ich zdolność do zatrzymywania wody w krajobrazie. Pomaga to nie tylko łagodzić skutki przedłużających się susz, ale także ograniczyć powodzie i ich oddziaływanie (zob. bibliografia w załączniku 5, aby uzyskać źródła odniesienia). UE uznaje, że te oparte na zasobach przyrody rozwiązania problemu powodzi oraz rola sieci Natura 2000 w ich utrzymaniu i odtwarzaniu już teraz przyczyniają się do gospodarki wodnej i zarządzania powodziami w UE, w tym w odniesieniu do celów dyrektywy powodziowej ⁽¹¹⁴⁾ i ramowej dyrektywy wodnej ^{(115) (116)} . Powodzie opadowe (tj. spowodowane bezpośrednimi opadami deszczu), powodzie rzeczne i powodzie przybrzeżne nasilają się w dużej części Europy w wyniku zmiany klimatu (więcej opadów deszczu, bardziej intensywne opady deszczu lub podnoszenie się poziomu mórz) i oczekuje się, że tendencje te utrzymają się we wszystkich prawdopodobnych scenariuszach. Rozwiązania oparte na zasobach przyrody będą zatem prawdopodobnie odgrywać coraz większą rolę w przystosowywaniu się do zmiany klimatu i zarządzaniu powodziami.

Ekosystemy, w tym wiele siedlisk HD, mogą ograniczać powodzie i ich oddziaływanie na różne sposoby i w różnych okolicznościach, jak podsumowano w tabeli 3. Dalsze odniesienia i przykłady przypadków znajdują się w bibliografii. Ogólnie rzecz biorąc, powodzie można ograniczać na trzy sposoby: w zlewniach, na równinach zalewowych i wzdłuż wybrzeży, jak przedstawiono poniżej. Zawsze konieczna jest jednak indywidualna ocena poszczególnych przypadków, aby określić, o ile można zmniejszyć ryzyko powodziowe, zwłaszcza w odniesieniu do zdarzeń ekstremalnych.

Tabela 3

Ogólne typy siedlisk i ich potencjał w zakresie zarządzania powodziami

Typy siedlisk	Wkład w zapobieganie powodziom i zarządzanie nimi	Analizy przykładów
Bagna i grzęzawiska	Mogą działać jak gąbki, co spowalnia spływ i może zmniejszyć szczytowy przepływ w dół rzeki. Podobnie jak każda gąbka, w przypadku nasycenia siedliska te tracą swoją zdolność buforową.	Zjednoczone Królestwo (117)
Roślinność brzegów rzek i koryta rzecznego	Może spowolnić przepływy, co może zmniejszyć ryzyko powodziowe w dolnym biegu rzeki (zmniejszając wysokie przepływy) lub zwiększyć ryzyko w górnym biegu rzeki (przez zwiększoną szorstkość/blokadę).	Rzeka Arga, Hiszpania (118)
Użytki zielone i tereny podmokłe na równinach zalewowych	Magazynują wodę powodziową (obszary zalewowe), zmniejszając ryzyko powodziowe w dolnym biegu rzeki. Poziom zmniejszenia ryzyka powodziowego różni się w zależności od powierzchni naturalnej równiny zalewowej (wielkość magazynowania), połączenia z rzeką i rozmieszczenia w zlewni.	Rzeka Łaba, Niemcy (119)
Tereny zalesione na równinach zalewowych, nadrzeczne	Magazynują wodę powodziową i spowalniają jej przepływ, co może zmniejszyć ryzyko powodziowe w dolnym biegu rzeki (zmniejszając wysokie przepływy). W porównaniu z użytkami zielonymi i terenami podmokłymi na równinach zalewowych nadrzeczne tereny zalesione mogą zwiększać ryzyko w górnym biegu rzeki (przez zwiększoną szorstkość/blokadę).
Użytki zielone na wydmach przybrzeżnych	Pomagają w ustabilizowaniu wydm i ochronie przyległych obszarów przybrzeżnych, z pewnym potencjałem powstrzymania przelewania się fal.	Silnik piaskowy, Niderlandy (120)
Tereny zalesione na wydmach przybrzeżnych	Pomagają w stabilizacji obszarów wydmowych - jak powyżej.
Przybrzeżne mokradła słone i łąki	Zmniejszają wysokość i energię fal, a tym samym ryzyko erozji obszarów przybrzeżnych i powodzi przybrzeżnych.	Studium przypadku 5
Plaże żwirowe i kamieniste	Zmniejszają wysokość i energię fal, a tym samym ryzyko erozji obszarów przybrzeżnych i powodzi przybrzeżnych.
Siedliska podpływowe	Rafy, brunatnice i skupiska trawy morskiej zatrzymują osady oraz zmniejszają wysokość i energię fal, a tym samym ograniczają erozję obszarów przybrzeżnych i powodzie przybrzeżne.
Źródło: na podstawie danych Komisji Europejskiej (2020) (120) oraz EEA (2015) (121) w odniesieniu do siedlisk podpływowych

Ochrona i odtwarzanie siedlisk HD, w tym gleb, a także roślinności, pomoże zwiększyć retencję wody, a tym samym ograniczyć przepływy rzek i szczytowe okresy powodziowe. Torfowiska wierzchowinowe są szczególnie skuteczne w zatrzymywaniu wody, gdyż mchy torfowce, które są roślinami dominującymi na zdrowych bagnach, charakteryzują się ogromną zdolnością wchłaniania wody. Odtwarzanie zdegradowanych bagien przez blokowanie drenażu w wysoko położonych zlewniach może zatem zmniejszyć wskaźniki spływu wody i ryzyko powodziowe w dolnym biegu rzeki, a także poprawić jakość wody i pomóc w utrzymaniu przepływów w okresach suchych.

Inne środki, takie jak sadzenie drzew i krzewów, utrzymanie pokrywy leśnej na obszarach górnego biegu rzeki oraz ponowne przekształcenie gruntów ornych w użytki zielone ⁽¹²³⁾ , mogą również zwiększyć infiltrację wody, zmniejszyć wskaźniki spływu wody i ryzyko powodziowe w dolnym biegu rzeki oraz zwiększyć magazyny węgla w glebie i roślinności. Również odtwarzanie naturalnych strumieni, w tym ponowne połączenia z sąsiednimi terenami podmokłymi w dolinach rzek, pomoże ograniczyć przepływ rzek podczas intensywnych opadów deszczu.

Równiny zalewowe mogą odgrywać ważną rolę w magazynowaniu wody, zwłaszcza wzdłuż środkowego i dolnego biegu rzek, a tym samym w łagodzeniu skutków ulewnych opadów. W związku z tym od wieków praktykuje się tworzenie obszarów magazynowania wody w przypadku wysokich poziomów rzek, zwanych "obszarami zalewowymi". Ponieważ regularne powodzie uniemożliwiają produkcję roślinną, obszarami zalewowymi tradycyjnie zarządzano jako podmokłymi pastwiskami i łąkami. Mają one znaczną wartość dla ochrony przyrody, w tym dla ich siedlisk HD oraz często dla populacji ptaków wodnych podczas lęgu i zimowania. W rezultacie duża część użytków zielonych na nizinnych równinach zalewowych, które są nadal połączone z rzeką i sezonowo zalewane, znajduje się na terenach Natura 2000.

Pomimo ich ważnych funkcji w zakresie łagodzenia skutków powodzi w Europie utracono nawet 90 % równin zalewowych ⁽¹²⁴⁾ . W związku z tym ochrona i odtwarzanie ekosystemów równin zalewowych i siedlisk HD na terenach Natura 2000 pomaga zapewnić rozwiązania oparte na zasobach przyrody, które łagodzą skutki powodzi, a także inne korzyści dla bioróżnorodności i usług ekosystemowych. Odtwarzanie ekosystemów na równinach zalewowych może często poprawić łagodzenie skutków powodzi, jeżeli zwiększa ich zdolność do magazynowania wód powodziowych. Można to osiągnąć, usuwając lub obniżając wały przeciwpowodziowe lub instalując śluzy, które mogą w sposób kontrolowany odprowadzać wodę na równinę zalewową.

W całej Europie istnieje wiele przykładów, w których odtworzenie równin zalewowych wykorzystano do racjonalnego pod względem kosztów wsparcia zarządzania powodziami. Jednym z przykładów jest obszar zalewowy Dijle (Belgia), gdzie rozwiązanie oparte na zasobach przyrody zapewniło złagodzenie skutków powodzi przy niższych kosztach i większych korzyściach dla usług ekosystemowych, łącznie z osiągnięciem celów terenu Natura 2000, w porównaniu z alternatywnym zbudowanym rozwiązaniem technicznym ⁽¹²⁵⁾ . Podobnie w ramach planu Sigma II dla estuarium Skaldy w Belgii stwierdzono, że środki zapobiegania powodziom oparte na zasobach przyrody mające na celu ochronę Antwerpii wiążą się z niższymi kosztami niż budowa bariery przeciwpowodziowej ⁽¹²⁶⁾ . Ponadto wartość korzyści w zakresie ochrony przeciwpowodziowej, usług rekreacyjnych i usług ekosystemowych w latach 2010-2100 przewyższała koszty programu.

Powodzie przybrzeżne, w tym spowodowane falami sztormowymi, czasami w połączeniu z powodziami opadowymi i rzecznymi, stanowią zagrożenie dla wielu nisko położonych części Europy. Zmiana klimatu zwiększa ryzyko powodzi przybrzeżnych, ponieważ podnoszący się poziom mórz oraz rosnąca częstotliwość i intensywność sztormów zwiększają erozję obszarów przybrzeżnych, intruzję wody słonej i zalewanie obszarów przybrzeżnych (sekcja 2.2 załącznika 1). Siedliska przyrodnicze nisko położonych wybrzeży, takie jak plaże żwirowe, wydmy piaszczyste i mokradła słone, często stanowią racjonalne pod względem kosztów i odporne bariery dla morza, ponieważ są w stanie wchłonąć energię fal, a następnie odbudować się. Działania mające na celu odtworzenie takich siedlisk przybrzeżnych mogą zatem przywrócić ich zdolność do ochrony wybrzeża. W wielu przypadkach odtwarzanie wybrzeży może jednocześnie przynieść dodatkowe korzyści w zakresie ochrony przyrody, przystosowania się do zmiany klimatu w odniesieniu do powodzi i łagodzenia zmiany klimatu, jak opisano w studium przypadku w Zjednoczonym Królestwie (zob. studium przypadku 5).

Studium przypadku 5: Kontrolowane cofanie linii brzegowej i tworzenie siedlisk w Zjednoczonym Królestwie

Wiele międzypływowych siedlisk przybrzeżnych i terenów Natura 2000 w Europie w coraz większym stopniu dotyka erozja, którą pogłębiają podnoszenie się poziomu mórz i nasilające się gwałtowne sztormy wynikające ze zmiany klimatu oraz twarde środki ochrony przeciwpowodziowej ograniczające procesy naturalne i przemieszczanie się siedlisk w kierunku lądu. W Zjednoczonym Królestwie strategiczna ochrona przyrody przybrzeżnej i planowanie ochrony przeciwpowodziowej (w tym za pośrednictwem projektów LIFE ⁽¹²⁷⁾ ) oraz kontrolowane cofanie środków ochrony przeciwpowodziowej obszarów przybrzeżnych pomogły ograniczyć utratę siedlisk, umożliwiając tworzenie nowych siedlisk międzypływowych. Nowe siedlisko funkcjonuje również jako naturalna bariera przeciwpowodziowa, zazwyczaj po niższych kosztach niż budowane zabezpieczenia przeciwpowodziowe. Tworzenie siedlisk przyczyniło się również do zwiększenia składowania dwutlenku węgla (choć w powolnym tempie) i stworzenia innych usług ekosystemowych, co dodatkowo zapewniło wkład w korzyści gospodarcze wynikające z kontrolowanego cofania linii brzegowej.

Erozja obszarów przybrzeżnych i niektóre programy kontrolowanego cofania linii brzegowej już doprowadziły lub zgodnie z oczekiwaniami doprowadzą do utraty niektórych obszarów siedlisk słodkowodnych. Niektóre z nich to trzcinowiska, które są kluczowymi obszarami lęgowymi bąka zwyczajnego (Botaurus stellaris) o uszczuplonej i rozdrobnionej populacji w Zjednoczonym Królestwie. Aby rozwiązać ten problem, przeprowadzono finansowany w ramach LIFE strategiczny program badań i planowania, aby określić potrzeby w zakresie odtwarzania i tworzenia siedlisk oraz lokalizacje niezbędne do zrekompensowania oczekiwanej utraty siedlisk na terenach przybrzeżnych, a także aby zwiększyć zasięg i łączność populacji gatunków w Zjednoczonym Królestwie. Utworzono kilkaset hektarów siedlisk trzcinowiskowych, w tym na nowych terenach, głównie w ramach projektów LIFE, oraz wprowadzono pewne wymogi dotyczące planowania po wydobyciu surowców mineralnych. Przyczyniło się to do znacznego wzrostu populacji bąków (z 11 samców terytorialnych w 1997 r. do 191 w 2017 r.).

Kluczowym czynnikiem sukcesu było oparte na dowodach strategiczne i zintegrowane planowanie wymogów w zakresie ochrony przyrody i ochrony przeciwpowodziowej ze wszystkimi zainteresowanymi stronami, przyjęcie w polityce planowania oraz wykorzystanie budżetu ochrony przeciwpowodziowej. Umożliwiło to kompensację przyrodniczą siedlisk zanim doszło do oczekiwanych strat na terenach Natura 2000, zgodnie z wymogami dyrektywy siedliskowej.

Źródło: LIFE, morskie SOO w Zjednoczonym Królestwie ⁽¹²⁸⁾ LIFE, "Życie z morzem" ⁽¹²⁹⁾ LIFE, bąki ⁽¹³⁰⁾

4. RAMY PRZYSTOSOWANIA SIĘ DO ZMIANY KLIMATU DLA SIECI NATURA 2000

4.1. Kluczowe etapy tworzenia ram przystosowania się do zmiany klimatu dla sieci Natura 2000

Ramy przystosowania się do zmiany klimatu dla sieci Natura 2000 można by włączyć do krajowych cykli planowania przystosowania się do zmiany klimatu, zapewniając synergię z powiązanymi działaniami w ramach polityki, elastyczny harmonogram, wykorzystanie danych i ustalenie priorytetów. Miałoby to znaczenie w szczególności w odniesieniu do krajowych planów odbudowy zasobów przyrodniczych na podstawie rozporządzenia o odbudowie zasobów przyrodniczych oraz krajowych planów w dziedzinie energii i klimatu.

W przypadku zastosowania do sieci Natura 2000 istniejące ramy przystosowania się do zmiany klimatu zazwyczaj obejmowałyby następujące etapy:

1) ocena ryzyka związanego ze zmianą klimatu dla ekosystemów, siedlisk i gatunków;

2) opracowanie strategii i praktycznych środków zwiększających odporność ekosystemów, siedlisk i powiązanych z nimi populacji gatunków na zmianę klimatu, a tym samym zwiększających ich zdolności przystosowawcze na miejscu;

3) opracowanie strategii i praktycznych środków uwzględniających zmiany przez ułatwienie przemieszczania się gatunków i siedlisk na nowe obszary o odpowiednich warunkach klimatycznych.

Ramy przystosowania się do zmiany klimatu przedstawione w niniejszych wytycznych (rys. 1) opierają się na tych kluczowych etapach, z uwzględnieniem istotnych zmian w planowaniu przystosowania się do zmiany klimatu, w tym wytycznych IUCN dotyczących przystosowania się do zmiany klimatu dla zarządców i planistów obszarów chronionych ⁽¹³¹⁾ . Ramy decyzyjne są ściśle zgodne z wytycznymi Komisji Europejskiej dotyczącymi strategii i planów państw członkowskich w zakresie przystosowania się do zmiany klimatu ⁽¹³²⁾ oraz z narzędziem wsparcia przystosowywania się do zmiany klimatu ⁽¹³³⁾ , z pewnymi dostosowaniami odzwierciedlającymi szczególne potrzeby i terminologię sieci Natura 2000.

Rys. 1

Proponowane ramy przystosowania się do zmiany klimatu dla sieci Natura 2000

Ramy te można stosować do:

1) sieci Natura 2000 na poziomie krajowym lub biogeograficznym i regionów morskich; oraz

2) zagrożonych terenów Natura 2000.

Ramy można stosować do sieci Natura 2000 i terenów, w odniesieniu do których zidentyfikowano presje klimatyczne oraz zagrożenia dla siedlisk i gatunków Natura 2000, w razie potrzeby z uwzględnieniem ich szerzej rozumianego krajobrazu. Wstępną ocenę zmiany klimatu oraz potencjalnych presji i zagrożeń można byłoby przeprowadzać na poziomie sieci lub na poziomie regionalnym, przy czym informacje byłyby udostępniane odpowiednim terenom. W interesie efektywności przydatne może być zastosowanie ram do grup terenów (np. terenów podmokłych) w drodze wymiany informacji i zasobów. Może to obejmować organy ds. ochrony przyrody na szczeblu krajowym, regionalnym, lokalnym lub na poziomie terenu oraz współpracę między nimi.

Działania w zakresie przystosowania się do zmiany klimatu dotyczące terenów Natura 2000 mogą obejmować działania zewnętrzne w otaczającym krajobrazie lub na obszarach morskich. Będzie to prawdopodobnie obejmować współpracę z szeregiem organów i zainteresowanych stron na różnych szczeblach w celu zaplanowania i wdrożenia takich zewnętrznych działań w zakresie przystosowania się do zmiany klimatu.

Potencjalne działania w zakresie przystosowania się do zmiany klimatu, które można podjąć na poziomie sieci, na poziomie terenu i na poziomie szerzej rozumianego krajobrazu, omówiono bardziej szczegółowo w załączniku 4.

Etapy proponowanych ram przystosowania się do zmiany klimatu podsumowano poniżej i omówiono bardziej szczegółowo w załączniku 3.

Etap 1: przygotowanie gruntu pod działania w zakresie przystosowania się do zmiany klimatu

Etap 1 ram ma pomóc w:

- uzyskaniu wstępnej ogólnej wiedzy na temat oczekiwanych zmian klimatu, presji i zagrożeń w całym kraju/regionach i w ramach sieci Natura 2000;

- identyfikacji zainteresowanych stron oraz budowaniu zdolności instytucjonalnych i partnerstw strategicznych w celu wsparcia planowania i wdrażania.

Etap 2: ocena ryzyka związanego ze zmianą klimatu dla sieci i terenów Natura 2000

Etap 2 ram pomoże w:

- ilościowym określeniu ryzyka związanego z zagrożeniami wynikającymi ze zmiany klimatu dla chronionych siedlisk i gatunków w odniesieniu do sieci Natura 2000 i jej terenów;

- ustaleniu hierarchii ryzyka związanego z klimatem, z uwzględnieniem innych zagrożeń;

- wyznaczeniu celów w zakresie przystosowania się do zmiany klimatu dla sieci Natura 2000 i terenów najbardziej narażonych na ryzyko związane z zagrożeniami wynikającymi ze zmiany klimatu.

Etap 3: określenie i uszeregowanie według priorytetu działań w zakresie przystosowania się do zmiany klimatu

Etap 3 ram zapewni:

- określenie środków mających na celu zwiększenie odporności siedlisk i gatunków Natura 2000 oraz ich zdolności do przemieszczania się w odpowiedzi na zmianę klimatu;

- określenie działań w zakresie przystosowania się do zmiany klimatu na poziomie sieci Natura 2000 (krajowym, niższym niż krajowy i biogeograficznym), w obrębie terenów i otaczającego je krajobrazu;

- określenie możliwości wprowadzenia działań w zakresie przystosowania się do zmiany klimatu, aby wypełnić obowiązki wynikające z rozporządzenia o odbudowie zasobów przyrodniczych, wdrażane w ramach krajowych planów odbudowy zasobów przyrodniczych;

- określenie możliwości korzystnych dla wszystkich, w przypadku gdy działania w zakresie przystosowania się do zmiany klimatu dla sieci Natura 2000 mogą wspierać szersze cele w zakresie przystosowania się do zmiany klimatu i łagodzenia jej skutków lub być wspierane przez takie cele;

- uszeregowanie według priorytetu działań w zakresie przystosowania się do zmiany klimatu w ramach sieci Natura 2000.

Etap 4: wdrożenie wybranych działań w zakresie przystosowania się do zmiany klimatu

Etap 4 ram ma na celu:

- przekształcenie wariantów przystosowania się do zmiany klimatu w działania objęte harmonogramem;

- zintegrowanie wybranych działań w zakresie przystosowania się do zmiany klimatu z planami zarządzania terenami Natura 2000 na szczeblu krajowym i na poziomie terenu;

- wdrożenie działań w zakresie przystosowania się do zmiany klimatu, w tym za pośrednictwem krajowego planu odbudowy zasobów przyrodniczych;

- określenie synergii i powiązanie działań w zakresie przystosowania się do zmiany klimatu z krajowym i regionalnym planowaniem w zakresie przystosowania się do zmiany klimatu oraz krajową strategią i planem w tej dziedzinie.

Etap 5: monitorowanie i ocena skuteczności działań w zakresie przystosowania się do zmiany klimatu

Etap 5 ram ma na celu:

- zapewnienie wdrożenia zidentyfikowanych działań w zakresie przystosowania się do zmiany klimatu;

- wiarygodną ocenę wpływu działań w zakresie przystosowania się do zmiany klimatu i ich oddziaływania na ekosystem oraz konkretne docelowe chronione siedliska i gatunki;

- dostosowanie działań w zakresie przystosowania się do zmiany klimatu zgodnie z wynikami monitorowania, aby zoptymalizować ich skuteczność i efektywność.

ZAŁĄCZNIK  1

OBSERWOWANA I PROGNOZOWANA ZMIANA KLIMATU

1. Zmiana klimatu na całym świecie i scenariusze na przyszłość

Jak wyraźnie stwierdzono w szóstym sprawozdaniu oceniającym w sprawie globalnej zmiany klimatu opracowanym przez Międzyrządowy Zespół ds. Zmian Klimatu (IPCC), nie ulega wątpliwości, że wpływ człowieka doprowadził do rozległego i gwałtownego ocieplenia atmosfery, gleby, oceanów i kriosfery ⁽¹⁾ . Ocieplenie to wynika przede wszystkim z gwałtownego wzrostu emisji gazów cieplarnianych w globalnej atmosferze od okresu przedindustrialnego (tj. 1850-1900), w tym dwutlenku węgla, metanu i tlenku diazotu. W rezultacie globalne średnie temperatury powierzchniowe i fale upałów stale rosły, zarówno na lądzie, jak i w morzach ⁽²⁾ . Na całym świecie ostatnie 11 lat stanowiło 11 najcieplejszych lat w historii, a okres 2023-2025 był pierwszym trzyletnim okresem, w którym przekroczono limit 1,5 °C określony w porozumieniu paryskim. W 2025 r. temperatura na świecie była jedynie nieznacznie (0,01 °C) chłodniejsza niż w 2023 r. i o 0,13 °C chłodniejsza niż w 2024 r., który pozostaje najcieplejszym rokiem w historii ⁽³⁾ .

Ponieważ zmiana klimatu wynika głównie z emisji gazów cieplarnianych w skali globalnej, przed zbadaniem potencjalnych dalszych zmian w UE należy pokrótce rozważyć globalne prognozy dotyczące przyszłych emisji. Prognozy dotyczące przyszłych globalnych emisji gazów cieplarnianych opracowano na podstawie scenariuszy potencjalnej przyszłości klimatycznej ⁽⁴⁾ . Obecne ramy IPCC obejmują możliwe wspólne ścieżki społeczno-gospodarcze (SSP) do 2100 r. oparte na kluczowych społeczno-gospodarczych czynnikach zmian. Zgodnie z EUCRA w projekcjach klimatu zawartych w niniejszych wytycznych wykorzystuje się scenariusz niskoemisyjny oparty na SSP1-2.6 oraz scenariusz wysokoemisyjny oparty na SSP3-7.0. Ponieważ SSP są stosunkowo nowe, w większości naukowych badań modelowych dotyczących przewidywanego oddziaływania na bioróżnorodność - jak omówiono w załączniku 2 - wykorzystano wcześniejsze scenariusze IPCC ^{(5) (6)} .

Scenariusz niskoemisyjny jest zgodny z celem porozumienia paryskiego UNFCCC z 2015 r., jakim jest ograniczenie globalnego ocieplenia do poziomu znacznie poniżej 2 °C w stosunku do poziomu przedindustrialnego oraz podejmowanie wysiłków mających na celu ograniczenie wzrostu do 1,5 °C. Pomimo inicjatyw podejmowanych na kolejnych konferencjach stron UNFCCC, aby utrzymać cel 1,5 °C, UNEP stwierdził, że "nie ma wiarygodnej ścieżki" prowadzącej do osiągnięcia celu 1,5 °C ⁽⁷⁾ .

Biorąc pod uwagę obecny stan klimatu, państwa powinny przede wszystkim zwiększyć starania na rzecz wkładu w ograniczenie globalnego ocieplenia do poziomu poniżej celu 2,0 °C, jaki jest obecnie wykonalny. Po drugie, ze względu na dalszą nieuniknioną zmianę klimatu i szybsze tempo ocieplenia w Europie rozsądne jest zaplanowanie działań w zakresie przystosowania się do zmiany klimatu dla wyższych poziomów ocieplenia. Europejski Naukowy Komitet Doradczy ds. Zmiany Klimatu zaleca przygotowanie się na ryzyko związane z klimatem wynikające z globalnego ocieplenia o 2,8-3,3 °C do 2100 r. oraz wykorzystanie bardziej niekorzystnych ścieżek na potrzeby testów warunków skrajnych, aby ocenić solidność wariantów przystosowania się do zmiany klimatu w przypadku przyszłych scenariuszy obarczonych wyższym ryzykiem ⁽⁸⁾ .

2. Zmiana klimatu w Europie

O ile nie wskazano inaczej, tendencje i dane statystyczne dotyczące zmiany klimatu zawarte w niniejszej sekcji pochodzą z EEA (2017) ⁽⁹⁾ , EUCRA ⁽¹⁰⁾ i szóstego sprawozdania oceniającego IPCC ⁽¹¹⁾ . Dodatkowe źródła informacji na temat obserwowanej i prognozowanej zmiany klimatu znajdują się w bibliografii.

2.1. Temperatury

W Europie temperatury rosną około dwukrotnie szybciej niż na świecie. W latach 2018-2022 średnia temperatura w Europie była o około 2,2 °C wyższa od poziomu przedindustrialnego (1850-1990), podczas gdy średnia temperatura na świecie była o 1,2 °C wyższa od poziomu przedindustrialnego. W niektórych regionach Europy odnotowano szybsze tempo ocieplenia, w tym w Alpach, Pirenejach i innych obszarach górzystych w Hiszpanii, a zwłaszcza w górach w Skandynawii i na Islandii.

Główne tendencje w zakresie czynników wpływu zmiany klimatu związanych z temperaturą na lądzie w Europie obejmują:

- łagodniejsze zimy, zwłaszcza na północy, z mniejszą liczbą zimnych nocy, fal chłodów i dni mrozu;

- cieplejsze lata;

- zmiany w rozkładzie pór roku, przy czym lato w Europie Zachodniej rozpoczynało się około 10 dni wcześniej w pierwszej dekadzie XXI w. w porównaniu z latami 60. XX w. ⁽¹²⁾

- częstsze i bardziej ekstremalne fale upałów, w tym w morzach.

Od czasu rozpoczęcia ich rejestracji w 1850 r. wzrosły również temperatury powierzchni morza. W latach 2018-2022 temperatura powierzchni morza wzrosła od 1980 r. o około 0,5 °C na świecie i około 1,1 °C w Europie. Podobnie jak na lądzie ekstremalne temperatury doprowadziły w ostatnich latach do fal upałów w środowisku morskim w Europie. Wzrost stężenia dwutlenku węgla w atmosferze prowadzi również do zwiększonego zakwaszenia oceanów. Wzrost temperatury mórz oraz zmiany w dopływie wód słodkich i lodu morskiego wiążą się również z innymi skutkami ubocznymi dla właściwości chemicznych i bioróżnorodności obszarów morskich.

Według EUCRA w scenariuszu niskoemisyjnym (scenariusz SSP1-2.6) przewiduje się, że temperatury powierzchniowe w Europie wzrosną o prawie 2,5 °C do 2050 r. i utrzymają się na mniej więcej tym samym poziomie do 2100 r. Jak jednak zauważono w sekcji powyżej, scenariusz ten nie wydaje się już wykonalny. Prognozy EUCRA w ramach scenariusza SSP2-4.5 przewidują wzrost temperatury o prawie 3 °C do 2050 r. i o około 4 °C do 2100 r. Zgodnie ze scenariuszem wysokoemisyjnym EUCRA (SSP3-7.0) przewidywane temperatury wzrosłyby do około 3 °C do 2050 r., a następnie do około 5,5 °C do 2100 r.

Ogólnie rzecz biorąc, oczekuje się, że temperatury na lądzie wzrosną najbardziej w regionie Europy Południowej, głównie latem, w ramach scenariusza zarówno nisko-, jak i wysokoemisyjnego. Przewiduje się również, że częstotliwość i intensywność ekstremalnych upałów będzie nadal wzrastać we wszystkich regionach. Oczekuje się, że temperatury powierzchni morza będą nadal rosnąć, w największym stopniu w Morzu Bałtyckim i Morzu Czarnym, w mniejszym stopniu w Morzu Śródziemnym, a najmniej w północno-wschodnim Atlantyku.

2.2. Zmiany w zakresie opadów (opady deszczu i śniegu)

W Europie zaszły również istotne zmiany w wielkości i wzorcach opadów, które są spójne z globalnymi i regionalnymi modelami klimatycznymi. Chociaż ogólnie opady wzrosły, występują jednak znaczne różnice regionalne. Europa Północna staje się coraz wilgotniejsza w ujęciu ogólnym, ale bardziej sucha latem. Europa Południowa staje się coraz bardziej sucha, zwłaszcza zimą. W scenariuszach nisko- i wysokoemisyjnym przewiduje się, że ogólnie opady będą nadal zwiększać się w Europie Północnej, zmniejszą się w Europie Południowej i zmienią się w niewielkim stopniu w pozostałych regionach. Oczekuje się jednak, że na większości terytorium Europy opady zimą będą nadal rosły.

Częstotliwość ekstremalnych opadów deszczu wzrosła w Europie Północnej, Zachodniej i Środkowo-Wschodniej. W połączeniu z pewnymi zmianami sposobu użytkowania gruntów doprowadziło to do obserwowanego wzrostu liczby powodzi rzecznych i opadowych (tj. spowodowanych bezpośrednimi opadami deszczu) w Europie Zachodniej, Środkowej i Północnej. Regiony górskie są szczególnie narażone na takie zdarzenia, których skutki kaskadowe prowadzą do powodzi, osuwisk i wezbrania jezior. Na nizinnych obszarach przybrzeżnych dochodziło do powodzi wieloprzyczynowych w wyniku wysokiego poziomu rzek zbiegającego się z falami sztormowymi.

Oczekuje się, że w ramach scenariusza nisko- i wysokoemisyjnego zdarzenia ekstremalne będą coraz częstsze na większości obszarów, z wyłączeniem Morza Śródziemnego. Ogólnie rzecz biorąc, średnie dzienne opady w zimie prawdopodobnie wzrosną do końca stulecia nawet o 35 %. Przewiduje się również, że latem obfite opady deszczu wzrosną na większości terytorium Europy, chociaż prognozuje się ich zmniejszenie w niektórych regionach na południu ⁽¹³⁾ . W Europie Północnej i Wschodniej przewiduje się wzrost liczby powodzi opadowych w scenariuszach zakładających globalne ocieplenie o ponad 2 °C, przy jednoczesnym zmniejszeniu liczby powodzi rzecznych. W Europie Zachodniej i Środkowej oczekuje się, że zarówno liczba powodzi opadowych, jak i powodzi rzecznych wzrośnie wraz z globalnym ociepleniem powyżej 2 °C.

Pomimo ogólnego wzrostu opadów w wyniku zwiększonego parowania obserwuje się ogólną tendencję w zakresie postępujących susz, zwłaszcza w Europie Południowej i Środkowo-Wschodniej. Brak opadów podczas przedłużających się susz doprowadził do niskiego poziomu rzek i wyczerpywania się podziemnych warstw wodonośnych. Oczekuje się, że do 2050 r. susze będą coraz częstsze w Europie Wschodniej, Środkowej i Południowej, zwłaszcza w regionie Morza Śródziemnego, we wszystkich scenariuszach klimatycznych.

Wielkość opadów śniegu i liczba dni z opadami śniegu nadal maleją. Wraz z ociepleniem doprowadziło to do krótszych okresów z pokrywą śnieżną, zwiększonego cofania się i zanikania lodowców oraz zmniejszenia ilości wód roztopowych. Oczekuje się, że tendencje te utrzymają się we wszystkich scenariuszach emisji.

2.3. Zmiany w modelach wiatru

W ostatnich dziesięcioleciach prędkości wiatru wykazywały znaczne anomalie w porównaniu ze średnimi warunkami, łącznie z okresami częstych i bardzo gwałtownych burz w kontraście do niektórych niemal rekordowo niskich prędkości wiatru. Chociaż jak dotąd nie widać wyraźnej tendencji, w szóstym sprawozdaniu oceniającym IPCC przewiduje się prawdopodobny wzrost liczby silnych huraganów w Europie Północnej i ewentualnie w Europie Środkowej oraz spadek liczby huraganów w Europie Południowej.

2.4. Warunki pogody pożarowej

Wysokie temperatury i suche warunki doprowadziły do częstszego występowania warunków meteorologicznych, które sprzyjają wywoływaniu i podtrzymywaniu pożarów roślinności, zwanych pogodą pożarową (lub zagrożeniem pożarowym). Takie warunki obserwowano na szerszą skalę w całej Europie, zarówno na początku, jak i pod koniec roku. Projekcje klimatu wskazują, że tendencja ta prawdopodobnie utrzyma się.

Przewiduje się, że w przypadku globalnego ocieplenia o 2 °C liczba dodatkowych dni w roku o wysokim lub ekstremalnym zagrożeniu pożarowym, w porównaniu z latami 1981-2010, wzrośnie o ponad 10 w niektórych częściach Włoch, w dużej części Francji i na Półwyspie Bałkańskim; oraz o ponad 20 na większości terytorium Portugalii i Hiszpanii ⁽¹⁴⁾ .

2.5. Podnoszenie się poziomu mórz

Od 1900 r. poziom mórz wzrósł w większości regionów przybrzeżnych w Europie, z wyjątkiem północnego wybrzeża Morza Bałtyckiego, ze względu na ciągłe postglacjalne ruchy izostatyczne od czasów epoki lodowcowej. Oczekuje się, że tendencja ta utrzyma się na poziomie zbliżonym do średniej światowej lub szybszym. Zgodnie z oczekiwaniami w Europie w latach 2081-2100 względny wzrost poziomu mórz wyniesie od 0,4-0,5 m w scenariuszu SSP1-2.6 do 0,7-0,8 m w scenariuszu SSP5-8.5 ⁽¹⁵⁾ .

Połączenie prognozowanego wzrostu liczby silnych huraganów w Europie Północnej z podnoszeniem się poziomu mórz zwiększa ryzyko erozji obszarów przybrzeżnych, powodzi, intruzji wody słonej oraz oddziaływania na bioróżnorodność obszarów przybrzeżnych i morskich. To z kolei może prowadzić do poważnych zakłóceń w odczuwających skutki ekosystemach wybrzeży oraz szkód na ich szczególnie ważnych i podatnych na zagrożenia terenach Natura 2000.

ZAŁĄCZNIK  2

POTENCJALNE ODDZIAŁYWANIE ZMIANY KLIMATU NA BIORÓŻNORODNOŚĆ

1. W jaki sposób zmiana klimatu oddziałuje na gatunki i ekosystemy

Zgodnie z terminologią IPCC zmiany warunków fizycznych systemu klimatycznego (np. warunki średnie, zdarzenia i zjawiska ekstremalne), które wpływają na ekosystemy lub społeczeństwo, są znane jako czynniki wpływu klimatu. Czynniki wpływu klimatu mogą obejmować szeroki zakres wzajemnie powiązanych oddziaływań na gatunki i ekosystemy za pośrednictwem kilku mechanizmów, które są powiązane również z innymi wpływowymi czynnikami. Skutki tych oddziaływań mogą obejmować zmiany w rozmieszczeniu, wielkości i stanie chronionych siedlisk i populacji gatunków. Pełny zakres oddziaływań na bioróżnorodność opisano w Scheffers i in. (2016) ⁽¹⁾ , a główne oddziaływanie w Europie podsumowano poniżej, z kilkoma konkretnymi przykładami opartymi na IPBES ⁽²⁾ , Foden i in. (2019) ⁽³⁾ , szóstym sprawozdaniu oceniającym IPCC w sprawie ekosystemów oceanów i wybrzeży ⁽⁴⁾ , ekosystemów lądowych i słodkowodnych ⁽⁵⁾ , EUCRA ⁽⁶⁾ i innych kluczowych badaniach europejskich wymienionych w bibliografii.

Chociaż oddziaływanie zmiany klimatu można opisać na różne sposoby, warto je opisać z uwzględnieniem mechanizmów leżących u ich podstaw, ponieważ może to pomóc w określeniu najlepszych form działań w zakresie przystosowania się do zmiany klimatu. Podsumowując, następujące główne rodzaje wzajemnie powiązanych mechanizmów mogą oddziaływać na gatunki (od pojedynczego organizmu do poziomu populacji), ekosystemy i typy siedlisk HD.

Oddziaływanie zmiany klimatu na gatunki może po pierwsze wynikać z bezpośrednich skutków zmian abiotycznych w czynnikach wpływu klimatu, takich jak zmiany temperatur i opadów. Niektóre z najczęstszych i najszerzej udokumentowanych oddziaływań zmiany klimatu dotyczą czasu występowania zdarzeń (fenologia). Wiele badań wykazało, że zdarzenia wiosenne mają miejsce wcześniej, a sezony wegetacyjne w regionach umiarkowanych wydłużają się. W środowisku morskim ryby migrują do chłodniejszych lub głębszych wód, a gatunki inwazyjne rozprzestrzeniają się, jeżeli są lepiej dostosowane do nowych warunków.

Bezpośrednie skutki fizjologiczne zmiany klimatu mogą mieć większe znaczenie w przypadku gatunków wrażliwych, na przykład mogą prowadzić do niższych współczynników reprodukcji i wyższych współczynników śmiertelności. Stres fizjologiczny może również zwiększać podatność na choroby i agrofagi. Na przykład ogólnoeuropejskie monitorowanie lasów wykazało, że ciepłe lata i duża sezonowa zmienność opadów zwiększyły prawdopodobieństwo śmierci drzew, przy czym obszary o największej śmiertelności drzew występowały w Europie Południowej i Północnej ⁽⁷⁾ .

Na gatunki oddziałują również w szerokim zakresie i znaczącym stopniu zmiany w abiotycznym stanie ich siedlisk w wyniku zmiany klimatu, takie jak zmiany poziomu śniegu i lodu, wilgotności gleby, poziomu wody oraz składu chemicznego wody. Szczególnie wpływowe presje związane z siedliskami, które wynikają z połączenia wyższych temperatur i niższych letnich opadów deszczu, skutkowały ograniczeniem poziomu wód gruntowych i rzecznych oraz zwiększeniem obszarów narażonych na regularne pożary. Podnoszenie się poziomu mórz w połączeniu z bardziej ekstremalnymi sztormami prowadzi również do zwiększenia powodzi przybrzeżnych i erozji.

Najbardziej istotne zaobserwowane presje związane ze zmianą klimatu wynikają zazwyczaj ze złożonych interakcji biotycznych między gatunkami. Presje mogą pojawić się, gdy czas wystąpienia kluczowych zdarzeń dla gatunków nie jest już zsynchronizowany, na przykład szczytowe zapotrzebowanie na pożywienie wśród drapieżników podczas rozrodu i dostępność ich ofiar lub kwitnienie roślin i pojawienie się owadów te rośliny zapylających. Inne, często znaczniejsze presje wynikają ze zmian w gatunkach, od których zależy inny gatunek (np. ofiary, owady zapylające i gatunki rozsiewające) lub które są szkodliwe (np. konkurenci, drapieżniki, pasożyty, patogeny). Zmiany w każdym gatunku mogą następnie wywoływać skutki kaskadowe dla innych gatunków, potencjalnie prowadząc do złożonych głębokich zmian w ekosystemie, takich jak zmiany typu siedliska HD.

Chociaż istnieją mocne dowody potwierdzające, że oddziaływanie na gatunki i ekosystemy wynika ze stopniowych zmian klimatu, takich jak średnia temperatura i ogólne opady deszczu, oddziaływanie zwiększonej zmienności jest mniej pewne. Coraz więcej wskazuje na to, że jednoczesne zakłócenia na dużą skalę (takie jak powodzie lub ekstremalne susze) zwiększają wahania populacji i ryzyko lokalnego wymierania, zwłaszcza małych populacji i gatunków krótko żyjących. Stwierdzono na przykład, że susze stanowią większe zagrożenie dla pustułeczki (Falco nuamanni) w Europie Południowej niż stopniowa zmiana klimatu ⁽⁸⁾ . Ponieważ niektóre siedliska i gatunki Natura 2000 mają w dużym stopniu wymiar lokalny, oddziaływanie ekstremalnego zdarzenia, które ich dotyka, może być istotne.

W szóstym sprawozdaniu oceniającym IPCC podkreślono również, że globalne dowody wskazują z dużą pewnością, iż połączenie wewnętrznej zmienności i długoterminowych tendencji klimatycznych prowadzi ekosystemy w kierunku punktów krytycznych, po przekroczeniu których zachodzą nagłe i potencjalnie nieodwracalne zmiany. Takie oddziaływanie zaobserwowano w europejskim środowisku morskim, w którym bardzo wysokie temperatury wody spowodowały zmiany w rozmieszczeniu gatunków (np. brunatnic i innych wodorostów morskich, a także ryb), zmiany w reżimie i lokalne wymieranie. W przypadku scenariusza wysokoemisyjnego południowe euroazjatyckie lasy borealne mogą również osiągnąć nagły punkt krytyczny w ciągu najbliższych dwóch do trzech dziesięcioleci ⁽⁹⁾ .

Zdarzenia i tendencje klimatyczne, które mogą być szkodliwe, określa się mianem "niebezpieczeństw" zgodnie z terminologią IPCC (zob. glosariusz). Wśród specjalistów ds. ochrony przyrody i pracowników organów zajmujących się ochroną przyrody, w tym w przypadku sprawozdawczości na podstawie dyrektyw dotyczących ochrony przyrody, niebezpieczeństwa określa się jednak zazwyczaj jako presje lub zagrożenia (jeżeli oczekuje się ich w przyszłości). Biorąc pod uwagę, że niniejsze wytyczne opracowano przede wszystkim dla zarządzających ochroną i organów ds. ochrony, stosuje się w nich głównie terminy "presja" i "zagrożenia", z wyjątkiem bezpośrednich cytatów.

To, czy czynnik wpływu klimatu jest presją czy zagrożeniem, zależy od danego siedliska i gatunku oraz jego kontekstu (np. założeń ochrony terenu Natura 2000). Na przykład wzrost temperatury może być szkodliwy dla niektórych siedlisk i gatunków oraz korzystny dla innych na niektórych terenach, zaś na innych terenach - odwrotnie. Związek między czynnikami wpływu klimatu, siedliskami i gatunkami może być również nieliniowy: korzystny do pewnego stopnia, zanim stanie się szkodliwy, lub złożony ze względu na interakcje z innymi elementami klimatu lub zmiany środowiskowe.

Oddziaływanie zmiany klimatu jest powiązane z innymi istniejącymi presjami na siedliska i gatunki, takimi jak zmiana sposobu użytkowania gruntów, w tym ze względu na intensywne praktyki rolnicze, gospodarowanie siedliskami, inwazyjne gatunki obce, zanieczyszczenie i rozwój infrastruktury. W przypadku wielu siedlisk i gatunków Natura 2000 presja związana ze zmianą klimatu była jak dotąd stosunkowo niska w porównaniu z innymi ⁽¹⁰⁾ . Niemniej jednak nawet stosunkowo niewielkie dodatkowe presje mogą prowadzić do zmniejszenia populacji, powodując przekroczenie przez gatunek progu, w którym wskaźniki przeżywalności lub współczynniki reprodukcji spadają poniżej poziomu niezbędnego do utrzymania populacji. Ponieważ wiele siedlisk i gatunków Natura 2000 wykazuje już niewłaściwy stan ochrony ⁽¹¹⁾ , mogą one faktycznie mieć ograniczoną zdolność do absorpcji dodatkowych presji.

Szczególnie niepokojący jest fakt, że w wyniku zmiany klimatu nasilają się pewne presje niezwiązane ze zmianą klimatu. Na przykład wpływ ocieplenia klimatu na strukturę i stabilność sieci pokarmowych sprzyja powodzeniu inwazji gatunków ⁽¹²⁾ . Oczekuje się również nasilenia i rozprzestrzeniania ognisk choroby i pojawów agrofagów, o czym świadczy ekspansja kornika drukarczyka (Ips amitinus) do północnej Europy ⁽¹³⁾ .

2. Oddziaływanie zmiany klimatu na populacje gatunków i siedliska

W przypadku niektórych gatunków ogólnym wynikiem łącznych skutków czynników wpływu zmiany klimatu są zmiany liczebności populacji (w wyniku zmian śmiertelności i reprodukcji) i jej rozmieszczenia. Zmiany mogą mieć charakter pozytywny, negatywny lub zróżnicowany w zależności od gatunku, typu siedliska i lokalnych uwarunkowań. Oczekuje się, że oddziaływanie klimatu będzie się różnić w odniesieniu do zasięgu każdego siedliska lub gatunku, w zależności od tego, czy w wyniku zmiany klimatu sytuacja stanie się bardziej czy mniej korzystna.

Oznacza to, że oczekuje się ekspansji zasięgu wzdłuż tzw. "krawędzi wiodącej" rozmieszczenia gatunku lub siedliska w stosunku do klimatu, czyli tam, gdzie kierunek i gradient ocieplenia tworzą bardziej odpowiednie warunki ⁽¹⁴⁾ . Oczekuje się, że lokalne wymieranie nastąpi wzdłuż "krawędzi końcowej" rozmieszczenia, gdzie warunki stają się nieodpowiednie, na przykład zbyt ciepłe. W Europie wynikająca z tego ekspansja zasięgu ze względu na zmianę klimatu występuje zazwyczaj w kierunku północnym, wyższych wysokości i głębszych wód. Z drugiej strony na południu, na niższych wysokościach i na płytszych głębokościach przewiduje się skurczenie zasięgu.

Obecnie istnieją jasne, szerokie i udokumentowane dowody na oczekiwane oddziaływanie zmiany klimatu w Europie na krawędzi wiodącej rozmieszczenia gatunków, przy czym zasięg gatunków przesuwa się głównie na północ. Udokumentowano to w odniesieniu do wielu grup roślin i zwierząt w Europie, w tym motyli, ważek i ptaków oraz zooplanktonu morskiego, bezkręgowców bentosowych i ryb ⁽¹⁵⁾ . Gatunki lądowe również przenoszą się na wyższe wysokości w ekosystemach lądowych. Na przykład na przestrzeni ponad stu lat rośliny górskie w Alpach wykazały stałe przemieszczanie się w górę o co najmniej 100 metrów, przy czym 49 ze 125 badanych gatunków występuje obecnie na wyższych wysokościach w regionie niż odnotowanych wcześniej ⁽¹⁶⁾ . W ekosystemach morskich, oprócz przemieszczania się na północ, niektóre gatunki przenoszą się do głębszych wód. Zaobserwowano to w dobrze zbadanym Morzu Północnym, wśród bezkręgowców bentosowych ⁽¹⁷⁾ i ryb dennych ⁽¹⁸⁾ . Mniej jest dowodów na kurczenie się zasięgu występowania gatunków na krawędzi końcowej, co może częściowo wynikać z opóźnień czasowych i trudności w odróżnieniu spadków liczebności spowodowanych zmianą klimatu i innymi czynnikami. Spośród roślin arktycznych i alpejskich swoje siedliska z powodu rosnących temperatur traci jaskier lodnikowy (Ranunculus glacialis) traci ⁽¹⁹⁾ .

Według Huntleya (2007) ⁽²⁰⁾ obserwowane przemieszczanie się gatunków wydawało się zasadniczo odpowiadać w przybliżeniu szybkości przemieszczania niezbędnej do śledzenia zmian klimatu. Nowsze analizy wykazały, że przemieszczanie się i zmiany zasięgu u niektórych gatunków nie dotrzymują tempa oczekiwanym zmianom ze względu na ich podstawową fizjologię lub ogólne ograniczenia klimatyczne, co prowadzi do "długu klimatycznego". Na przykład, chociaż wiele bezkręgowców bentosowych w Morzu Północnym wykazywało zmiany zasięgu w kierunku północno-zachodnim (na krawędzi wiodącej i końcowej), zmiany były wolniejsze niż zmiany temperatur morza, w związku z czym wiele gatunków doświadcza rosnących temperatur ⁽²¹⁾ .

Podobnie jak w przypadku nizinnych leśnych roślin zielnych we Francji ⁽²²⁾ dług klimatyczny może, przynajmniej częściowo, wynikać z faktu, że gatunki są w stanie tolerować nieoptymalne warunki klimatyczne. Istnieją jednak również dowody potwierdzające, że niektóre gatunki doświadczają trudności w przystosowaniu się do zmiany klimatu w drodze przemieszczania się i ekspansji zasięgu ze względu na:

- wewnętrzne ograniczenia biologiczne związane z rozprzestrzenianiem się i kolonizacją (zob. sekcja 3 załącznika 2);

- ograniczone zasięgi i małą liczebność populacji;

- populacje/siedliska, które już są w złym stanie i zmniejszają się;

- ograniczone rozmieszczenie (np. wyspy, szczyty gór, wysokie szerokości geograficzne);

- zablokowane trasy rozprzestrzeniania się (np. przez góry, rozdrobnione siedliska);

- zależność od szczególnych siedlisk lub ofiar, które są bardziej wrażliwe na zmianę klimatu niż dane gatunki.

Typy siedlisk również zmieniają się w odpowiedzi na presje związane ze zmianą klimatu, co zaobserwowano w przypadku zastępowania obszarów występowania wrzośca krwistego siedliskami leśnymi. Zmiany w rozmieszczeniu siedlisk są jednak zazwyczaj powolne, częściowo ze względu na długi czas trwania pokolenia ich kluczowych gatunków, takich jak drzewa. Jednocześnie mało prawdopodobne jest, aby skład gatunkowy wielu siedlisk pozostał nienaruszony lub został powielony, gdy tworzą się one na nowych obszarach, ponieważ zmiana klimatu w różnym stopniu wpłynie na gatunki wchodzące w ich skład. W istocie istnieje już ogólny wzorzec rosnącej względnej liczebności gatunków ciepłolubnych lub odpornych na ciepło w zbiorowiskach gatunków. To z kolei zmienia strukturę ekosystemu oraz inne cechy i funkcje ekosystemu. W związku z tym w miarę postępu zmiany klimatu powstają nowe typy siedlisk, a niektóre obecne siedliska (w tym siedliska HD) mogą ulec zmianie w stopniu wystarczającym, aby nie były już rozpoznawalne. Takim zmianom mogą towarzyszyć lokalne straty niektórych gatunków stenotopowych (np. gatunków HD), które są w dużym stopniu zależne od siedliska.

To, czy potencjalne rozmieszczenie siedlisk i gatunków powiększa się lub kurczy, zależy w dużej mierze od tego, czy obszar z odpowiednim klimatem (przestrzeń klimatyczna lub nisza klimatyczna) dla nich powiększa się lub zmniejsza ⁽²³⁾ . Ostateczne faktyczne rozmieszczenie siedlisk i gatunków będzie również zależało od interakcji z innymi gatunkami i czynnikami, takimi jak użytkowanie gruntów, które również mogą ulec zmianie ze względu na zmianę klimatu.

Współczynnik przestrzeni klimatycznej to obszar, na którym w określonym czasie oczekuje się odpowiednich warunków klimatycznych stanowiących część obecnego lub niedawnego zasięgu siedlisk lub gatunków. Jest to ważny wskaźnik, który pokazuje potencjalne ogólne oddziaływanie zmiany klimatu. Na przykład współczynnik 25 % do 2030 r. sugerowałby, że do tego czasu zasięg gatunku osiągnie jedną czwartą swojego obecnego obszaru. Współczynnik powyżej 100 % wskazuje na możliwość rozszerzenia rozmieszczenia gatunku, w zależności od innych warunków, w szczególności obecności odpowiedniego siedliska.

Zwiększenie potencjalnego zasięgu i powierzchni siedliska zależy od odpowiedniej przestrzeni klimatycznej pokrywającej się z obszarami, które są dla niego odpowiednie we wszystkich innych aspektach o krytycznym znaczeniu (np. typ gleby, hydrologia, wysokość nad poziomem morza, ukierunkowanie). Zmianę rozmieszczenia siedlisk mogą również ograniczać naturalne bariery, takie jak obszary położone na dużych wysokościach oddzielające równiny, i odwrotnie. Sztuczne bariery, takie jak obszary miejskie oraz intensywnie zarządzane grunty rolne i lasy, mogą również ograniczać zmianę rozmieszczenia siedlisk. W związku z tym konieczne mogą być interwencje ze strony człowieka, aby pomóc w tworzeniu siedlisk na nowych obszarach odpowiedniej przestrzeni klimatycznej.

Podobnie wzrost w zakresie rozmieszczenia gatunków może nastąpić tylko wtedy, gdy w nowej przestrzeni klimatycznej istnieje dla nich odpowiednie siedlisko lub gdy istnieje potencjał rozwoju odpowiedniego siedliska. Należy pamiętać, że obecna nisza klimatyczna danego gatunku może przede wszystkim odzwierciedlać jego obecne siedlisko, położenie i warunki. W przyszłych warunkach rozmieszczenie gatunków będzie zależało przede wszystkim od rozmieszczenia ich siedlisk, które może nie być ściśle powiązane z czynnikami klimatycznymi. Rozwój siedlisk na nowych obszarach o odpowiednim klimacie może również zająć dużo czasu (być może dziesięciolecia), powodując efekt opóźnienia.

Rozszerzenie rozmieszczenia gatunku będzie również zależeć od jego zdolności do rozprzestrzeniania się i dotarcia na nowe obszary o odpowiednim klimacie i z odpowiednimi siedliskami. Jak wspomniano powyżej, chociaż istnieją dowody potwierdzające, że gatunki mogą przemieszczać się w odpowiedzi na zmianę klimatu, wiele z nich może doświadczać ograniczeń związanych z rozprzestrzenianiem się i kolonizacją (np. ograniczone zdolności rozprzestrzeniania się, fizyczne bariery dla przemieszczania się, niski poziom rozrodczości lub brak odpowiedniego siedliska).

Biorąc pod uwagę te ograniczenia dotyczące zdolności siedlisk i gatunków do przemieszczania się, kolonizowania i pozostawania na nowych obszarach o odpowiednim klimacie, kolejnym ważnym wskaźnikiem jest przewidywany stopień pokrywania się obecnej i przewidywanej przestrzeni klimatycznej gatunku lub siedliska. Ograniczone nakładanie się obecnej i przyszłej modelowanej przestrzeni klimatycznej sugeruje, że gatunek będzie musiał przenieść się na nowe obszary o odpowiednim klimacie, aby utrzymać całkowity obszar swojego zasięgu. Niskie poziomy nakładania się mogą zatem prowadzić do istotnego oddziaływania na zasięg i populację niektórych gatunków.

Obserwowane oddziaływanie na gatunki i ekosystemy stanowi wyraźny i mocny dowód potwierdzający, że kompleksowa, dobrze zarządzana i dobrze połączona sieć Natura 2000, wraz z innymi obszarami chronionymi, będzie miała zasadnicze znaczenie dla przyszłości siedlisk i gatunków Natura 2000. W przypadku gatunków i siedlisk, których istniejąca i przewidywana przestrzeń klimatyczna w znacznym stopniu się pokrywa, można oczekiwać, że tereny Natura 2000 nadal będą mieścić duży odsetek populacji biogeograficznej gatunków lub obszaru siedliska.

Nawet jeżeli przewiduje się, że powierzchnia odpowiedniej przestrzeni klimatycznej i powiązanego odpowiedniego siedliska w ramach sieci znacznie się zmniejszy, tereny Natura 2000 będą prawdopodobnie bardziej odporne i zapewnią odpowiedniejsze warunki niż obszary znajdujące się poza siecią ⁽²⁴⁾ . Sieć powinna stanowić główny środek utrzymania lub osiągnięcia właściwego stanu ochrony.

W przypadku gatunków i siedlisk o niskim poziomie nakładania się istniejącej i przewidywanej przestrzeni klimatycznej, na przykład ryb i mięczaków w europejskich zlewniach rzek ⁽²⁵⁾ , obszary chronione zapewnią wysokiej jakości siedliska ("przestrzeń dla przyrody"), które mogą ułatwić kolonizację i ekspansję zasięgu gatunków w odpowiedzi na zmianę klimatu. Należy jednak zapewnić, aby obszary chronione reagowały na skutki zmiany klimatu. Oznacza to zidentyfikowanie i wyeliminowanie obecnych i przyszłych luk w zasięgu, np. przez wyznaczenie nowych terenów bądź rozszerzenie terenów lub modyfikacje granic (zob. rozdział 2, sekcja 2.3.6 i sekcja 2.2. załącznika 4).

3. Czynniki wpływające na ryzyko związane ze zmianą klimatu w odniesieniu do siedlisk i gatunków

IUCN i większość specjalistów ds. ochrony przyrody uważają, że potencjalne oddziaływanie zmiany klimatu zależy od dwóch kluczowych czynników: narażenia i wrażliwości. Narażenie to stopień, w jakim ekosystem, siedlisko lub gatunek są wystawione na istotne czynniki wpływu klimatu (np. średni wzrost temperatury lub zdarzenia ekstremalne). Wrażliwość to stopień, w jakim czynniki wpływu zmiany klimatu oddziałują niekorzystnie lub korzystnie na ekosystem, siedlisko lub gatunek.

Nie ma znaczenia, jak wrażliwe jest siedlisko lub gatunek na konkretny czynnik wpływu zmiany klimatu, jeżeli nie jest on narażony na jego działanie, i odwrotnie. Aby siedlisko lub gatunek odczuwały skutki, muszą być zarówno wrażliwe, jak i narażone na te same czynniki wpływu zmiany klimatu.

Załącznik 2 - Rys. 1

Czynniki ryzyka związanego ze zmianą klimatu w odniesieniu do siedlisk i gatunków

Źródła: Gross i in., (IUCN) (2016) ⁽²⁶⁾ oraz interpretacja definicji podatności na zagrożenia i ryzyka z IPCC (2023) ⁽²⁷⁾

Według Foden i in. (2019) ⁽²⁸⁾ czynniki, które przyczyniają się do wrażliwości gatunku na czynniki wpływu zmiany klimatu, zazwyczaj obejmują:

- zależność od wyspecjalizowanego siedliska lub mikrosiedliska;

- tolerancje i progi środowiskowe, które mogą zostać przekroczone ze względu na zmianę klimatu;

- zależność od środowiskowych czynników aktywujących, które może zakłócić zmiana klimatu;

- zależność od interakcji międzygatunkowych, które może zakłócić zmiana klimatu;

- rzadkość;

- wrażliwy cykl życia (np. długi czas trwania pokolenia i powolne tempo wzrostu);

- duże narażenie na inne presje (takie jak ze strony gatunków inwazyjnych lub porzucanie gruntów).

Zasadniczo potencjalne skutki narażenia gatunku na czynniki wpływu zmiany klimatu mogą być w pewnym stopniu powiązane z jego zdolnością do przystosowania się do zmiany klimatu.

Ogólnie rzecz biorąc, potencjalne reakcje gatunków w zakresie przystosowania się do zmiany klimatu są zgodne z co najmniej jedną z następujących reakcji, których wzmocnienie jest celem niniejszych wytycznych:

- Pozostanie i przystosowanie się (in situ) przez:

- przeciwstawienie się spadkowi przeżywalności i wydajności;

- zmianę zachowań (np. przejście na nowe typy ofiar);

- naturalną selekcję istniejących genotypów (tj. osobników w populacji, które są lepiej dostosowane do nowych warunków);

- makroewolucję (tj. tworzenie nowych postaci genetycznych, które są lepiej dostosowane do nowych warunków, jednak proces ten jest zazwyczaj powolny i może wspomagać przystosowanie się jedynie w przypadku gatunków o krótkim czasie trwania pokolenia).

- Przeniesienie się do nowych lokalizacji o odpowiednich warunkach klimatycznych przez:

- przemieszczanie się na małą skalę, np. na istniejących terenach Natura 2000 (wysokość, głębokość, ukierunkowanie);

- rozprzestrzenianie się i kolonizację nowych terenów.

W związku z tym według IUCN ogólna wrażliwość na zmianę klimatu (tj. ryzyko rzeczywistego oddziaływania) stanowi "funkcję charakteru, skali i tempa zmiany klimatu, na jaką narażony jest system, jego wrażliwości i zdolności przystosowawczych" na podstawie IPCC (2007). Chociaż od czasu piątego sprawozdania oceniającego IPCC przedstawiono alternatywne definicje, nie zostały one powszechnie przyjęte przez społeczność zajmującą się ochroną przyrody ^{(29) (30)} .

Zgodnie z obecnym szóstym sprawozdaniem oceniającym IPCC ⁽³¹⁾ podatność na zagrożenia oznacza "skłonność lub predyspozycję do podlegania negatywnemu wpływowi", co "obejmuje różne pojęcia i elementy, w tym wrażliwość na szkodę lub skłonność do doznania szkody i brak zdolności poradzenia sobie lub przystosowania się". Załącznik 2 - rys. 1 zawiera schematyczną interpretację definicji IPCC, aby zilustrować, w jaki sposób różni się ona od definicji zalecanej przez IUCN, nadal stosowanej w większości ocen narażenia siedlisk i gatunków na zmianę klimatu.

Ze względu na istotne różnice w definicji i ocenie, w niniejszych wytycznych w stosownych przypadkach unika się stosowania terminu "podatność na zagrożenia". Zamiast tego użyto w nich bardziej ogólnego terminu "ryzyko", zdefiniowanego w szóstym sprawozdaniu oceniającym IPCC jako "możliwość wystąpienia negatywnych skutków dla systemów ludzkich lub ekologicznych, z uwzględnieniem różnorodności wartości i celów związanych z takimi systemami" (dalsze wyjaśnienia znajdują się w glosariuszu). EUCRA ⁽³²⁾ stosuje taką samą koncepcję i definicję ryzyka jak zawarta w szóstym sprawozdaniu oceniającym IPCC. Jak wskazano w załączniku 2 - rys. 1, w praktyce podobne elementy uwzględnia się w ocenie podatności na zagrożenia zgodnie z zaleceniami IUCN i ocenie ryzyka w ramach systemu IPCC. Jeżeli w dalszej części niniejszych wytycznych odniesiono się do wyników ocen podatności na zagrożenia, o ile nie wskazano inaczej, stosuje się w nich terminologię i podejście IUCN przedstawione w załączniku 2 - rys. 1.

Czynniki, które wpływają na zdolność gatunku do przystosowania się do zmiany klimatu, obejmują wewnętrzne cechy, takie jak jego zdolność do zmiany morfologii, fizjologii lub zachowania w odpowiedzi na zmianę środowiska. Cechy te wpływają na zdolność gatunku do pozostania na miejscu i poradzenia sobie ze zmianą klimatu. Zależą one od fenotypowej plastyczności gatunku (tj. zmienności w ramach genotypu) i ewoluowalności (tj. zmiany genetycznej). Inną adaptacyjną reakcją może być przemieszczenie się i kolonizacja nowych odpowiednich miejsc, w zależności od zdolności gatunku do rozprzestrzeniania się. Czynniki zewnętrzne, takie jak rozdrobnienie siedliska, mogą ograniczać zdolności przystosowawcze gatunku, zmniejszając zdolność gatunku do rozprzestrzeniania się.

W związku z tym, jak omówiono bardziej szczegółowo w sekcji 1 załącznika 3 dotyczącej zasad przystosowania się do zmiany klimatu, działania w zakresie przystosowania się do zmiany klimatu zazwyczaj mają na celu wsparcie autonomicznego przystosowania się do zmiany klimatu przez zwiększenie odporności, a następnie, w razie potrzeby, zmniejszenie zewnętrznych ograniczeń w przemieszczaniu się.

ZAŁĄCZNIK  3

RAMY PRZYSTOSOWANIA SIĘ DO ZMIANY KLIMATU DLA SIECI NATURA 2000

1. Kluczowe etapy tworzenia ram przystosowania się do zmiany klimatu dla sieci Natura 2000

Ramy przystosowania się do zmiany klimatu dla sieci Natura 2000 można by włączyć do krajowych cykli planowania przystosowania się do zmiany klimatu, zapewniając synergię z powiązanymi działaniami w ramach polityki, elastyczny harmonogram, wykorzystanie danych i ustalenie priorytetów. Miałoby to znaczenie w szczególności w odniesieniu do krajowych planów odbudowy zasobów przyrodniczych na podstawie rozporządzenia o odbudowie zasobów przyrodniczych oraz krajowych planów w dziedzinie energii i klimatu.

W przypadku zastosowania do sieci Natura 2000 istniejące ramy przystosowania się do zmiany klimatu zazwyczaj obejmowałyby następujące etapy:

- ocena ryzyka związanego ze zmianą klimatu dla ekosystemów, siedlisk i gatunków;

- opracowanie strategii i praktycznych środków zwiększających odporność ekosystemów, siedlisk i powiązanych z nimi populacji gatunków na zmianę klimatu, a tym samym zwiększających ich zdolności przystosowawcze na miejscu;

- opracowanie strategii i praktycznych środków uwzględniających zmiany przez ułatwienie przemieszczania się gatunków i siedlisk na nowe obszary o odpowiednich warunkach klimatycznych.

Ramy przystosowania się do zmiany klimatu przedstawione w niniejszych wytycznych (załącznik 3 - rys. 1) opierają się na tych kluczowych etapach, z uwzględnieniem istotnych zmian w planowaniu przystosowania się do zmiany klimatu, w tym wytycznych IUCN dotyczących przystosowania się do zmiany klimatu dla zarządców i planistów obszarów chronionych ⁽¹⁾ . Ramy decyzyjne są ściśle zgodne z wytycznymi Komisji Europejskiej dotyczącymi strategii i planów państw członkowskich w zakresie przystosowania się do zmiany klimatu ⁽²⁾ oraz z narzędziem wsparcia przystosowywania się do zmiany klimatu ⁽³⁾ , z pewnymi dostosowaniami odzwierciedlającymi szczególne potrzeby i terminologię sieci Natura 2000.

Załącznik 3 - Rys. 1

Proponowane ramy przystosowania się do zmiany klimatu dla sieci Natura 2000

Ramy te można stosować do:

- sieci Natura 2000 na poziomie krajowym lub biogeograficznym i regionów morskich; oraz

- zagrożonych terenów Natura 2000.

Ramy można stosować do sieci Natura 2000 i terenów, w odniesieniu do których zidentyfikowano presje klimatyczne oraz zagrożenia dla siedlisk i gatunków Natura 2000, w razie potrzeby z uwzględnieniem ich szerzej rozumianego krajobrazu. Wstępną ocenę zmiany klimatu oraz potencjalnych presji i zagrożeń można byłoby przeprowadzać na poziomie sieci lub na poziomie regionalnym, przy czym informacje byłyby udostępniane odpowiednim terenom. W interesie efektywności przydatne może być zastosowanie ram do grup terenów (np. terenów podmokłych) w drodze wymiany informacji i zasobów. Może to obejmować organy ds. ochrony przyrody na szczeblu krajowym, regionalnym, lokalnym lub na poziomie terenu oraz współpracę między nimi.

Działania w zakresie przystosowania się do zmiany klimatu dotyczące terenów Natura 2000 mogą obejmować działania zewnętrzne w otaczającym krajobrazie lub na obszarach morskich. W celu zaplanowania i wdrożenia takich zewnętrznych działań w zakresie przystosowania się do zmiany klimatu konieczne może być podjęcie współpracy z szeregiem organów i zainteresowanych stron na różnych szczeblach.

Potencjalne działania w zakresie przystosowania się do zmiany klimatu, które można podjąć na poziomie sieci, na poziomie terenu i na poziomie szerzej rozumianego krajobrazu, omówiono bardziej szczegółowo w załączniku 4.

1.1. Etap 1: przygotowanie gruntu pod działania w zakresie przystosowania się do zmiany klimatu

Etap 1 ram ma pomóc w:

- uzyskaniu wstępnej ogólnej wiedzy na temat oczekiwanych zmian klimatu, presji i zagrożeń w całym kraju/regionach i w ramach sieci Natura 2000;

- identyfikacji zainteresowanych stron oraz budowaniu zdolności instytucjonalnych i partnerstw strategicznych w celu wsparcia planowania i wdrażania.

Etap 1a: przegląd oczekiwanych zmian klimatu oraz identyfikacja presji i zagrożeń

Pierwszym krokiem jest osiągnięcie wstępnego ogólnego zrozumienia obserwowanych i oczekiwanych zmian klimatu w poszczególnych krajach/regionach i sieci Natura 2000 oraz wynikających z nich prawdopodobnych czynników wpływu klimatu. Informacje te można następnie wykorzystać do określenia terenów, które już w pewnym stopniu odczuwają skutki (zmiana klimatu stanowi presję), lub w przypadku których oczekuje się, że będą odczuwać największe skutki i prawdopodobnie będą doświadczać znaczącego oddziaływania na siedliska i gatunki Natura 2000 (zmiana klimatu stanowi zagrożenie). Zebrane informacje na temat klimatu można następnie uwzględnić w podobnych wstępnych ocenach na poziomie terenu Natura 2000 oraz w pracach mających na celu określenie specyficznych dla danego terenu presji klimatycznych oraz zagrożeń dla siedlisk i gatunków Natura 2000. Na podstawie zidentyfikowanych presji i zagrożeń można wstępnie uszeregować według priorytetu tereny, siedliska i gatunki na potrzeby planowania przystosowania się do zmiany klimatu i szczegółowych ocen ryzyka związanego z klimatem.

Prace nad identyfikacją potencjalnych zagrożeń wynikających ze zmiany klimatu powinny opierać się na najbardziej aktualnych i wiarygodnych danych dotyczących klimatu oraz na prawdopodobnym zakresie scenariuszy zmiany klimatu omówionych w załączniku 1.

Etap 1b: ustanowienie ram instytucjonalnych i partnerstw zainteresowanych stron

Innym kluczowym wymogiem w zakresie przystosowania się do zmiany klimatu jest zaangażowanie różnych zainteresowanych stron we wspieranie zintegrowanych i transdyscyplinarnych podejść do przystosowania się do zmiany klimatu na obszarach chronionych ⁽⁴⁾ . Wynika to z faktu, że aby podejście to było skuteczne, musi obejmować wiele kwestii, takich jak założenia ochrony, potencjalne oddziaływanie zmiany klimatu, inne wzajemnie powiązane zagrożenia, otoczenie instytucjonalne, strategie polityczne, prawodawstwo i społeczeństwo obywatelskie. Dotyczy to w szczególności sieci Natura 2000, ponieważ zdecydowaną większość terenów wykorzystuje się w istotny sposób pod względem gospodarczym i społecznym na obszarach wiejskich, na przykład na potrzeby rolnictwa, leśnictwa, rybołówstwa, rekreacji i turystyki. Dobrze zaprojektowane, interdyscyplinarne planowanie (zwłaszcza na dużą skalę) i wdrażanie działań w zakresie przystosowania się do zmiany klimatu w ścisłej współpracy z szeregiem zainteresowanych stron stanowią również sposoby na zminimalizowanie ryzyka nieprawidłowych działań adaptacyjnych.

W związku z tym należy zagwarantować aktywne i wczesne zaangażowanie wszystkich odpowiednich sektorów i zainteresowanych stron w opracowywanie i wdrażanie polityki zarządzania i ochrony. Ma to kluczowe znaczenie dla ograniczenia konfliktów i zmaksymalizowania synergii między przystosowaniem się do zmiany klimatu na rzecz bioróżnorodności a możliwościami przystosowania się do zmiany klimatu i łagodzenia jej skutków w oparciu o zasoby przyrody (jak opisano w rozdziale 3). Aby to osiągnąć, ważnym krokiem przygotowawczym jest zapewnienie niezbędnych zdolności instytucjonalnych (zob. wytyczne dotyczące strategii i planów państw członkowskich w zakresie przystosowania się do zmiany klimatu ⁽⁵⁾ ). Ponieważ zagrożenia wynikające ze zmiany klimatu obejmują rozległe obszary i wpływają na wiele transgranicznych terenów Natura 2000, dialog i planowanie należy prowadzić również między organami sąsiadujących państw członkowskich, zwłaszcza w odniesieniu do terenów, które stanowią część dużych ekosystemów międzynarodowych (np. rzek i wybrzeży).

Aby ułatwić interdyscyplinarne i międzysektorowe podejście do planowania przystosowania się do zmiany klimatu i działań w tym zakresie, zaleca się tworzenie strategicznych długoterminowych partnerstw ze wszystkimi kluczowymi zainteresowanymi stronami na szczeblu krajowym (i w razie potrzeby transnarodowym) i regionalnym oraz na poziomie terenu. Powinny one obejmować przedstawicieli wszystkich właściwych instytucji, właścicieli gruntów i sektorów mających wpływ na sieć Natura 2000, w tym wody, rolnictwa, leśnictwa, rybołówstwa, energii, ochrony ludności, kontroli przeciwpowodziowej oraz turystyki/rekreacji. Partnerstwa powinny dzielić się wiedzą w celu ustalenia, na kogo zmiana klimatu może mieć wpływ i w jaki sposób, oraz w celu określenia wariantów przystosowania się do zmiany klimatu i łagodzenia jej skutków (w tym rozwiązań opartych na zasobach przyrody), potencjalnych konfliktów i sytuacji korzystnych dla wszystkich, a także możliwości współpracy i źródeł finansowania. Głównym celem jest wywołanie szerokiego poczucia odpowiedzialności i zaangażowania wśród zainteresowanych stron w odniesieniu do uzgodnionych planów oraz działań służących przystosowaniu do zmiany klimatu.

Przykład tego, w jaki sposób partnerstwa mogą wspierać przystosowanie do zmiany klimatu, przedstawiono w projekcie LIFE Natur'Adapt realizowanym przez Réserves Naturelles de France (zob. studium przypadku 6).

Studium przypadku 6: LIFE NATUR'ADAPT

Celem projektu LIFE Natur'Adapt było uwzględnienie kwestii związanych ze zmianą klimatu w zarządzaniu naturalnymi obszarami chronionymi. W szczególności w jego ramach opracowano metodykę dla zarządzających terenami dotyczącą sposobu przystosowania się do zmiany klimatu. Utworzono również społeczność ekspertów i praktyków, którzy dzielą się wiedzą i doświadczeniem w realizacji działań w zakresie przystosowania się do zmiany klimatu na obszarach chronionych. W najbliższych 10 latach celem jest włączenie zmiany klimatu do planowania i praktyk zarządzania 80 % francuskich rezerwatów przyrody.

Projekt LIFE był koordynowany przez Réserves Naturelles de France, w ścisłej współpracy z zarządzającymi obszarami chronionymi, Narodowym Muzeum Historii Naturalnej oraz dwiema organizacjami pozarządowymi: Tela Botanica i Federacją EUROPARC. Komisja Europejska zapewniła wsparcie finansowe dla projektu o wartości 4,5 mln EUR za pośrednictwem programu działań na rzecz klimatu LIFE, francuskiego Ministerstwa Ekologii i francuskiej Agencji ds. Różnorodności Biologicznej.

W ciągu 5 lat (2018-2023) w ramach projektu prowadzono prace nad następującymi trzema kwestiami:

- opracowanie narzędzi i metod operacyjnych dla zarządzających terenami w celu przyjęcia podejścia do przystosowania się do zmiany klimatu (opracowanie diagnozy podatności na zagrożenia i planu przystosowania się do zmiany klimatu);

- budowanie wspólnoty ekspertów w zakresie przystosowania zarządzania obszarami naturalnymi do zmiany klimatu, w szczególności za pośrednictwem platformy Natur'Adapt;

- uruchomienie wszystkich środków (instytucjonalnych, finansowych, zwiększających wiedzę itp.) niezbędnych do praktycznej realizacji prac przystosowawczych.

Różne narzędzia i metody przetestowano najpierw w sześciu rezerwatach partnerskich w ramach projektu. Te tereny testowe wybrano jako reprezentatywne dla szerszego środowiska kraju obejmującego różne ekosystemy (przybrzeżne, tereny podmokłe, lasy, siedliska rolno-pastwiskowe i skalne) w czterech regionach biogeograficznych Francji kontynentalnej. Obejmowały one również szeroki zakres użytkowania gruntów, działań i struktur administracyjnych. Metodykę poddano następnie przeglądowi i przetestowano na kolejnych 15 terenach, a następnie opracowano i szeroko rozpowszechniono na szczeblu krajowym i w całej UE.

Ostateczny przewodnik metodologiczny zawiera praktyczne porady dotyczące przeprowadzania oceny podatności na zagrożenia i możliwości. Na podstawie tego przewodnika użytkownicy mogą sporządzić plan przystosowania się do zmiany klimatu dla obszaru chronionego ⁽⁶⁾ . Jest on dostępny w języku francuskim i angielskim, a chociaż opracowano go i przetestowano na francuskich terenach, będzie interesujący dla zarządzających terenami w całej Europie i poza nią.

Przewodnik uzupełniono szeregiem praktycznych narzędzi i modułów szkoleniowych dla zarządzających. Internetowa platforma współpracy pozostaje aktywna po zakończeniu projektu i nadal służy do aktywnej wymiany wiedzy i najlepszych praktyk (obejmując ponad 700 członków). Jest otwarta dla wszystkich zainteresowanych udziałem i dzieleniem się swoimi doświadczeniami.

Źródło: LIFE Naturadapt ⁽⁷⁾

1.2. Etap 2: ocena ryzyka związanego ze zmianą klimatu dla sieci i terenów Natura 2000

Etap 2 ram pomoże w:

- ilościowym określeniu ryzyka związanego z zagrożeniami wynikającymi ze zmiany klimatu dla chronionych siedlisk i gatunków w odniesieniu do sieci Natura 2000 i jej terenów;

- ustaleniu hierarchii ryzyka związanego z klimatem, z uwzględnieniem innych zagrożeń;

- wyznaczeniu celów w zakresie przystosowania się do zmiany klimatu dla sieci Natura 2000 i terenów najbardziej narażonych na ryzyko związane z zagrożeniami wynikającymi ze zmiany klimatu.

Etap 2a: ocena podatności siedlisk i gatunków Natura 2000 na zmianę klimatu i inne zagrożenia

Ocena ryzyka związanego z klimatem stanowi podstawę do określenia głównych obaw i celów w zakresie przystosowania się do zmiany klimatu, aby zmniejszyć ryzyko związane z klimatem, a tym samym negatywne oddziaływanie zmiany klimatu. Określa ona charakter, zasięg i prawdopodobieństwo zdarzeń i tendencji związanych ze zmianą klimatu, a tym samym ich skutki ekologiczne oraz potencjalne oddziaływanie na ekosystemy, siedliska i gatunki (oraz dotknięte społeczności), od poziomu krajowego/biogeograficznego do poziomu terenu. Oceny ryzyka związanego z klimatem powinny mieć zastosowanie do określonych przedziałów czasowych, tj. krótkoterminowych (np. 2030 r.), średnioterminowych (np. 2050 r.) i długoterminowych (np. 2100 r.). Należy w nich wykorzystywać najlepsze dostępne dane, w tym wyniki sprawozdawczości na podstawie art. 17 dyrektywy siedliskowej i art. 12 dyrektywy ptasiej, w celu ilościowego określenia w jak największym stopniu ryzyka i czynników mających na nie wpływ, przy jednoczesnym wyraźnym wskazaniu obszarów niepewności i luk w wiedzy. Oceny ryzyka należy w razie potrzeby aktualizować, w tym w przypadku gdy prognozy dotyczące zmiany klimatu lub inne dane naukowe ulegają zmianie lub znacznej poprawie.

Kluczowym elementem ogólnego ryzyka związanego ze zmianą klimatu dla ekosystemów, siedlisk i gatunków jest ich podatność na zagrożenia, jak wyjaśniono w załączniku 2 sekcja 3.

Oceny podatności na zagrożenia mają zastosowanie do zmian klimatu na określonych obszarach i w związku z tym można je wykorzystywać od poziomu krajowego po poziom terenu.

Oceny podatności na zagrożenia i inne formy ocen ryzyka związanego z klimatem obejmują analizy zaobserwowanych (historycznych) i prognozowanych (przyszłych) czynników w zakresie klimatu, użytkowania gruntów, demografii oraz innych istotnych czynników klimatycznych i pozaklimatycznych. Do gromadzenia i analizy danych można stosować różne podejścia, w zależności od ich postrzeganego znaczenia, dostępności danych i dostępnych zasobów. Na najprostszym początkowym poziomie do sporządzania ocen względnej podatności na zagrożenia można wykorzystywać wiedzę ekspercką, warsztaty i ogólne kryteria ryzyka. Mogą one opierać się na ogólnych zaobserwowanych lub oczekiwanych tendencjach w zakresie zmiany klimatu w regionie oraz na wiedzy na temat ich potencjalnego wpływu na siedliska i gatunki. Aby zapoznać się z przykładem prostej oceny, zob. Sârbu i in. (2014 ⁽⁸⁾ , rys. 17.2) na temat potencjalnego oddziaływania ewentualnych zmian klimatu na poziomie terenu na zbiorowiska roślinności alpejskiej.

Innym powszechnym podejściem do oceny podatności na zagrożenia jest wykorzystanie oczekiwanych lub zaobserwowanych powiązań między cechami biologicznymi a oddziaływaniem zmiany klimatu oraz użycie informacji dotyczących historii biologicznej i życiowej do oceny lub uszeregowania wrażliwości gatunków i ich zdolności przystosowawczych (np. jak wykorzystanych w Sajwaj i in., 2011 ⁽⁹⁾ ). Takie informacje można następnie połączyć z ocenami narażenia, aby przeprowadzić półilościowe oceny podatności na zagrożenia. W bardziej złożonych ocenach podatności na zagrożenia wykorzystuje się podejścia skorelowane, złożone modele mechanistyczne lub ich kombinację w celu uzyskania szacunków ilościowych i analizowanych przestrzennie. Szczegółowe wytyczne dotyczące ocen podatności na zagrożenia wykraczają poza zakres niniejszego dokumentu i w związku z tym nie zostały szczegółowo przeanalizowane (dalsze wytyczne znajdują się w źródłach wymienionych w bibliografii).

Praktyczne podejścia do stosowania ocen podatności na zagrożenia w celu identyfikacji najbardziej narażonych na ryzyko siedlisk, gatunków i terenów Natura 2000, w tym identyfikacji refugiów klimatycznych i analiz przestrzennych odpowiedniej przestrzeni klimatycznej, omówiono bardziej szczegółowo w załączniku 4.

Etap 2b: ustalenie hierarchii zidentyfikowanych ryzyk

Prognozowane ryzyka związane z klimatem można zhierarchizować, biorąc pod uwagę:

- uporczywość/zakres oddziaływania oszacowane na podstawie nakładania się odpowiedniej przestrzeni klimatycznej lub jej współczynnika dla siedliska lub gatunku;

- prawdopodobieństwo;

- ramy czasowe (tj. kiedy oczekuje się znaczącego oddziaływania);

- znaczenie zagrożonych siedlisk i gatunków Natura 2000, przy czym dużą wagę przypisuje się gatunkom endemicznym lub prawie endemicznym w UE lub na danym obszarze w UE, zagrożonym na całym świecie, zagrożonym w UE (tj. zawartym w czerwonej księdze IUCN lub o niewłaściwym-złym stanie ochrony), z wysokim odsetkiem siedliska lub populacji gatunków objętym siecią (lub terenem); oraz gatunkom, które mają duże znaczenie dla funkcjonowania i odporności ekosystemu;

- nieodwracalność, na przykład w odniesieniu do siedlisk, których nie można w wykonalny sposób odtworzyć, lub populacji gatunków, które są zagrożone wymarciem (na skalę globalną lub regionalną), a ich ponowna kolonizacja (lub przenoszenie z dzikich populacji) nie jest możliwa.

Przy ustalaniu hierarchii ryzyka związanego z klimatem dla sieci Natura 2000 oraz jej siedlisk i gatunków zasadnicze znaczenie ma ocena ryzyka w odniesieniu do wszystkich innych znaczących presji i zagrożeń. W przypadku większości siedlisk i gatunków najbardziej rozpowszechnione, bezpośrednie i poważne zgłoszone zagrożenia dotyczą zmiany siedliska, rozdrobnienia siedliska i zanieczyszczenia ⁽¹⁰⁾ . Należy również rozważyć potencjalne interakcje między istniejącymi zagrożeniami a zmianą klimatu. Na przykład susze mogą prowadzić do zwiększonego poboru wody, co powoduje obniżenie zwierciadła wody gruntowej i poziomu rzek, wywołując szkodliwy wpływ na tereny podmokłe.

Etap 2c: określenie celów strategicznych dla sieci Natura 2000, terenów, siedlisk i gatunków najbardziej narażonych na ryzyko związane ze zmianą klimatu

W oparciu o oceny podatności na zagrożenia i ryzyka związane ze zmianą klimatu oraz z uwzględnieniem innych presji i zagrożeń należy opracować cele strategiczne dla sieci Natura 2000 w perspektywie krótko-, średnio- i długoterminowej, aby zoptymalizować przystosowanie się do zmiany klimatu. Cele należy określić najpierw na poziomie krajowej sieci Natura 2000 (i regionów biogeograficznych, które sieć ta obejmuje), aby zwiększyć spójność i skuteczność. Cele mogłyby być ukierunkowane na przykład na zwiększenie zasięgu niektórych siedlisk i gatunków w sieci, poprawę łączności ekologicznej między terenami bądź wyznaczenie lub sklasyfikowanie nowych terenów.

Cele w zakresie przystosowania się do zmiany klimatu na poziomie sieci należy uwzględniać w założeniach ochrony specyficznych dla danego terenu i w stosownych przypadkach włączać je do tych celów, których wymaga się już w odniesieniu do wszystkich gatunków i siedlisk występujących na terenach Natura 2000 (rozdział 2, sekcja 2.3.1). Mogą one na przykład obejmować odbudowę utraconych siedlisk lub zwiększenie populacji niektórych gatunków, które już są obecne. Inne cele mogą obejmować zarządzanie terenem z myślą o wspieraniu kolonizacji przez niektóre gatunki docelowe, które są bardziej narażone na zagrożenia klimatyczne w innych częściach sieci.

1.3. Etap 3: określenie i uszeregowanie według priorytetu działań w zakresie przystosowania się do zmiany klimatu

Celem ram przystosowania się do zmiany klimatu jest wspieranie identyfikacji i nadawania priorytetu oraz ustalania kolejności działań, przy uznaniu, że nie wszystkie środki można lub należy wdrażać wszędzie oraz że wybory muszą odzwierciedlać efektywność ekologiczną, wykonalność i kontekst społeczno-gospodarczy.

Etap 3 ram zapewni:

- określenie środków mających na celu zwiększenie odporności siedlisk i gatunków Natura 2000 oraz ich zdolności do przemieszczania się w odpowiedzi na zmianę klimatu;

- określenie działań w zakresie przystosowania się do zmiany klimatu na poziomie sieci Natura 2000 (krajowym, niższym niż krajowy i biogeograficznym), w obrębie terenów i otaczającego je krajobrazu;

- określenie możliwości wprowadzenia działań w zakresie przystosowania się do zmiany klimatu, aby wypełnić obowiązki wynikające z rozporządzenia o odbudowie zasobów przyrodniczych, wdrażane w ramach krajowych planów odbudowy zasobów przyrodniczych;

- określenie możliwości korzystnych dla wszystkich, w przypadku gdy działania w zakresie przystosowania się do zmiany klimatu dla sieci Natura 2000 mogą wspierać szersze cele w zakresie przystosowania się do zmiany klimatu i łagodzenia jej skutków lub być wspierane przez takie cele;

- uszeregowanie według priorytetu działań w zakresie przystosowania się do zmiany klimatu w ramach sieci Natura 2000.

Etap 3a: określenie działań w zakresie przystosowania się do zmiany klimatu w celu przeciwdziałania ryzyku związanemu ze zmianą klimatu

Podstawowe zasady

W oparciu o cele strategiczne w zakresie zmiany klimatu dla sieci Natura 2000, terenów, siedlisk i gatunków najbardziej narażonych na ryzyko, określone na poprzednim etapie, należy określić i wdrożyć szczególne działania w zakresie przystosowania się do zmiany klimatu na poziomie sieci, terenu i, w razie potrzeby, szerzej rozumianego krajobrazu, z uwzględnieniem konkurencyjnych sposobów użytkowania gruntów, innych celów interesu publicznego i ograniczeń społeczno-gospodarczych. Głównym celem takich działań jest zwiększenie zdolności przystosowawczych ekosystemów, siedlisk i gatunków przez:

- po pierwsze, zwiększenie ich odporności in situ na zagrożenia klimatyczne, aby umożliwić im pozostanie na miejscu i przetrwanie, oraz

- po drugie, w razie potrzeby, pomoc gatunkom w przystosowaniu się do zmiany klimatu w drodze przeniesienia się do bardziej odpowiednich lokalizacji (w obrębie terenów lub na większe odległości).

Zwiększenie odporności jest szczególnie ważne, ponieważ ekosystemy i siedliska, które są w dobrym stanie ekologicznym, oraz gatunki, których populacje dobrze prosperują, są bardziej odporne na zagrożenia klimatyczne (np. siedliska i gatunki Natura 2000 o właściwym stanie ochrony). W rezultacie niektóre z nich mogą być w stanie przetrwać i przystosować się do nowych warunków klimatycznych w swoich obecnych lokalizacjach, nawet jeśli mogą one wydawać się mniej odpowiednie lub nawet nieodpowiednie w modelowaniu niszy klimatycznej.

Jak omówiono w sekcji 2 załącznika 2, "opóźnienia klimatyczne", w przypadku których wydaje się, że niektóre gatunki zmieniają zasięg wolniej niż przewidywano, stanowią dowód na to, że w pewnym stopniu ma to już miejsce. Oczekuje się, że odporność będzie wyższa w zdrowych ekosystemach o nienaruszonych funkcjach i strukturach, gatunkach kluczowych oraz w różnych rodzimych zbiorowiskach gatunków o wysokiej różnorodności genetycznej, ponieważ są one bardziej stabilne i zdolne do przetrwania presji lub odtworzenia się w następstwie ich działania.

W związku z tym w przypadku wielu siedlisk i gatunków Natura 2000 głównym sposobem zwiększenia odporności jest zmniejszenie odczuwanych przez nie istniejących presji i zagrożeń, które w wielu przypadkach nie mają charakteru klimatycznego. Działania powinny koncentrować się na ograniczeniu najbardziej znaczących presji i zagrożeń, które wpływają na siedliska i gatunki Natura 2000, takich jak pogorszenie się stanu siedlisk (np. zrąb zupełny na dużą skalę w lasach, eutrofizacja w wyniku intensywnego rolnictwa, szkody we wrażliwych siedliskach i gatunkach morskich spowodowane połowami dennymi, rozdrobnienie siedlisk, zanieczyszczenie), nadmierna eksploatacja, niepokojenie i inwazyjne gatunki obce. Działania te są często nazywane środkami typu "no regret", ponieważ w obecnych warunkach klimatycznych i tak należy je stosować do celów ogólnej ochrony przyrody i odbudowy zasobów przyrodniczych.

Jeżeli działania mające na celu zmniejszenie istniejących presji są niewystarczające, konieczne mogą być dodatkowe bardziej ukierunkowane środki w celu poprawy stanu siedlisk i wzmocnienia populacji gatunków, zwłaszcza tych, których stan ochrony nie jest obecnie właściwy. Środki odtworzenia w tym zakresie mogłyby obejmować interwencje hydrologiczne ukierunkowane na odtworzenie terenów podmokłych, przywrócenie różnorodności koryt rzecznych i umożliwienie bardziej naturalnej dynamiki, aktywną poprawę systemów zarządzania przez ponowne wprowadzenie systemów ekstensywnego wypasu lub koszenia, które porzucono, aby przywrócić optymalne warunki dla struktury i funkcji siedliska, w tym typowych gatunków. Takie środki mogą poprawić stan osobników, wydajność i liczebność populacji, wzmacniając w ten sposób populacje źródłowe oraz zwiększając prawdopodobieństwo pomyślnego rozprzestrzeniania się osobników i kolonizacji innych odpowiednich obszarów, jeżeli warunki pogorszą się lokalnie.

Odtworzenie lub przywrócenie siedlisk może również pomóc w odwróceniu rozdrobnienia i poprawie łączności ekologicznej, wzmacniając tym samym populacje, a jednocześnie ułatwiając rozprzestrzenianie się między terenami. Dalsze działania mogą obejmować odtworzenie lub przywrócenie dodatkowych siedlisk, takich jak miejsca rozrodu lub żerowania, usunięcie barier utrudniających rozprzestrzenianie się (np. stare tamy lub inna infrastruktura, która przerywa łączność ekologiczną) lub ponowne wprowadzenie lub migrację wspomaganą osobników w celu zwiększenia różnorodności genetycznej. Dowody wskazują, że takie interwencje mogą być korzystne, przy czym ukierunkowane interwencje maksymalizują trwałość populacji najbardziej podatnych na zagrożenia, a rozszerzenie zarządzania siedliskami i ochrony terenów może przynieść korzyści największej liczbie gatunków i ekosystemów ⁽¹¹⁾ .

W załączniku 3 - tabeli 1 przedstawiono odpowiednie środki w odniesieniu do gatunków w zależności od głównych rodzajów ograniczeń w zakresie przystosowania się do zmiany klimatu. Co najważniejsze, zyskanie czasu na rozwój nowych obszarów siedlisk do celu kolonizacji przez przemieszczające się gatunki będzie prawdopodobnie stanowić wspólną potrzebę, ponieważ wiele gatunków będzie w stanie zmieniać się i przemieszczać szybciej niż mogą tworzyć się ich siedliska. W rzeczywistości może to być jedyna opcja w przypadku niektórych gatunków zależnych od konkretnych typów siedlisk, których rozwój zajmuje dużo czasu, nawet przy proaktywnych interwencjach w tworzenie siedlisk.

Załącznik 3 - Tabela 1

Odpowiednie działania w zakresie przystosowania się do zmiany klimatu dla różnych rodzajów ograniczeń w zakresie przystosowania się do zmiany klimatu

Ograniczenie w zakresie przystosowania się do zmiany klimatu	Odpowiedź
Tymczasowe luki w odpowiedniej przestrzeni klimatycznej	Zwiększenie odporności istniejących populacji, aby zyskać na czasie
Niezdolność do przeniesienia się na nowe obszary o odpowiednim klimacie i siedlisku	Zwiększenie zdolności w zakresie rozprzestrzeniania się (lub przenoszenie/migracja wspomagana)
Brak odpowiedniego siedliska na nowych obszarach o odpowiednim klimacie	Zwiększenie odporności istniejących populacji (aby zyskać na czasie) oraz pomoc w odtwarzaniu lub przywróceniu siedlisk
Trwała utrata obszarów o odpowiedniej przestrzeni klimatycznej, które pokrywają się z potencjalnym siedliskiem	Zwiększenie odporności istniejących populacji, aby sprawdzić, czy mogą one przetrwać, lub inwestowanie zasobów gdzie indziej
Źródło: na podstawie Tucker i de Soye (2009) (12)

Naukowcy są zgodni, że chociaż działania w zakresie przystosowania się do zmiany klimatu mogą zapobiec pewnemu szkodliwemu oddziaływaniu klimatu lub przynajmniej je spowolnić, w perspektywie długoterminowej zaistnieje coraz większa potrzeba zrównoważenia uzgodnionych aktywnych interwencji względem określonych typów siedlisk wymienionych w załączniku I do dyrektywy siedliskowej (uznawanych obecnie) i gatunków na ich obecnych terenach ze strategiami, które służą osiągnięciu szerszych, bardziej długoterminowych celów. W związku z faktem, że pewne zmiany są nieuniknione, długoterminowe cele w zakresie przystosowania się do zmiany klimatu powinny określać, co jest możliwe do zaakceptowania pod względem zmian, a także powinny być elastyczne i możliwe do dostosowania w miarę pogłębiania się wiedzy. Jedną z przyczyn tego stanu rzeczy jest fakt, że ponieważ gatunki różnią się pod względem reakcji na zmianę klimatu, niektóre obecne typy siedlisk HD prawdopodobnie będą się różnić pod względem składu. Podobnie niektóre populacje gatunków mobilnych mogą wykazywać znaczne zmiany w rozmieszczeniu, na co już wskazują krótsze migracje niektórych ptaków wodnych. Nie musi to jednak być szkodliwe z punktu widzenia liczebności populacji migrującej.

W wytycznych IUCN dotyczących przystosowania się do zmiany klimatu w odniesieniu do obszarów chronionych ⁽¹³⁾ uznano, że pewne istotne długoterminowe zmiany w ekosystemie są nieuniknione. W związku z tym w strategiach w zakresie przystosowania do zmiany klimatu konieczne jest uwzględnienie odpowiednich poziomów interwencji. Podobnie podczas międzynarodowej konferencji w sprawie zarządzania obszarami chronionymi w związku ze zmianą klimatu (IMPACT) ⁽¹⁴⁾ w 2012 r. zalecono, aby sieć Natura 2000 stała się bardziej funkcjonalnym i dynamicznym systemem, uzupełnionym o inne obszary w celu poprawy jej spójności (⁴).

Prace nad określeniem środków mających na celu zwiększenie zdolności przystosowawczych siedlisk i gatunków Natura 2000 powinny obejmować ukierunkowane środki dotyczące konkretnych siedlisk i gatunków, jeżeli wymaga się tego do osiągnięcia właściwego stanu ochrony. Powinno to obejmować działania mające na celu wdrożenie krajowych planów odbudowy zasobów przyrodniczych opracowanych na podstawie rozporządzenia o odbudowie zasobów przyrodniczych.

Środki mające na celu zwiększenie zdolności przystosowawczych sieci Natura 2000 na poziomie sieci, terenu i szerzej rozumianego krajobrazu omówiono w załączniku 4.

Etap 3b: określenie możliwości przyczynienia się do osiągnięcia szerszych celów w zakresie przystosowania się do zmiany klimatu i łagodzenia jej skutków

Po określeniu działań w zakresie przystosowania się do zmiany klimatu należy przyjrzeć się oddziaływaniu zmiany klimatu na szersze cele w zakresie przystosowania się do zmiany klimatu i łagodzenia jej skutków, użytkowników gruntów/mórz oraz inne zainteresowane strony. Podobnie jak w przypadku innych elementów ram, należy tego dokonać na poziomie strategicznym (np. z uwzględnieniem dyskusji między organami ochrony przyrody a innymi organami sektorowymi i przedstawicielami zainteresowanych stron), a następnie również na poziomie terenu.

W ramach tych prac można zidentyfikować rozległe obszary o potencjalnie pokrywających się dodatkowych korzyściach, takie jak obszary, na których odtworzenie siedlisk mogłoby przyczynić się do złagodzenia skutków powodzi, ograniczenia erozji, zabezpieczenia zaopatrzenia w wodę, zmniejszenia zanieczyszczenia oraz zwiększenia składowania i pochłaniaczy dwutlenku węgla. Wszelkie takie wzajemne korzyści można następnie wspierać za pomocą wspólnych działań i partnerstw (np. dotyczących zwiększania obszarów lasów rodzimych między organami ds. przyrody i leśnictwa). Może to umożliwić pozyskanie finansowania spoza sektora przyrody, na przykład w związku z leśnictwem, ochroną przeciwpowodziową i ograniczaniem ryzyka pożarów. Jest to kluczowy krok w kierunku integracji wymogów dotyczących przystosowania się do zmiany klimatu w odniesieniu do sieci Natura 2000 oraz szerszych celów w zakresie łagodzenia zmiany klimatu i przystosowania się do niej. W związku z tym istotne znaczenie ma ustanowienie partnerstwa (zob. sekcja 1.1 załącznika 3) z udziałem organów sieci Natura 2000, właścicieli gruntów, użytkowników gruntów/mórz, kluczowych przedsiębiorstw, społeczności lokalnych, ochrony ludności i innych zainteresowanych stron.

Etap 3c: identyfikacja potencjalnych konfliktów, których należy unikać

Chociaż inicjatywy na rzecz łagodzenia zmiany klimatu i działania w zakresie przystosowania się do zmiany klimatu z innych sektorów mogą przynieść sieci Natura 2000 potencjalne wzajemne korzyści, mogą również wystąpić pewne konflikty. Na przykład projekt ochrony przeciwpowodziowej może mieć negatywny wpływ na teren Natura 2000. W miarę możliwości konflikty te należy identyfikować na wczesnym etapie w ramach planowania strategicznego i dyskusji z zainteresowanymi stronami w celu wyboru najodpowiedniejszych środków. Może to obejmować rozważenie alternatywnych rozwiązań, takich jak podejścia oparte na zasobach przyrody, które współdziałają z procesami naturalnymi i utrzymują łączność ekologiczną. W przypadku złożenia formalnych wniosków dotyczących przedsięwzięć lub planów, które mogą negatywnie oddziaływać na teren Natura 2000, należy poddać je odpowiedniej ocenie zgodnie z art. 6 ust. 3 dyrektywy siedliskowej.

Etap 3d: ocena działań w zakresie przystosowania się do zmiany klimatu i uszeregowanie ich według priorytetu

Ponieważ w wyniku oceny ryzyka związanego ze zmianą klimatu i działań w zakresie przystosowania się do zmiany klimatu prawdopodobnie powstanie długa lista możliwych wariantów, niezbędne jest obiektywne ustalenie priorytetów w oparciu o dowody, obejmujących sieć, poszczególne tereny oraz szerzej rozumiany krajobraz.

Aby uszeregować według priorytetu działania w zakresie przystosowania się do zmiany klimatu, można wziąć pod uwagę pewne kwestie, takie jak:

- zdolność do przeciwdziałania najbardziej priorytetowemu ryzyku związanemu ze zmianą klimatu dla siedlisk i gatunków Natura 2000, jak określono w etapie 2b (sekcja 2 załącznika 3);

- priorytetowe traktowanie terenów, na których oczekuje się największego ryzyka związanego ze zmianą klimatu dla siedlisk i gatunków Natura 2000;

- skuteczność i niezawodność w ograniczaniu (łagodzeniu) przewidywanego szkodliwego oddziaływania zmiany klimatu na siedliska i gatunki Natura 2000;

- elastyczność, poprzez priorytetowe traktowanie środków, które można łatwo i niskim kosztem dostosować w odpowiedzi na ich rezultaty, zmiany w spodziewanym ryzyku związanym z klimatem i inne nowe informacje;

- wkład w osiągnięcie celów rozporządzenia o odbudowie zasobów przyrodniczych;

- możliwość przyczynienia się do osiągnięcia celów w zakresie łagodzenia zmiany klimatu, takich jak zwiększenie składowania i sekwestracji dwutlenku węgla dzięki odtwarzaniu siedlisk bogatych w węgiel (rozdział 3, sekcja 3.2);

- możliwość ograniczenia innego przewidywanego szkodliwego oddziaływania zmiany klimatu (np. rozwiązania oparte na zasobach przyrody zmniejszające ryzyko powodzi i innych klęsk żywiołowych lub zapewniające bardziej niezawodne zasoby wodne), z priorytetowym traktowaniem wariantów korzystnych dla wszystkich i przynoszących wielorakie korzyści (rozdział 3, sekcja 3.1);

- racjonalność pod względem kosztów.

Środki można uszeregować według priorytetu zgodnie z powyższymi kwestiami. W szczególności priorytetowo należy potraktować środki, które z największym prawdopodobieństwem przyczynią się do osiągnięcia i utrzymania właściwego stanu ochrony siedlisk i gatunków Natura 2000 o dużym znaczeniu dla ochrony i szczególnie wrażliwych na zmianę klimatu.

Wybór działań w zakresie przystosowania się do zmiany klimatu powinien opierać się na zasadach ekologicznych i uwzględniać stopień ich wiarygodności, zgodnie z najlepszymi dostępnymi dowodami. Nieprzetestowane działania o niepewnym stopniu wiarygodności, ryzyku nieprawidłowych działań adaptacyjnych i wysokich kosztach (np. korytarze wielkoskalowe) wymagają solidnych i kompleksowych ocen prawdopodobnego oddziaływania (w tym oddziaływania innego niż środowiskowe) oraz opłacalności.

Chociaż sytuacja będzie różna w przypadku konkretnych siedlisk i gatunków Natura 2000 oraz terenów Natura 2000, wysoki priorytet należy nadać działaniom, które zwiększają odporność ekosystemów in situ zarówno w odniesieniu do siedlisk, jak i gatunków przez ograniczenie poważnych zagrożeń i odwrócenie ich wcześniejszego oddziaływania. W praktyce oznacza to często usprawnienie i przyspieszenie obecnych działań ochronnych, takich jak ochrona najważniejszych terenów, ograniczenie zanieczyszczenia, kontrola inwazyjnych gatunków obcych, regulowanie eksploatacji, zarządzanie półnaturalnymi siedliskami i populacjami gatunków oraz ich odtwarzanie.

Na niektórych obszarach najważniejsze działania będą polegały na zwiększeniu odporności terenów na ekstremalne zdarzenia klimatyczne (np. pożary, powodzie, burze), gdyż częstotliwość i uporczywość tych zdarzeń już rośnie (sekcja 2.4 załącznika 4). Takie zdarzenia mogą prowadzić do całkowitej utraty lub niemal całkowitego zniszczenia siedlisk i populacji gatunków na danym terenie (lub np. w dolinie rzeki), z którego to stanu nie można ich łatwo odtworzyć.

Na poziomie sieci powszechnie zaleca się zwiększenie zasięgu obszarów chronionych, co stanowi jeden z najskuteczniejszych sposobów zaspokojenia opisanych powyżej potrzeb w zakresie przystosowania się do zmiany klimatu ^{(15) (16)} . Opiera się to na licznych badaniach, które wykazały, że sieci obszarów chronionych odgrywają kluczową rolę w utrzymaniu wysokiej jakości siedlisk ("przestrzeń dla przyrody"), które są odporne na zmianę klimatu i mogą być kolonizowane przez gatunki w miarę ich przemieszczania się w odpowiedzi na zmianę klimatu ^{(17) (18) (19) (20) (21) (22) (23) (24) (25)} . Oczywiste jest również, że gdy obszary chronione są duże i połączone za pomocą powiązań i siedlisk pomostowych osadzonych w przepuszczalnej matrycy, dodatkowo sprzyja to trwałości populacji i ekspansji zasięgu ⁽²⁶⁾ .

Ocena dowodów na korzyści płynące ze środków mających na celu wzmocnienie sieci obszarów chronionych doprowadziła do ustalenia ogólnej hierarchii priorytetów: największym priorytetem jest poprawa jakości terenów, następnie powiększenie terenów, potem dodanie większej liczby terenów, następnie lepsze połączenie terenów z wykorzystaniem siedlisk pomostowych i bardziej przepuszczalnej matrycy siedlisk ⁽²⁷⁾ , a wreszcie utworzenie korytarzy ⁽²⁸⁾ . Opisano je bardziej szczegółowo w załączniku 3 - tabeli 2.

Dalsze zalecenia dotyczące kryteriów oceny strategii i działań w zakresie przystosowania się do zmiany klimatu zawarto w Podręczniku zarządzania zmianą siedlisk ⁽²⁹⁾ .

Załącznik 3 - Tabela 2

Typowe priorytety w zakresie projektowania obszarów chronionych i szerszych (przyrodniczych) sieci ekologicznych

Uwaga. Dane liczbowe mają charakter wyłącznie orientacyjny i należy je wykorzystywać z należytym uwzględnieniem uwarunkowań lokalnych. Tereny niekoniecznie odnoszą się do wyznaczonego terenu (obszaru chronionego), ale do obszaru przyległego siedliska dzikiej fauny i flory.

Lepsza jakość terenu >	Większe tereny >	Więcej terenów >	Siedliska pomostowe i przepuszczalna matryca >	Korytarze
- Wspieranie naturalnych procesów - Wspieranie tworzenia mozaiki siedlisk - Tworzenie większej liczby nisz i przyjmowanie zakłóceń ekologicznych dla większej liczby gatunków - wykorzystanie "inżynierów ekosystemu" - Zwiększenie nieporządku (zmiana struktury fizycznej w obrębie terenów) - Przywrócenie brakującej bioróżnorodności przez zwiększenie niszy lub reintrodukcję - Zachowanie rzadkich gatunków - Wspieranie kolonistów klimatycznych (z wyjątkiem inwazyjnych gatunków obcych) - Ograniczenie efektów styku przez buforowanie terenów i wspieranie stopniowych ekotonów (30) w celu "złagodzenia styku" - Strefy buforowe o szerokości co najmniej 50-100 m, ewentualnie do 500 m - Utrzymanie ciągłości ekologicznej zrównoważonego gospodarowania w celu ochrony gleb	- Wystarczająco duże, aby wspierać naturalne procesy - wystarczające do zapewnienia funkcjonowania ekosystemów - Zapewnienie przestrzeni dla dynamiki ekosystemów, wspieranie mozaiki - Ograniczenie efektów styku przez zmniejszenie stosunku krawędzi do powierzchni - Odtworzenie rozdrobnionych siedlisk - Odtworzenie zdegradowanych siedlisk otaczających teren - Powiększenie terenów do > 40 ha (lub > 100 ha w przypadku gatunków o szerokim zasięgu)	- Preferowane tworzenie większych terenów względem wielu mniejszych - Ukierunkowanie na obszary niechronionych, niemożliwych do zastąpienia siedlisk lub obszary z długą ciągłością ekologiczną gospodarowania gruntami o niskiej intensywności - Ukierunkowanie na obszary ze złożoną lub dodatkową topografią i geomorfologią oraz z potencjałem do bycia refugium klimatycznym - Ukierunkowanie na obszary o istotnym potencjale siedliskowym w obszarze otaczającym - Ukierunkowanie na obszary zdegradowane o potencjale w zakresie świadczenia usług ekosystemowych na wysokim poziomie - Zapewnienie łączności dla nowych terenów	- W przypadku słabo rozprzestrzeniających się gatunków tereny powinny znajdować się w odległości < 1 km od siebie i < 200 m od siebie w przypadku wysoce wyspecjalizowanych gatunków występujących w danym siedlisku - Rozszerzenie terenów w kierunku istniejącego siedliska w celu zmniejszenia przestrzeni między płatami - Zwiększenie zasięgu półnaturalnego siedliska w krajobrazie - Zmniejszenie intensywności i różnorodności użytkowania gruntów na otaczających obszarach wiejskich - Siedliska pomostowe powinny zapewnić odpowiednie zasoby, aby uniknąć sytuacji, w której staną się pułapkami ekologicznymi (tj. przyciągną gatunki do siedlisk niskiej jakości)	- Preferowanie korytarzy naturalnych względem korytarzy zaprojektowanych przez człowieka - Stosowanie liniowych elementów krajobrazu - Zapewnienie dopasowania siedliska korytarza do siedliska na głównych terenach - Minimalna szerokość korytarzy wynosi 100 m, preferowana jest większa szerokość
Źródło: Crick i in., (2020) (31) (28) z niewielkimi dostosowaniami.

1.4. Etap 4: wdrożenie wybranych działań w zakresie przystosowania się do zmiany klimatu

Etap 4 ram ma na celu:

- przekształcenie wariantów przystosowania się do zmiany klimatu w działania objęte harmonogramem;

- zintegrowanie wybranych działań w zakresie przystosowania się do zmiany klimatu z planami zarządzania terenami Natura 2000 na szczeblu krajowym i na poziomie terenu;

- wdrożenie działań w zakresie przystosowania się do zmiany klimatu, w tym za pośrednictwem krajowego planu odbudowy zasobów przyrodniczych;

- określenie synergii i powiązanie działań w zakresie przystosowania się do zmiany klimatu z krajowym i regionalnym planowaniem w zakresie przystosowania się do zmiany klimatu oraz krajową strategią i planem w tej dziedzinie.

Po określeniu wszystkich działań w zakresie przystosowania się do zmiany klimatu, ustaleniu priorytetów i dokonaniu wyboru działań, należy je włączyć do planu zarządzania siecią Natura 2000 na poziomie kraju i na poziomie terenu. Działania w zakresie przystosowania się sieci Natura 2000 do zmiany klimatu należy opracować w synergii z krajowym planem odbudowy zasobów przyrodniczych wymaganym na podstawie rozporządzenia o odbudowie zasobów przyrodniczych, ponieważ niektóre działania w zakresie przystosowania się do zmiany klimatu można wdrożyć w ramach krajowego planu odbudowy zasobów przyrodniczych. Działania w zakresie przystosowania się do zmiany klimatu powinny być również powiązane z krajową strategią i planem w zakresie przystosowania się do zmiany klimatu (wymaganymi przez Europejskie prawo o klimacie).

Głównym celem tego etapu powinno być zwiększenie skali i koordynacja działań, poszukiwanie synergii z innymi sektorami, politykami i strategiami oraz uzyskanie finansowania. Jak wspomniano wcześniej (etap 1), szczególnie ważne jest zaangażowanie zróżnicowanego grona partnerów, aby pomóc w określeniu szerokiego zakresu źródeł finansowania i uzyskaniu do nich dostępu. Ze względu na liczne potencjalne dodatkowe korzyści wynikające z działań w zakresie przystosowania się do zmiany klimatu dla terenów Natura 2000 oraz szerszych celów w zakresie przystosowania się do zmiany klimatu i łagodzenia jej skutków należy poszukiwać szerokiego zakresu możliwości finansowania ⁽³²⁾ , w tym środków, które nie byłyby dostępne wyłącznie na finansowanie założeń ochrony przyrody.

Ważnym elementem planowania powinno być rozważenie niezbędnego harmonogramu działań i określenie pilnych działań, zwłaszcza że działania w zakresie przystosowania się do zmiany klimatu powinny już być w toku, aby przeciwdziałać niektórym zagrożeniom. W związku z tym często należałoby skupić się na natychmiastowych skutkach w perspektywie krótkoterminowej, zwłaszcza w przypadkach, w których już je zaobserwowano, i w związku z tym prawdopodobnie będą nadal występować. Konieczne może być jednak planowanie środków dotyczących zagrożeń klimatycznych, co do których oczekuje się, że będą wywierać bardziej długoterminowe oddziaływanie na sieć i tereny Natura 2000. Wynika to z faktu, że planowanie i wdrażanie niektórych środków zajmie dużo czasu, a większość siedlisk reaguje powoli na środki zarządzania i odtworzenia. Wczesne przystosowanie się do zmiany klimatu może pomóc w ograniczeniu strat finansowych, a gotowość może zapobiec wydatkom na kosztowne środki nadzwyczajne w późniejszym terminie ⁽³³⁾ .

1.5. Etap 5: monitorowanie i ocena skuteczności działań w zakresie przystosowania się do zmiany klimatu

Etap 5 ram ma na celu:

- zapewnienie wdrożenia zidentyfikowanych działań w zakresie przystosowania się do zmiany klimatu;

- wiarygodną ocenę wpływu działań w zakresie przystosowania się do zmiany klimatu i ich oddziaływania na ekosystem oraz konkretne docelowe chronione siedliska i gatunki;

- dostosowanie działań w zakresie przystosowania się do zmiany klimatu zgodnie z wynikami monitorowania, aby zoptymalizować ich skuteczność i efektywność.

Aby zapewnić wdrożenie działań w zakresie przystosowania się do zmiany klimatu i osiągnięcie oczekiwanych wyników, konieczne jest regularne monitorowanie i ocena ich skuteczności. Działania te należy ocenić pod kątem nadrzędnych celów dyrektyw dotyczących ochrony przyrody oraz wkładu sieci Natura 2000 w osiągnięcie i utrzymanie właściwego stanu ochrony siedlisk i gatunków, a także bardziej szczegółowych celów w zakresie przystosowania się do zmiany klimatu sformułowanych na wczesnych etapach ram przystosowania się do zmiany klimatu. Działania należy monitorować i oceniać, aby śledzić postępy i zapewniać wkład w proces decyzyjny przez wskazanie, które działania wymagają dostosowania (zob. poniżej).

W ramach prac w zakresie monitorowania należy unikać niepotrzebnego powielania wysiłków, a zatem należy je zaprojektować w taki sposób, aby w miarę możliwości wykorzystywać istniejące systemy monitorowania i dane państw członkowskich, w szczególności systemy ustanowione na podstawie art. 12 dyrektywy ptasiej i art. 17 dyrektywy siedliskowej, a także na podstawie rozporządzenia o odbudowie zasobów przyrodniczych, które wymaga monitorowania skuteczności środków odtworzenia.

W oparciu o prace w zakresie monitorowania i oceny, cele w zakresie przystosowania się do zmiany klimatu oraz zmieniające się warunki klimatyczne i ryzyka należy w razie potrzeby dokonywać przeglądu i dostosowania działań. Biorąc pod uwagę wysoki poziom niepewności co do wymaganych działań i ich skuteczności, należy je wdrażać z wykorzystaniem zarządzania adaptacyjnego ⁽³⁴⁾ . Zarządzanie adaptacyjne jest kluczową strategią, która wspiera podejmowanie decyzji w obliczu niepewności i zmieniających się warunków. Jest to uporządkowany, powtarzalny proces optymalnego podejmowania decyzji dotyczących zarządzania, oparty na monitorowaniu systemu.

Ponieważ oddziaływanie zmiany klimatu staje się z czasem lepiej znane i przewidywalne, zarządzanie adaptacyjne postrzega się jako podstawowe, praktyczne narzędzie włączania działań w zakresie przystosowania się do zmiany klimatu w zarządzanie wszystkimi obszarami chronionymi, w tym terenami Natura 2000, oraz ich planowanie. Monitorowanie mające na celu ocenę skuteczności działań w zakresie zarządzania i postępów w osiąganiu wyznaczonych celów ochrony może pomóc w ustaleniu, czy potrzebne są inne środki na różnych poziomach zarządzania, a w szczególności na poziomie zarządzania terenem.

Zarządzanie adaptacyjne może również pomóc w zapewnieniu, aby działania w zakresie przystosowania się do zmiany klimatu przynosiły zamierzone rezultaty dzięki przeglądowi i udoskonaleniu planowanych i wdrożonych działań. Może to pomóc w zapobieganiu niekorzystnym skutkom, które zwiększają lub przenoszą ryzyko, zamiast je ograniczać (nieprawidłowe działania adaptacyjne).

Podejścia do planowania zarządzania oraz do zarządzania adaptacyjnego w zakresie przystosowania się do zmiany klimatu na terenach Natura 2000 opracowano w studium przypadku Natur'Adapt (studium przypadku 6). W przypadku chronionych obszarów morskich podejścia opracowano w studium przypadku śródziemnomorskiego programu operacyjnego Interreg V-B MPA-Adapt ⁽³⁵⁾ , podsumowanym poniżej w studium przypadku 7.

Aby wspierać skuteczne zarządzanie adaptacyjne, należy zwiększyć i usprawnić monitorowanie skutków zmiany klimatu na terenach Natura 2000 oraz oddziaływania na chronione siedliska i gatunki (np. na strukturę i funkcję, skład, populację oraz obszar i zasięg). Podobnie należy również wzmocnić monitorowanie szerzej rozumianego środowiska, zwłaszcza w przypadku krajobrazów, które wchodzą w ścisłą interakcję z siecią Natura 2000. W celu wzmocnienia i poprawy monitorowania bioróżnorodności w odniesieniu do terenów Natura 2000 i zmiany klimatu zaleca się następujące działania:

- wykorzystanie i udoskonalenie monitorowania prowadzonego w związku z art. 12 dyrektywy ptasiej i art. 17 dyrektywy siedliskowej, aby umożliwić rzetelną analizę stanu siedlisk i gatunków w sieci Natura 2000, oddziaływania presji i zagrożeń, w tym zmiany klimatu, oraz środków zastosowanych w celu zaradzenia im;

- zapewnienie odpowiedniego monitorowania, w tym oddziaływania zmiany klimatu w szerzej rozumianym środowisku, zwłaszcza na obszarach, które wchodzą w ścisłą interakcję z siecią Natura 2000;

- opracowanie protokołów dla zarządzających ochroną w celu monitorowania zmian i angażowania się w podejścia oparte na nauce obywatelskiej, aby usprawnić gromadzenie danych i zwiększyć poczucie odpowiedzialności społeczności lokalnych za obszary ochrony;

- zintensyfikowanie monitorowania i rozpowszechniania powiązanej oceny ekosystemu (mapowanie i ocena korzyści płynących z usług ekosystemowych, np. składowania dwutlenku węgla, ochrony przeciwpowodziowej) zapewnianej w wyniku działań takich jak przywrócenie/odtworzenie ekosystemu oraz innych działań w zakresie przystosowania się do zmiany klimatu, które zapewniają szersze korzyści w zakresie przystosowania się do zmiany klimatu i łagodzenia jej skutków, zwłaszcza na terenach Natura 2000;

- zintensyfikowanie i usprawnienie monitorowania środków mających na celu zwiększenie spójności sieci, takich jak zwiększenie zasięgu obszarów chronionych, siedlisk o charakterze pomostowym, korytarzy, przejść dla dzikiej fauny oraz szerszych środków ochrony środowiska.

Studium przypadku 7: MPA-Adapt

W najbliższych dziesięcioleciach klimat Morza Śródziemnego będzie ulegał szybkim zmianom. Bezpośrednie dowody na zmianę klimatu obserwuje się już na wybrzeżu Morza Śródziemnego, w tym na chronionych obszarach morskich i terenach Natura 2000. Potrzeba budowania odporności zarówno w społecznych, jak i ekologicznych aspektach chronionych obszarów morskich z wykorzystaniem zarządzania adaptacyjnego staje się niezbędna do łagodzenia szybkich zmian i dostosowywania się do nich w celu utrzymania i ochrony zdrowych ekosystemów. Zmiana klimatu nie jest jednak wyraźnie uwzględniona w większości planów zarządzania, a informacje mające pomóc w podejmowaniu decyzji dotyczących chronionych obszarów morskich są zarówno ograniczone, jak i fragmentaryczne.

Celem projektu Interreg MPA-Adapt było opracowanie opartych na współpracy i specyficznych dla danego terenu planów w zakresie przystosowania się do zmiany klimatu dla chronionych obszarów morskich; celem tych planów jest zwiększenie odporności na oddziaływanie zmiany klimatu. Osiągnięto to dzięki budowaniu zdolności w zakresie skutecznego zarządzania, ocenie ryzyka oraz analizowaniu potencjalnych działań i priorytetów, aby zwiększyć zdolności przystosowawcze i odporność bioróżnorodności na terenach i w społecznościach lokalnych. Projekt zapewnił również wytyczne dla zarządzających chronionymi obszarami morskimi i lokalnych zainteresowanych stron dotyczące wdrażania i testowania podejść do zmiany klimatu.

Do realizacji tej inicjatywy wybrano pięć chronionych obszarów morskich. Te pięć terenów wyznaczono jako tereny Natura 2000, ale objęto je również innymi formami ochrony. Wszystkie obejmują siedliska i gatunki Natura 2000.

Względem pięciu chronionych obszarów morskich zastosowano wspólny proces i metodykę sporządzania planów działania na rzecz przystosowania się do zmiany klimatu. Zaproponowano, aby do planów zarządzania chronionymi obszarami morskimi włączyć szereg środków, w tym dotyczących monitorowania, regulacji i dostosowania działań mających na celu wspieranie odporności gatunków i siedlisk morskich na zmianę klimatu, kampanii komunikacyjnych i uświadamiających oraz strategii mających na celu włączenie przystosowania się do zmiany klimatu do planów zarządzania każdego chronionego obszaru morskiego. MPA-Adapt wspierał zarządzających chronionymi obszarami morskimi, koncentrując się na wspólnych podatnościach na zagrożenia, a jednocześnie zapewnił elastyczne ramy koncepcyjne w celu rozwiązania problemów specyficznych dla danego terenu na każdym chronionym obszarze morskim.

Jest to pierwszy tego rodzaju projekt dla środowiska morskiego i przybrzeżnego Morza Śródziemnego. Będzie on również wspierać sieci dzięki usprawnieniu dialogu i koordynacji między zarządzającymi chronionymi obszarami morskimi a naukowcami, aby utworzyć pierwszą linię obszarów wskaźnikowych dla śródziemnomorskich chronionych obszarów morskich. Projekt MPA-Adapt jest obecnie kontynuowany w ramach projektu o nazwie MPA-Engage, którego celem jest zastosowanie metodyk opracowanych w ramach poprzedniego projektu i rozszerzenie procesu przygotowywania planów w zakresie przystosowania się do zmiany klimatu na większą liczbę chronionych obszarów morskich w regionie Morza Śródziemnego.

Źródło: MPA-ADAPT ⁽³⁶⁾

ZAŁĄCZNIK  4

POTENCJALNE DZIAŁANIA W ZAKRESIE PRZYSTOSOWANIA SIĘ DO ZMIANY KLIMATU

1. Wymogi dotyczące siedlisk i gatunków narażonych na ryzyko związane ze zmianą klimatu

Państwa członkowskie mają swobodę wyboru działań w zakresie przystosowania się do zmiany klimatu, które odpowiadają ich warunkom ekologicznym i ramom finansowania. W niniejszym rozdziale przedstawiono szereg praktycznych działań, które państwa członkowskie mogą podjąć zgodnie ze swoimi krajowymi priorytetami i potrzebami, bez tworzenia nowych zobowiązań prawnych.

1.1. Poziom sieci

Działania dotyczące sieci powinny mieć na celu utrzymanie lub zwiększenie przyszłej odporności i skuteczności sieci Natura 2000 jako całości, z uwzględnieniem prawdopodobnego oddziaływania zmiany klimatu, w tym lokalnego wymierania i potencjalnej kolonizacji nowych obszarów. W szczególności działania powinny w razie potrzeby poprawić spójność sieci, aby pomóc w osiągnięciu właściwego stanu ochrony siedlisk i gatunków Natura 2000. Jak omówiono w sekcji 2.3.6, ramka 2-6, aby sieć była spójna, musi być adekwatna, reprezentatywna, odporna i połączona. Biorąc pod uwagę oczekiwane oddziaływanie zmiany klimatu i potencjalne zmiany w rozmieszczeniu niektórych siedlisk i gatunków, może zaistnieć potrzeba ponownej oceny spójności sieci i, w razie potrzeby, dostosowania jej pod względem liczby, lokalizacji i wielkości terenów.

Szczególnie ważna jest adekwatność sieci. W licznych badaniach i zaleceniach dotyczących przystosowania się do zmiany klimatu (np. wytyczne IUCN i inne publikacje zawarte w bibliografii) podkreślono potrzebę powiększenia chronionych siedlisk wysokiej jakości. Sieci obszarów chronionych odgrywają kluczową rolę w utrzymaniu wysokiej jakości siedlisk ("przestrzeń dla przyrody"), które są odporne na zmianę klimatu i mogą być kolonizowane przez gatunki w miarę ich przemieszczania się w odpowiedzi na zmianę klimatu. Większe tereny wykazują również większą odporność, ponieważ są zazwyczaj bardziej odporne na presję (np. zanieczyszczenie i zakłócenia) i bardziej heterogeniczne oraz mieszczą większe populacje gatunków, które są bardziej odporne ze względu na mniejszą podatność na wymieranie w wyniku zdarzeń losowych.

W razie zmniejszenia się liczebności siedlisk i gatunków lub ich utraty na terenach, konieczne jest zapewnienie ich ogólnej wystarczającej obecności w sieci, biorąc pod uwagę zmiany w ich rozmieszczeniu. W przypadku gatunków może to zależeć od wystarczającego rozmieszczenia ich siedliska oraz od zdolności gatunków do przemieszczania się i kolonizowania nowych terenów. W przypadku siedlisk i gatunków najbardziej narażonych na ryzyko związane ze zmianą klimatu i inne zagrożenia konieczne może być zwiększenie ich reprezentatywności w sieci, aby zminimalizować ryzyko strat, takich jak straty wynikające ze zmiany klimatu.

Tereny w ramach sieci muszą być również odpowiednio połączone, aby umożliwić gatunkom przemieszczenie się z obecnych do przyszłych odpowiednich stref klimatycznych. W przypadku gatunków, które mogą być zmuszone do przemieszczania się w odpowiedzi na zmianę klimatu, kluczowe znaczenie ma funkcjonalne połączenie ich terenów Natura 2000 z innymi miejscami na terenach Natura 2000 lub poza nimi, w szczególności z miejscami, które zgodnie z oczekiwaniami pozostaną lub staną się odpowiednie w obliczu zmiany klimatu. W przypadku niektórych gatunków ułatwianie zmiany zasięgu będzie wymagało wystarczającego stopnia łączności na dużych odległościach, ponieważ zgodnie z przewidywaniami ich odpowiednie strefy klimatyczne przesuną się w perspektywie długoterminowej o kilkaset kilometrów. Aby chronić najlepsze trasy i zwiększyć zakres stosowania środków transgranicznych, konieczna może być współpraca transgraniczna.

Niektóre strategie ułatwiające łączność mogą jednak również mieć wady, które należy wziąć pod uwagę przy opracowywaniu strategii na poziomie sieci (np. mogą zapewniać gatunkom niewystarczającą przestrzeń do przemieszczania się lub ułatwiać rozprzestrzenianie się inwazyjnych gatunków obcych ⁽¹⁾ ). Jak przedstawiono w rozdziale 3, załącznik 3 - tabela 2, dowody wskazują, że priorytetowa kolejność działań mających na celu wzmocnienie sieci ekologicznych obejmuje zazwyczaj poprawę jakości istniejących terenów, zwiększenie ich rozmiarów i liczby, a następnie wzmocnienie łączności za pomocą siedlisk pomostowych, bardziej przepuszczalnej matrycy i korytarzy. W niektórych okolicznościach sama poprawa jakości i wielkości terenów może zapewnić odpowiednią łączność funkcjonalną dzięki zwiększeniu wskaźników sukcesu reprodukcyjnego i emigracji.

1.2. Poziom terenu

Podczas opracowywania działań w zakresie przystosowania się do zmiany klimatu na poziomie terenu Natura 2000 zaleca się ustanowienie założeń ochrony specyficznych dla danego terenu, jak opisano w sekcji 2.3.1. Powinny one obejmować wszystkie siedliska i gatunki Natura 2000. Chociaż nie jest to wymóg prawny, zaleca się również identyfikację i uwzględnienie gatunków narażonych na ryzyko związane ze zmianą klimatu w całej sieci, które mogą być potencjalnymi nowymi kolonizatorami ze względu na odpowiednie siedliska i warunki klimatyczne.

Założenia ochrony powinny być ukierunkowane na wspieranie odporności siedlisk i gatunków na terenach Natura 2000. Populacje gatunków i siedliska, które są w dobrym stanie ekologicznym, mogą lepiej przystosować się do zmiany klimatu. Zdrowe populacje wykazują większą zdolność do odbudowy po zdarzeniach ekstremalnych i produkują więcej młodych osobników, które mogą rozprzestrzeniać się na nowe odpowiednie obszary. Środki w zakresie odporności na danym terenie powinny mieć na celu po pierwsze zmniejszenie istniejących presji, które są szkodliwe dla stanu siedlisk i gatunków, a po drugie poprawę ich stanu dzięki wprowadzeniu środków odtworzenia względem siedlisk i gatunków, które obecnie nie są w dobrym stanie. Konieczne mogą być również środki ostrożności, aby zapobiec szkodliwym skutkom rosnących zagrożeń związanych z klimatem, takich jak pożary, burze, powodzie i inne ekstremalne zdarzenia.

W przypadku wielu siedlisk i gatunków zwiększenie ich odporności w drodze zmniejszenia istniejących presji nie wystarczy, aby przystosować się do zmiany klimatu, zwłaszcza w przypadku siedlisk i gatunków, które nie są w dobrym stanie. Do odtworzenia tego rodzaju siedlisk i zwiększenia ich odporności na zmianę klimatu konieczne będą bardziej proaktywne środki. W tym celu najwłaściwszym i najbardziej opłacalnym pierwszym krokiem często może być odtworzenie naturalnych procesów i właściwości ekosystemu. Przykłady obejmują umożliwienie naturalnych procesów kształtowania krajobrazu, takich jak sedymentacja, tworzenie się mokradeł i meandryzacja. Pozwala to na utrzymanie integralności ekosystemu, nawet w przypadku zmian zbiorowisk i struktur gatunków.

Siedliska i gatunki, które są szczególnie wrażliwe na zmianę klimatu, mogą jednak wymagać dalszej poprawy warunków ekologicznych (np. optymalnych i stabilnych sezonowych poziomów wody). W związku z tym konieczne mogą być bardziej proaktywne ukierunkowane środki, na przykład zatrzymywanie większej ilości wody na terenach podmokłych, aby łagodzić skutki suszy. Tereny o niejednorodnych krajobrazach są również zazwyczaj bardziej odporne, ponieważ oferują większy zakres zasobów i mikroklimatów, które, jak stwierdzono na przykład, chronią populacje motyli przed zmiennością klimatu i generują bardziej stabilną dynamikę populacji ^{(2) (3)} . Zwiększenie różnorodności siedlisk i mikrosiedlisk może również stworzyć nowe warunki biofizyczne, które mogą umożliwić gatunkom uniknięcie zmian klimatu, np. przez przeniesienie się na bardziej zacieniony obszar lub do wilgotniejszego miejsca bądź głębszych wód. Należy jednak zadbać o to, by zwiększenie różnorodności siedlisk oraz różnorodności gatunków nie prowadziło do spadku liczebności innych siedlisk i populacji gatunków w sposób zmniejszający ich żywotność.

W razie potrzeby należy również wziąć pod uwagę wielkość terenów Natura 2000, ponieważ niektóre z nich mogą być zbyt małe, aby ich siedliska i gatunki Natura 2000 mogły kiedykolwiek osiągnąć dobry stan, nawet w przypadku braku rosnących zagrożeń związanych z klimatem. Zwiększenie powierzchni terenu, w razie wykonalności, może znacznie wzmocnić jego odporność, ponieważ większe tereny:

- mogą pomieścić większe populacje gatunków, które są bardziej odporne na wstrząsy (np. zdarzenia ekstremalne i ogniska chorób) oraz na prawdopodobieństwo wymarcia;

- są bardziej odporne, ponieważ istnieje większe prawdopodobieństwo, że zapewnią pełny zestaw kluczowych gatunków oraz bardziej zróżnicowane zbiorowiska gatunków ze względu na dobrze znaną relację między gatunkiem a obszarem;

- zapewniają większą różnorodność siedlisk i różnorodność strukturalną, a tym samym heterogeniczność;

- są w mniejszym stopniu narażone na presje zewnętrzne, takie jak zanieczyszczenie i zakłócenia, ponieważ obszary zewnętrzne mogą stanowić strefę buforową.

1.3. Poziom szerzej rozumianego krajobrazu

W ramach działań w zakresie przystosowania się do zmiany klimatu w sieci Natura 2000 należy priorytetowo traktować zwiększenie obszaru i poprawę jakości siedlisk w sieci oraz innych obszarów chronionych. Konieczne i racjonalne pod względem kosztów może być jednak uzupełnienie takich środków działaniami w otaczającym krajobrazie. Krajobraz definiuje się jako obszar przylegający do terenu Natura 2000, który ma znaczący wpływ na siedliska i gatunki na tym obszarze. Krajobraz może mieć dużą powierzchnię: może to być skala dorzecza lub, w przypadku niektórych terenów - szerzej rozumianej zlewni. Środki na taką skalę mogą wykazywać największy potencjał w zakresie strategicznych praktycznych ulepszeń sieci i znacznych dodatkowych korzyści.

Środki krajobrazowe powinny być zazwyczaj ukierunkowane na spełnienie co najmniej jednego z trzech potencjalnie wzajemnie oddziałujących na siebie wymogów dotyczących siedlisk i gatunków narażonych na ryzyko związane ze zmianą klimatu:

- ograniczenie zewnętrznych presji i zagrożeń dla siedlisk i gatunków Natura 2000 na terenach Natura 2000;

- zwiększenie łączności w celu:

- wzmocnienia metapopulacji gatunków Natura 2000, które obejmują elementy na terenach Natura 2000; lub

- ułatwienia rozprzestrzeniania się na nowych terenach w odpowiedzi na zmianę klimatu (tj. pomoc w przystosowaniu się do zmiany klimatu).

Priorytetem powinno być zazwyczaj zmniejszenie istniejących zewnętrznych presji, jakim podlegają tereny Natura 2000, przede wszystkim w celu zwiększenia odporności siedlisk i gatunków na tych terenach. Należy jednak zauważyć, że zmniejszenie presji i podjęcie wszelkich innych działań w celu zwiększenia odporności populacji na danym terenie może również zwiększyć funkcjonalną łączność między terenami Natura 2000 a szerzej rozumianym krajobrazem. Wynika to z faktu, że większe i zdrowsze populacje gatunków charakteryzują się wyższym poziomem wydajności reprodukcyjnej, co prowadzi do wyższych poziomów emigracji. Innymi słowy, tereny te stają się głównymi źródłami kolonizacji w szerzej rozumianym krajobrazie. W niektórych sytuacjach małe populacje gatunków na małych, oddzielonych od siebie płatach siedliska są populacjami ujściowymi (tj. niezdolnymi do samodzielnego utrzymania się) i są zależne od ponownej kolonizacji (efekt ocalenia) z większych populacji źródłowych, takich jak dobrej jakości duże obszary chronione. W związku z tym nadrzędną zasadą jest skoncentrowanie środków ochrony przyrody na poprawie jakości i wielkości obszarów chronionych oraz zwiększeniu ich liczby (zob. załącznik 3 - tabela 2).

Pomimo kluczowego znaczenia i jakości obszarów chronionych często konieczne są dodatkowe działania, aby wzmocnić łączność w całym krajobrazie, zwłaszcza aby zwiększyć odporność małych i rozdrobnionych populacji (tj. przez wzmocnienie metapopulacji). W poniższych sekcjach opisano szereg środków, które można zastosować w odniesieniu do terenów Natura 2000, aby zmniejszyć presje zewnętrzne i zwiększyć łączność. Środki te obejmują zmniejszenie barier, utrzymanie i rozbudowę korytarzy i płatów siedlisk o charakterze pomostowym0 oraz poprawę ogólnej jakości ekologicznej szerzej rozumianego krajobrazu.

Powszechnym wyzwaniem związanym z działaniami w zakresie przystosowania się do zmiany klimatu na poziomie krajobrazu jest zintegrowanie zarządzania obszarami chronionymi w sposób, który jest bezpośrednio powiązany z innymi zainteresowanymi stronami w ich otoczeniu i jest dla tych zainteresowanych stron istotny. W związku z tym szczególnie ważne jest rozwijanie partnerstwa strategicznego (omówionego w sekcji 1.1 załącznika 3) między podmiotami odpowiedzialnymi za zarządzanie obszarami chronionymi a podmiotami odpowiedzialnymi za zarządzanie obszarami otaczającymi. Obejmuje to rozwój współpracy z wieloma zainteresowanymi stronami na terenach i wokół nich, a także wymianę informacji i doświadczeń z zarządzającymi terenami w innych częściach sieci Natura 2000.

2. Środki, które mogą zapewnić wkład w przystosowanie się sieci Natura 2000 do zmiany klimatu

2.1. Określenie siedlisk, gatunków i terenów Natura 2000 narażonych na ryzyko związane ze zmianą klimatu oraz refugiów

Istotnym wczesnym etapem w procesie opracowywania strategii przystosowania się do zmiany klimatu jest ocena, które siedliska i gatunki są najbardziej narażone na ryzyko (etap 2 ram przystosowania się do zmiany klimatu). W tym kontekście należy ocenić ich podatność na zagrożenia, jak opisano w sekcji 2.3 załącznika 2. Zgodnie z definicją IUCN podatność na zagrożenia opiera się na narażeniu, wrażliwości i zdolnościach przystosowawczych (załącznik 2 - rys. 1). Przeprowadzanie ocen podatności na zagrożenia zaleca się po pierwsze w celu oceny podatności siedlisk i gatunków w całej sieci Natura 2000 (np. kraju lub regionu biogeograficznego) na zagrożenia, a następnie w celu oceny adekwatności zasięgu sieci Natura 2000 i terenów Natura 2000 najbardziej narażonych na ryzyko. Jeżeli takie informacje nie są jeszcze dostępne, należy przeprowadzić wstępną ocenę z zastosowaniem stosunkowo prostych i skutecznych metod, takich jak podejście oparte na cechach. Dzięki temu można sporządzić wykaz siedlisk i gatunków Natura 2000 ocenionych na podstawie ich cech biologicznych i historycznych, które sprawiają, że są one stosunkowo wrażliwe na zmiany klimatu.

Ponieważ nawet proste podejścia do oceny podatności na zagrożenia wymagają zebrania i analizy znacznej ilości informacji, konieczna może być wstępna ocena grup podobnych siedlisk i gatunków. Innym wariantem jest wstępne wykluczenie gatunków, które najprawdopodobniej nie są zagrożone zmianą klimatu, z wykorzystaniem ocen wrażliwości przeprowadzonych w sąsiednich krajach, o ile jest prawdopodobne, że oceny te są odpowiednie do tego celu. Alternatywnie gatunki można by badać na podstawie narażenia na zmianę klimatu, ponieważ aby gatunek lub siedlisko był narażony na ryzyko, musi być zarówno wrażliwy, jak i narażony na oddziaływanie zmiany klimatu.

Aby zapewnić kompleksową ocenę podatności na zagrożenia i solidne podstawy planowania w zakresie przystosowania się do zmiany klimatu, zaleca się uwzględnienie również wtórnych zagrożeń klimatycznych (np. budowa wałów przeciwpowodziowych, odpływów i zbiorników) oraz wszystkich innych wzajemnie oddziałujących zagrożeń nieklimatycznych (np. intensywne rolnictwo, leśnictwo i rybołówstwo).

Drugim celem oceny jest oszacowanie zmian w odpowiedniej przestrzeni klimatycznej dla siedlisk i gatunków Natura 2000 zgodnie z odpowiednim zakresem prognoz dotyczących zmiany klimatu oraz ilościowe określenie tych zmian pod względem ich współczynników i pokrywania się w porównaniu z obecną sytuacją (zob. sekcja 2 załącznika 2).

Ostatecznym ogólnym celem oceny jest zidentyfikowanie terenów Natura 2000 (lub regionów), które mogą być szczególnie ważne dla siedlisk i gatunków Natura 2000 uznanych za najbardziej narażone na ryzyko związane ze zmianą klimatu w danym kraju. Co ważne, w ocenie należy wskazać tereny Natura 2000, na których oczekiwane oddziaływanie zmiany klimatu będzie rozbieżne: obszary, które są najbardziej narażone na ryzyko, oraz obszary, które wydają się mieć bardziej stabilny klimat i mogą zapewnić refugia klimatyczne. Celem wskazania terenów wysokiego ryzyka jest ukierunkowanie działań w zakresie przystosowania się do zmiany klimatu na te tereny oraz, w razie potrzeby, na otaczający je krajobraz, jeżeli działania te mogą być wykonalne i opłacalne. Celem identyfikacji refugiów jest zapewnienie ich odpowiedniej ochrony i zarządzania nimi, tak aby ich siedliska i gatunki nie były zagrożone innymi presjami niezwiązanymi z klimatem. Przyszłe refugia klimatyczne można zidentyfikować poza siecią Natura 2000 lub innymi obszarami chronionymi i w razie potrzeby należy rozważyć ich sklasyfikowanie jako tereny Natura 2000 lub inne obszary chronione.

Oszacowanie przyszłych współczynników i pokrywania się odpowiedniej przestrzeni klimatycznej oraz wskazanie szczególnie podatnych na zagrożenia terenów i refugiów obejmuje zastosowanie danych przestrzennych w celu dostarczenia map obszarów, które zgodnie z oczekiwaniami będą miały odpowiedni klimat dla siedliska lub gatunku na podstawie różnych scenariuszy i prognoz dotyczących zmiany klimatu. Jak zaleca Foden i in. (2019) ⁽⁴⁾ (³) najbardziej użytecznym pierwszym krokiem są zazwyczaj podejścia modelowe oparte na analizie korelacji obecnego rozmieszczenia siedlisk i gatunków oraz klimatu. Hlásny i in. (2021) ⁽⁵⁾ podaje przykład takiego podejścia, stosowanego w skali kontynentu europejskiego, które określa obszary o bardzo wysokiej i niskiej stabilności klimatu w XXI w.

Oceny te można następnie dopracować za pomocą bardziej zaawansowanych modeli mechanistycznych lub, w razie potrzeby, podejść łączonych, aby potwierdzić, które siedliska, gatunki i tereny są najbardziej narażone na ryzyko. Istnieje również możliwość sporządzenia bardziej szczegółowych map wskazujących podatność siedlisk i gatunków na zagrożenia, aby wnieść wkład w bardziej lokalne oceny podatności krajobrazu i terenów na zagrożenia oraz działania w zakresie przystosowania się do zmiany klimatu.

Chociaż oceny podatności na zagrożenia dostarczają istotnych informacji, które można wykorzystać podczas planowania przystosowania się do zmiany klimatu, należy je przeprowadzać i interpretować z dużą ostrożnością ⁽⁶⁾ . Na przykład Hlásny i in. (2021) ⁽⁷⁾ stwierdza, że interpretacja modelu regionalnych stref stabilności jest trudna, ponieważ rolę odgrywa tu bardzo wiele zmiennych źródłowych, w tym różne odwzorowania procesów atmosferycznych w modelach klimatycznych i złożone procedury stosowane do ich identyfikacji. Oceny powinny zatem być zgodne z dobrymi praktykami, które podano w bardziej szczegółowych źródłach wytycznych wymienionych w bibliografii.

W przypadku ekosystemów morskich i ekosystemów wybrzeży wytyczne opracowano w projekcie MSP4BIO ⁽⁸⁾ w ramach unijnego programu "Horyzont" na lata 2022-2025, który dotyczył zintegrowanego społeczno-ekologicznego zarządzania ekosystemami morskimi. Obejmują one ramy dla zarządzających chronionymi obszarami morskimi i specjalistów od modelowania w celu oceny podatności gatunków i ekosystemów morskich na czynniki stresogenne związanez klimatem. W ramach projektu MPAEurope (projekt "Horyzont Europa" na lata 2023-2026 ⁽⁹⁾ ) określono optymalne lokalizacje chronionych obszarów morskich, aby ustanowić spójną pod względem ekologicznym sieć reprezentatywnych obszarów o znaczeniu dla bioróżnorodności na morzach Europy. Z ustaleń wynika, że reprezentatywne obszary o znaczeniu dla bioróżnorodności obejmowały przewidywane rozmieszczenie gatunków morskich w najbardziej ekstremalnym scenariuszu zmiany klimatu do 2100 r. W związku z tym prognozuje się, że reprezentatywne obszary o znaczeniu dla bioróżnorodności będą stanowić sieć odporną na zmianę klimatu. Dalsze projekty unijne można znaleźć w CORDIS ⁽¹⁰⁾ .

2.2. Ocena spójności sieci Natura 2000 w odniesieniu do oczekiwanej zmiany klimatu

Sieć Natura 2000 obejmuje obecnie 18,6 % obszarów lądowych UE i 10,5 % jej mórz (rozdział 1, sekcja 1.1). Badania odporności na poziomie krajobrazu lądowego i morskiego sugerują jednak, że aby zapewnić w pełni odporny krajobraz, konieczne może być osiągnięcie wartości 30 %, 50 % lub nawet wyższej ^{(11) (12)} . Rozszerzenie sieci Natura 2000 przyczyniłoby się również do osiągnięcia celu UE, jakim jest zwiększenie zasięgu obszarów chronionych zarówno na lądzie, jak i na morzu do 30 % do 2030 r., z czego 10 % należy objąć ścisłą ochroną, zgodnie z unijną strategią na rzecz bioróżnorodności 2030 oraz celem 3 globalnych ram różnorodności biologicznej z Kunmingu/Montrealu określonych w Konwencji o różnorodności biologicznej ⁽¹³⁾ .

Wyznaczanie terenów w ramach sieci Natura 2000 nie powinno być procesem statycznym, lecz powinno podlegać okresowej ponownej ocenie spójności sieci pod względem jej adekwatności, reprezentatywności, odporności i łączności. W ocenach należy przy tym uwzględnić zakres, w jakim wyznaczone na szczeblu krajowym obszary chronione i inne skuteczne obszarowe środki ochrony (OECM) mogą zapewnić wystarczająco spójną sieć dla każdego siedliska i gatunku Natura 2000 w odniesieniu do oczekiwanych zmian klimatu (mając na uwadze osiągnięcie i utrzymanie ich właściwego stanu ochrony).

W oparciu o oceny ryzyka i podatności na zagrożenia oraz inne dowody naukowe należy rozważyć zapotrzebowanie na nowe lub większe tereny Natura 2000 z następujących powodów:

1) zrekompensowanie z wyprzedzeniem oczekiwanych strat w siedliskach i gatunkach Natura 2000, które są bardzo narażone na ryzyko związane ze zmianą klimatu. W pierwszej kolejności należy skoncentrować się na terenach o wysokim odsetku powierzchni siedlisk krajowych/biogeograficznych lub populacji gatunków i które są obecnie narażone na znaczne ryzyko utraty lub poważnych szkód w wyniku zdarzeń ekstremalnych, takich jak susze, powodzie lub erozja obszarów przybrzeżnych;

2) ochrona krytycznych refugiów klimatycznych, zwłaszcza dla siedlisk i gatunków Natura 2000, które mogą być wysoce skoncentrowane na takich terenach i których stan ochrony jest korzystniejszy niż w innych miejscach;

3) zwiększenie łączności i odporności poszczególnych terenów i sieci oraz wspieranie przystosowania się do zmiany klimatu w celu zapewnienia wystarczającej bliskości i odpowiedniej lokalizacji terenów, aby umożliwić przemieszczanie się, a tym samym wspieranie metapopulacji i ich zdolności do przemieszczania się na dane tereny i ich kolonizowania;

4) ochrona obszarów nowo odtworzonych lub odbudowanych siedlisk lub siedlisk gatunków na obszarach, które zgodnie z oczekiwaniami staną się bardziej odpowiednie dla takich siedlisk i gatunków w wyniku zmiany klimatu, przy zapewnieniu przestrzeni do odtwarzania ekosystemów i terenów na potrzeby przeniesienia (zob. sekcja 2.8 niniejszego załącznika).

Chociaż oddziaływanie zmiany klimatu na siedliska i gatunki Natura 2000 było jak dotąd stosunkowo niewielkie, w niektórych badaniach i inicjatywach oceniono potrzebę utworzenia nowych lub większych terenów Natura 2000, aby przeciwdziałać oczekiwanym zagrożeniom wynikającym ze zmiany klimatu. Zob. przykład w odniesieniu do oczekiwanej utraty przybrzeżnych terenów podmokłych o kluczowym znaczeniu dla bąków (opisany w studium przypadku 5) oraz zapotrzebowania na dodatkowe obszary chronione dla siedliska priorytetowego "lasów z Tetraclinis articulata" (studium przypadku 8).

Studium przypadku 8: przegląd zapotrzebowania na nowe obszary chronione

Siedlisko o znaczeniu priorytetowym wymienione w załączniku I do dyrektywy siedliskowej "lasy z Tetraclinis articulata" (HD 9570*) jest ograniczone do południowo-wschodniej Hiszpanii i Malty.

W badaniu przeprowadzonym w Hiszpanii dokonano przeglądu możliwego oddziaływania zmiany klimatu na ten typ lasu, analizując zmianę rozmieszczenia tego typu lasu w ramach dwóch scenariuszy (A2 i B2).

W scenariuszu B2 istniejąca sieć rezerwatów będzie najprawdopodobniej wystarczająca do ochrony gatunku. W tym scenariuszu potencjalny obszar tego typu lasu zwiększy się, a obecne i przyszłe potencjalne siedliska częściowo się pokrywają. Większość rezerwatów znajduje się wystarczająco blisko siebie, aby umożliwić migrację gatunku przez rozprzestrzenianie się na niewielkie odległości.

W scenariuszu A2 doszłoby do utraty obecnego siedliska przybrzeżnego. Chociaż odpowiednie byłyby dwa istniejące rezerwaty w głębi lądu, prawdopodobieństwo naturalnej kolonizacji jest niskie, ponieważ Tertaclinis articulata ma niską zdolność rozprzestrzeniania się, a obecne i przyszłe potencjalne obszary rozmieszczenia nie pokrywają się.

Źródło: na podstawie Esteve-Selma i in.(2012) ⁽¹⁴⁾ jak przytoczono przez Komisję Europejską (2013) ⁽¹⁵⁾

W szeregu badań do przeanalizowania odporności sieci obszarów chronionych na różne scenariusze zmiany klimatu zastosowano podejścia modelowe ^{(16) (17) (18)} .

Obecnie dostępne dowody wskazują, że - z wyjątkiem terenów zagrożonych nasilającymi się zdarzeniami ekstremalnymi (np. w odniesieniu do studium przypadku 5 dotyczącego bąków) - mało prawdopodobne jest, aby w perspektywie krótkoterminowej zaistniała pilna potrzeba wyznaczenia lub rozszerzenia wielu terenów Natura 2000 w wyniku bezpośrednich zagrożeń wynikających ze zmiany klimatu. W perspektywie średnio- i długoterminowej konieczne mogą być bardziej radykalne zmiany w sieci Natura 2000, w zależności od uporczywości i tempa dalszej zmiany klimatu. Należy je zaplanować w spójny i systematyczny sposób.

Niezależnie od korzyści płynących z rozszerzenia sieci może zaistnieć potrzeba dostosowania granic terenów Natura 2000, aby uwzględnić oddziaływanie zmiany klimatu. Takie dostosowania mogą być konieczne w przypadku poważnych zmian strukturalnych, takich jak nieunikniona erozja obszarów przybrzeżnych lub przekształcenie siedlisk słodkowodnych w ekosystemy słonawe. Aby utrzymać ochronę konkretnych siedlisk i gatunków Natura 2000, w przypadku, gdy wykraczają one znacznie poza istniejące granice, konieczne może być również wprowadzenie mniej poważnych dostosowań na mniejszą skalę. Większość terenów Natura 2000 posiada jednak granice, które są zasadniczo wyznaczone dla wielu siedlisk i gatunków. Ponadto w miarę przemieszczania się istniejących siedlisk i gatunków Natura 2000 (lub ich wymierania) mogą one zostać zastąpione innymi. W związku z tym w praktyce potrzeba dostosowania granic w odniesieniu do konkretnych siedlisk i gatunków Natura 2000 nie pojawia się często.

2.3. Przeciwdziałanie najważniejszym presjom i zagrożeniom oraz odtwarzanie ekosystemów

Ze sprawozdawczości na podstawie art. 17 dyrektywy siedliskowej i art. 12 dyrektywy ptasiej wynika, że znaczna część siedlisk i gatunków Natura 2000 ma niewłaściwy stan ochrony oraz podlega różnorodnym, częstym i dużym presjom. W związku z tym w przypadku większości siedlisk i gatunków oraz dużej części terenów istnieje możliwość zastosowania środków typu "no regret", które mogą przyczynić się do wzmocnienia ekosystemów.

Aby wprowadzić w życie te działania w zakresie przystosowania się do zmiany klimatu, należy kompleksowo ocenić presje i zagrożenia mające wpływ na siedliska i gatunki narażone na ryzyko związane ze zmianą klimatu, zarówno w ramach sieci, jak i poza nią, oraz określić odpowiednie środki w celu ograniczenia ich do nieznacznych poziomów, w razie wykonalności. W optymalnych warunkach powinno to stanowić część kompleksowego planowania zarządzania z wykorzystaniem podejścia partycypacyjnego, z udziałem wszystkich kluczowych zainteresowanych stron (zob. sekcja 1.2 załącznika 3).

Chociaż należy ocenić wszystkie presje i zagrożenia, należy zwrócić uwagę na te, które prawdopodobnie nasilą się w wyniku czynników wpływu zmiany klimatu:

- Wysokie temperatury w okresie letnim

- porzucanie działalności rolniczej;

- wzrost liczby pożarów spowodowanych przez człowieka (przypadkowych i umyślnych);

- obumieranie lasów i wyższe wskaźniki chorób.

- Niskie opady deszczu w okresie letnim oraz częstsze i dotkliwsze susze

- porzucanie działalności rolniczej;

- pobór wody (rzeki i wody podziemne);

- nawadnianie upraw i powiązane intensywne praktyki;

- kanalizacja rzek i budowa konstrukcji do kontroli wód (zapory).

- Intensywne opady deszczu w okresie zimowym i ekstremalne opady deszczu

- budowa zabezpieczeń przeciwpowodziowych;

- zagęszczenie i zasklepienie gleby;

- zwiększenie odwadniania.

- Podnoszenie się poziomu mórz i wzrost przybrzeżnych fal sztormowych

- budowa zabezpieczeń przeciwpowodziowych;

- konstrukcje hamujące dostawy i przemieszczanie osadów.

Oprócz tych presji związanych z klimatem często występują inne presje antropogeniczne, którymi należy się zająć w skali krajobrazu, w tym:

- zanieczyszczenie powietrza (np. eutrofizacja spowodowana depozycją azotu);

- zanieczyszczenie wód w górnym biegu rzeki lub wód morskich (np. eutrofizacja z punktowych źródeł przemysłowych i miejskich, akwakultura i spływ wody bogatej w składniki odżywcze z gruntów rolnych);

- presje hydromorfologiczne (prostowanie koryt rzek i piętrzenia) oraz zakłócenia i fragmentacja spowodowane rozwojem infrastruktury.

Aby zmaksymalizować odporność siedlisk i gatunków na dodatkowe presje związane ze zmianą klimatu, należy przeciwdziałać tym presjom w ramach współpracy z odpowiednimi organami, w tym w zakresie środków na podstawie ramowej dyrektywy wodnej, dyrektywy ramowej w sprawie strategii morskiej ⁽¹⁹⁾ i dyrektywy powodziowej.

Jednym z podejść do przeciwdziałania presjom zewnętrznym, często zalecanym w wytycznych dotyczących przystosowania się do zmiany klimatu, jest tworzenie stref buforowych ⁽²⁰⁾ . Jedną z ich zalet jest fakt, że mogą one zwiększyć obszar objęty niezbędnymi środkami ochrony, bez większej złożoności administracyjnej i obciążeń związanych z wyznaczeniem jako terenu Natura 2000 lub innego rodzaju obszaru chronionego. Mogą one jednak nadal wymagać pewnej formy nowego zarządzania i podstawy prawnej, jak na przykład w austriackim kraju związkowym Vorarlberg, który wyznaczył strefę buforową wokół jednego terenu Natura 2000, wydając lokalne zarządzenie określające przepisy dotyczące strefy buforowej I i strefy buforowej II ⁽²¹⁾ .

Strefy buforowe mogą być selektywne pod względem rodzajów użytkowania gruntów i działalności, które są w nich regulowane (np. zakaz wysoce zakłócającej działalności), co może zwiększyć ich akceptowalność dla zainteresowanych stron. Rolą strefy buforowej jest zapobieganie utracie siedlisk, a nawet stymulowanie odtwarzania, na przykład przez zapobieganie zaorywaniu użytków zielonych, aby pomóc w utrzymaniu obszaru siedliska. Strefy buforowe mogą również przyczynić się do zwiększenia łączności, chociaż nie powinno to stanowić ich głównego celu - do takich celów należy stosować specjalnie zaprojektowane środki.

W związku z tym, w przypadku gdy konieczne jest przystosowanie się do zmiany klimatu, należy uwzględnić potencjalne korzyści płynące ze stref buforowych, ale rozważyć je w zestawieniu ze wzmocnioną potencjalną ochroną i zarządzaniem zapewnianymi dzięki wyznaczeniu obszaru chronionego.

Kluczowym etapem jest zwiększenie odporności i zdolności przystosowawczych sieci przez przywrócenie właściwego stanu ochrony jej siedlisk i gatunków. Rozporządzenie w sprawie odbudowy zasobów przyrodniczych zapewnia ramy wdrażania dalszych środków odtworzenia ekosystemów w ramach sieci Natura 2000 i poza nią. Krajowe plany odbudowy zasobów przyrodniczych, które należy opracować na podstawie rozporządzenia o odbudowie zasobów przyrodniczych, stanowią dla państw członkowskich okazję do zastosowania opartego na podstawach naukowych, spójnego i zintegrowanego podejścia do określenia środków odtworzenia, które są niezbędne, aby osiągnąć cele odbudowy i wypełnić obowiązki określone w art. 4, 5 i 8-13 rozporządzenia oraz przyczynić się do osiągnięcia unijnych celów w zakresie bioróżnorodności i klimatu zapisanych w unijnych przepisach dotyczących przyrody i klimatu.

Środki odtworzenia mogą wspierać przystosowanie się do zmiany klimatu przez poprawę stanu, reprezentatywności i łączności (w tym przez przywrócenie) siedlisk i siedlisk gatunków w całej sieci oraz, w razie potrzeby, poza nią. Przy opracowywaniu lub zmianie krajowych planów odbudowy zasobów przyrodniczych należy zatem dokładnie uwzględnić potrzeby sieci Natura 2000 w zakresie przystosowania się do zmiany klimatu.

2.4. Zarządzanie ekstremalnymi zdarzeniami związanymi ze zmianą klimatu

Chociaż wiele ekosystemów dostosowało się do okresowych zakłóceń, ekstremalne zdarzenia, takie jak susze, powodzie, burze i uporczywe pożary roślinności, mogą być szczególnie szkodliwe dla niektórych siedlisk i gatunków Natura 2000. Niektóre tereny Natura 2000 mogą być również szczególnie narażone na takie zdarzenia. Jak omówiono w sekcji 2 załącznika 1, ekstremalne zdarzenia pogodowe i pożary roślinności stają się coraz częstsze i bardziej uporczywe w wyniku zmiany klimatu, a zgodnie z oczekiwaniami tendencja ta utrzyma się we wszystkich prawdopodobnych scenariuszach.

W związku z tym już teraz należy zaplanować, w jaki sposób zarządzać zdarzeniami ekstremalnymi na terenach Natura 2000 oraz w szerzej rozumianym krajobrazie, w którym może to wpływać na dany teren (np. w zlewniach rzek). Powinno to mieć na celu zmniejszenie częstotliwości takich zdarzeń, jeśli jest to możliwe, oraz zarządzanie ich oddziaływaniem i ograniczanie go w przypadku wystąpienia. Ponieważ te ekstremalne zdarzenia często wiążą się ze skutkami społeczno-ekonomicznymi, zagrażając źródłom utrzymania, a nawet życiu lokalnej ludności, należy koniecznie uwzględnić te powiązane kwestie w planowaniu. W rzeczywistości w wielu przypadkach należyte zarządzanie terenami Natura 2000 stwarza możliwość zastosowania rozwiązań opartych na zasobach przyrody, aby złagodzić oddziaływanie zdarzeń ekstremalnych, takich jak powodzie przybrzeżne (studium przypadku 5) lub powodzie rzeczne (studium przypadku 11).

W przypadku gdy tereny Natura 2000 są szczególnie narażone na ryzyko zdarzeń ekstremalnych i mieszczą wysoki odsetek powierzchni siedliska lub populacji gatunków Natura 2000, należy rozważyć środki uzupełniające na innych terenach lub w miejscach, które mogą zmniejszyć ryzyko dla najbardziej zagrożonych siedlisk i gatunków Natura 2000. Mogłoby to na przykład obejmować zwiększenie ochrony dzięki wyznaczeniu innych terenów Natura 2000, ułatwienie przemieszczania gatunków na inne tereny oraz, w razie potrzeby, przenoszenie (jak omówiono w sekcji 2.8 niniejszego załącznika).

2.4.1. Zarządzanie pożarami

Zmiana klimatu przyczynia się do wzrostu liczby, powierzchni i uporczywości pożarów roślinności (rozdział 3, sekcja 3.3.1 i sekcja 2.4 załącznika 1). Uwzględniając to rosnące zagrożenie, zarządzanie ryzykiem pożarów roślinności na terenach Natura 2000 powinno zapewniać zgodność z założeniami ochrony tych terenów oraz z ochroną bioróżnorodności, ekosystemów i krajobrazów (zob. rozdział 2, sekcja 2.3.5).

Aby skutecznie zarządzać ryzykiem na terenach Natura 2000 bez uszczerbku dla założeń ochrony (lub nawet wzmacniając procesy ekosystemowe), gotowość na wypadek pożarów roślinności, która opiera się na tradycyjnej infrastrukturze ochrony i interwencjach w ramach zintegrowanego zarządzania ryzykiem pożarów roślinności, należy uzupełnić zapobieganiem w oparciu o krajobraz i ekosystem. W zależności od kontekstu lokalnego może to obejmować gospodarowanie krajobrazem i planowanie krajobrazu, odtwarzanie ekosystemów, odpowiednie gospodarowanie materiałem palnym (biomasą) przez przerzedzanie, planowe wypalanie i wypas, ponowne zalesianie koncentrujące się na bardziej zróżnicowanych gatunkach leśnych i ich zdolności przystosowania się do zakłóceń, gospodarkę leśną bliższą naturze ⁽²²⁾ , a także propagowanie zintegrowanego zarządzania zapobieganiem pożarom roślinności.

Jednym z najskuteczniejszych strategicznych sposobów ograniczania potencjalnego ryzyka i skutków pożarów roślinności jest planowanie krajobrazu, które zachowuje lub odtwarza wielofunkcyjne odporne krajobrazy mozaikowe. Zapobieganie pożarom roślinności powinno być priorytetem w planowaniu krajobrazu (⁷⁵), mającym na celu zmniejszenie ryzyka dzięki ukierunkowanemu zarządzaniu ilością i ciągłością materiałów palnych, aby zmniejszyć tempo rozwoju pożarów, zwiększyć potencjał tłumienia pożarów i złagodzić szkody spowodowane pożarami ⁽²³⁾ . Praktyki takie jak utrzymywanie upraw trwałych i systemy rolno-leśne stanowią ważne narzędzia w tworzeniu tych odpornych krajobrazów.

Techniki gospodarowania materiałem palnym oparte na ekosystemie obejmują przerzedzanie, planowe wypalanie i ekstensywny wypas. Przerzedzanie polega na selektywnym usuwaniu drzew, aby zmniejszyć zagęszczenie lasów i stworzyć bardziej odporną strukturę, na przykład przez stworzenie przerwy w materiale palnym między podszyciem a pokrywą leśną. Do celów ochrony przed pożarami roślinności wykazano, że przerzedzanie jest bardziej efektywne w połączeniu z planowym wypalaniem, przynajmniej w lasach iglastych strefy umiarkowanej ⁽²⁴⁾ .

Dobrze zorganizowane planowe wypalanie stanowi opłacalne narzędzie, które może naśladować naturalne reżimy pożarowe, wzmacniając zdrowie lasów i bioróżnorodność. Jednocześnie zmniejsza prawdopodobieństwo wystąpienia pożarów o dużej uporczywości w ekosystemach przystosowanych do pożarów o niskiej lub mieszanej uporczywości, takich jak niektóre obszary trawiaste, lasy śródziemnomorskie i tereny zakrzewione, wrzosowiska strefy umiarkowanej i lasy borealne (tajga). Dobrą praktykę UE obejmującą planowe wypalanie stanowi projekt LIFE dotyczący tajgi ⁽²⁵⁾ , w ramach którego technikę tę wykorzystano do odtworzenia lasów borealnych, które stały się zbyt zdominowane przez świerki lub sosnę oraz w których brakowało drzew martwych. Planowe wypalanie w niektórych szczególnie wrażliwych lub wartościowych typach siedlisk, takich jak lasy pierwotne i starodrzewy, można uznać za dopuszczalną działalność tylko wtedy, gdy ocena potwierdzi zgodność takiego środka z założeniami ochrony. Chociaż w niektórych państwach członkowskich potencjał planowego wypalania nadal nie został zbadany (między innymi ze względu na kwestie odpowiedzialności i politykę opartą na niechęci do ryzyka, która priorytetowo traktuje tłumienie pożarów i utrwala "pułapkę zwalczania pożarów"), konieczna jest zmiana paradygmatu, zwłaszcza w regionie Morza Śródziemnego ⁽²⁶⁾ .

Wiele siedlisk HD (np. typy półnaturalnych muraw, wrzosowisk i zarośli twardolistnych) zależy od wypasu zwierząt gospodarskich w ramach tradycyjnych systemów rolniczych o niskiej intensywności i wysokiej wartości przyrodniczej ⁽²⁷⁾ , w tym tradycyjnego leśnictwa połączonego z hodowlą zwierząt. Obejmuje to ekstensywny wypas różnych gatunków zwierząt gospodarskich, zarządzanie użytkami zielonymi lub sezonowe pasterstwo wędrowne z wykorzystaniem odpornych ras lepiej dostosowanych do otaczającego środowiska. Trudności i niedogodności społeczno-gospodarcze związane z ograniczeniami naturalnymi lub innymi szczególnymi ograniczeniami doprowadziły do powszechnego porzucania rolnictwa o wysokiej wartości przyrodniczej, zwłaszcza na obszarach oddalonych i górskich, co dotknęło wiele terenów Natura 2000, przy czym 11 % gruntów rolnych w UE i Zjednoczonym Królestwie jest w wysokim stopniu zagrożonych porzuceniem ⁽²⁸⁾ . Bez wypasu opuszczone grunty w naturalny sposób przekształcają się w tereny zakrzewione, a ostatecznie w lasy. Opuszczone grunty rolne są również przeznaczane pod plantacje leśne, często gatunków wysoce palnych, co przyczynia się do zwiększenia obciążenia materiałem palnym i zagrożenia pożarowego ⁽²⁹⁾ . Chociaż brak działalności człowieka może czasami przynosić korzyści w zakresie bioróżnorodności, w większości przypadków jest szkodliwy ⁽³⁰⁾ , zwłaszcza dla półnaturalnych nieleśnych siedlisk HD i wielu powiązanych gatunków. Z tych powodów wiele środków zarządzania na terenach Natura 2000 w przypadku siedlisk półnaturalnych koncentruje się na utrzymaniu tradycyjnych praktyk chowu zwierząt gospodarskich o wysokiej wartości przyrodniczej, często dzięki wsparciu w ramach środków wspólnej polityki rolnej (WPR) ⁽³¹⁾ . To z kolei przynosi znaczne korzyści pod względem zmniejszenia ryzyka pożarów, zwłaszcza w odniesieniu do dużych i uporczywych pożarów. Opłacalność wykorzystania zwierząt gospodarskich do zmniejszenia ryzyka pożarów roślinności wykazano w szeregu badań ^{(32) (33) (34)} i projektów, takich jak projekt LIFE LANDSCAPE FIRE i GrazeLIFE (studium przypadku 9).

Studium przypadku 9: zalecenia z projektu GrazeLIFE dotyczące wypasu i zapobiegania pożarom roślinności

W ramach unijnego programu LIFE projekt GrazeLIFE: wypas na potrzeby zapobiegania pożarom roślinności, usług ekosystemowych, bioróżnorodności i zarządzania krajobrazem realizowano w latach 2019-2021 pod kierownictwem Rewilding Europe. Oceniono w nim, w jaki sposób modele użytkowania gruntów oparte na systemach wypasu zwierząt gospodarskich i półdzikich zwierząt roślinożernych mogą oferować (opłacalne) rozwiązania dla problemów środowiskowych, w tym zmiany klimatu, utraty bioróżnorodności, degradacji gleby oraz zwiększonej częstotliwości i uporczywości pożarów roślinności.

Wynik projektu w odniesieniu do ryzyka pożarów:

Rezultaty (na podstawie literatury oraz badań w paśmie Welebit w Chorwacji, w dolinie Coa w Portugalii i w Galicji w Hiszpanii)

Badania terenowe na obszarach śródziemnomorskich i południowych obszarach atlantyckich pokazują, że obszary, na których prowadzi się wypas ekstensywny, w mniejszym stopniu odczuwają skutki pożarów roślinności na dużą skalę niż obszary otaczające, które są opuszczone (wkraczanie krzewów) lub zalesione monokulturami sosny lub eukaliptusa. Ekstensywny wypas ogranicza pokrycie wysokimi trawami, kolcolistami i krzewami, co przerywa pionową ciągłość w roślinności i zmniejsza ryzyko pożarów. Mieszane grupy trawożerców i liściożerców są szczególnie skuteczne w tworzeniu naturalnych pasów przeciwpożarowych.

W praktyce polityka zarządzania i dotacje są jednak ukierunkowane głównie na tłumienie pożarów lub - w przypadku polityki prewencyjnej - koncentrują się na koszeniu mechanicznym, a nie na wypasie. Jednocześnie pojawia się coraz więcej dowodów potwierdzających, że polityka faworyzująca pełne tłumienie pożarów (tj. zapobieganie wszelkim pożarom) prowadzi do długoterminowego gromadzenia się materiału palnego, a w rezultacie do większych i bardziej intensywnych pożarów w przyszłości.

Skutki

Wykorzystanie zwierząt roślinożernych do zmniejszenia obciążenia materiałem palnym jest obiecującą strategią zarządzania, która ma na celu unikanie gromadzenia się materiału palnego i łagodzenie pożarów roślinności w stosunkowo tani i bardziej zrównoważony sposób. W polityce przeciwpożarowej należy zatem przyjąć podejście, które wspiera wykorzystywanie zwierząt roślinożernych jako opłacalnego sposobu zmniejszenia obciążenia materiałem palnym, w połączeniu z planowymi pożarami lub innymi mechanicznymi środkami zarządzania.

Źródło: GrazeLIFE ^(35). Aby uzyskać więcej informacji, zob. Rouet-Leduc i in. (2021) ^(36).

Po wystąpieniu pożaru roślinności należy podjąć decyzje dotyczące zarządzania, zazwyczaj w krótkim czasie (zob. rozdział 2.3.5). Najlepiej, by plany awaryjne mające pomóc w podjęciu tych decyzji były przygotowywane z wyprzedzeniem i mogły zostać włączone do planów zarządzania siecią Natura 2000. W wielu ekosystemach pożary występują od czasu do czasu zgodnie z ich naturalną dynamiką, a kilka gatunków (zwierząt i roślin) jest od nich zależnych lub czerpie z nich korzyści. W takich przypadkach, z zastrzeżeniem indywidualnej analizy każdego przypadku, za wariant zarządzania można uznać brak interwencji po pożarze (tj. umożliwienie naturalnej odbudowy ekosystemu). W tym kontekście pożarów roślinności o niskiej lub umiarkowanej intensywności w tych ekosystemach, które są do nich przystosowane, nie należy interpretować jako pogorszenia stanu ⁽³⁷⁾ .

Cięcia przygodne po pożarze (ścinka i usuwanie spalonych pni drzew) mogą w niektórych przypadkach utrudniać regenerację lasów. Mogą zwiększać erozję i zagęszczenie gleby, zmniejszać dostępność składników odżywczych, niszczyć siewki oraz zmniejszać bioróżnorodność. Na terenach Natura 2000 można zalecić mniej agresywne działania w zakresie postępowania po pożarze. Częściowe ścinanie drzew oraz obcinanie gałęzi (tj. ścinka większości drzew, obcinanie głównych gałęzi i pozostawianie całości biomasy na miejscu) okazały się skuteczne w lasach śródziemnomorskich. Prace przeciwerozyjne i przeciwpowodziowe, takie jak bariery z kłód lub pni, drewniane tamy i ściółkowanie, również okazały się w pewnych sytuacjach skuteczne w ograniczaniu spływu wody po pożarze i ograniczaniu erozji ⁽³⁸⁾ .

W niektórych przypadkach jedynym realnym rozwiązaniem pozwalającym osiągnąć akceptowalny poziom bioróżnorodności może być odtworzenie w drodze ponownego zalesiania. Ponowne zalesianie na terenach Natura 2000 powinno faworyzować wykorzystywanie gatunków rodzimych (a co ważniejsze - genotypów lokalnych lub przystosowanych do klimatu), aby stworzyć odporne i różnorodne biologicznie krajobrazy, oraz powinno być zgodne z założeniami ochrony tych terenów. Należy również rozważyć wybór gatunków liściastych zamiast gatunków iglastych, biorąc pod uwagę ich mniejszą podatność na pożary ⁽³⁹⁾ . Ponadto w niektórych przypadkach uzasadnione mogłoby być zbadanie możliwości wykorzystania innych gatunków, które mogą potencjalnie zwiększyć odporność ekosystemu na zmianę klimatu (np. wykorzystanie Tetraclinis articulata w kserycznych ekosystemach infra- i termo-śródziemnomorskich). Komisja przedstawiła szczegółowe wytyczne dotyczące ponownego zalesiania ⁽⁴⁰⁾ i gospodarki leśnej sprzyjających bioróżnorodności.

Studium przypadku 10 stanowi przykład zintegrowanych środków zarządzania krajobrazem i gospodarki leśnej wprowadzonych w celu zmniejszenia oddziaływania pożarów roślinności na lasy śródziemnomorskie. Dalsze przykłady z projektów LIFE i wytycznych znajdują się w bibliografii.

Studium przypadku 10: przystosowanie lasów śródziemnomorskich do zmiany klimatu - LIFE NORTENATUR (Portugalia)

Zmiana klimatu istotnie oddziałuje na lasy śródziemnomorskie i powiązane usługi ekosystemowe. W związku z tym potrzebne są działania w zakresie przystosowania się do zmiany klimatu, w szczególności w celu zmniejszenia zagrożeń związanych z pożarami lasów. Wiele krajów Europy Południowej podejmuje obecnie działania w zakresie przystosowania się do zmiany klimatu, które obejmują:

- zmianę gospodarki leśnej: działania mające na celu zwiększenie różnorodności gatunkowej; sadzenie drzew, które są lepiej dostosowane do przewidywanych zmian klimatu; zmianę praktyk gospodarki leśnej; zmianę praktyk gospodarowania glebami w celu zwiększenia pojemności wodnej gleby i składowania dwutlenku węgla w glebie;

- środki na poziomie krajobrazu: działania mające na celu planowanie krajobrazów "inteligentnych pod względem pożarowym"; dywersyfikację typów siedlisk, typów lasów i użytkowania gruntów; utrzymanie/odtworzenie łączności; ochronę obszarów "refugiów" w heterogenicznych krajobrazach.

Przykład takiego planu opracowano w ramach projektu NORTENATUR finansowanego z programu LIFE. W 2003 r. niszczycielski pożar zniszczył rozległe obszary lasów Quercus w Alentejo w Portugalii, wpływając na tereny Natura 2000 São Mamede i Nisa - Lage da Prata. Jako główną przyczynę rozprzestrzeniania się ognia wskazano brak zarządzania tymi obszarami leśnymi.

Projekt NorteNatur miał na celu wprowadzenie pilotażowych praktyk zrównoważonego zarządzania tymi terenami Natura 2000. Poprzez wspieranie współpracy między organami krajowymi, uniwersytetami i lokalnymi producentami leśnymi, projekt miał na celu stworzenie kompleksowego planu zarządzania włączającego tereny montado porośnięte Quercus i powiązane siedliska do istniejących instrumentów prawnych w zakresie planowania. Cele szczegółowe obejmowały opracowanie strategii ochrony przed pożarami lasów, wdrożenie zrównoważonych praktyk użytkowania gruntów oraz odtworzenie zniszczonych ekosystemów.

Kluczowe działania pilotażowe obejmowały budowę barier w celu zwalczania erozji, sadzenie roślinności nadbrzeżnej, ogradzanie obszarów wrażliwych, kontrolę zagęszczenia bydła, odtworzenie siedlisk nadbrzeżnych oraz wyeliminowanie gatunków inwazyjnych. W ramach projektu wdrożono również środki nadzoru w celu ochrony zarośli Juniperus i rozpoczęto działania uświadamiające wśród społeczności lokalnej.

W ramach projektu udało się opracować narzędzia zarządzania i praktyk demonstracyjnych, aby ukierunkować przyszłe działania na rzecz ochrony. Mapowanie siedlisk i GIS doprowadziło do opracowania projektu planu zarządzania i priorytetowego planu ochrony siedlisk przed pożarami lasów. Dzięki zaangażowaniu właścicieli gruntów, władz lokalnych i zainteresowanych stron usprawniono długoterminowe zrównoważone zarządzanie tymi siedliskami oraz ich ochronę.

Źródło: NORTENATUR ⁽⁴¹⁾

2.4.2. Zarządzanie zakłóceniami - burze

Ten rodzaj środka jest szczególnie istotny dla dwóch bardzo odmiennych ekosystemów: lasów i siedlisk przybrzeżnych. Typowe działania w zakresie przystosowania się do zmiany klimatu w lasach, które pomagają zapobiegać szkodom na dużą skalę, a jednocześnie zachowują odporność ekosystemów i bioróżnorodność, obejmują środki mające na celu zapewnienie różnorodności lasów pod względem dojrzałości drzew i składu gatunkowego.

Na wybrzeżu ochrona przed sztormami tradycyjnie wiązała się z budową opasek brzegowych, ostróg brzegowych (konstrukcji ograniczających dryf wzdłuż brzegu i gromadzenie się osadów na brzegu) oraz uzupełnianiem piasku, żwiru lub kamieni jako bariery brzegowej. Środki te mogą być kosztowne i powodować szkody w ekosystemie, np. przez ograniczenie przemieszczania się siedlisk w kierunku lądu (tzw. "ścisk brzegowy"). Może to pogłębić utratę siedlisk międzypływowych w wyniku podnoszenia się poziomu mórz oraz erozji. Biorąc pod uwagę te wysokie koszty, coraz częściej uznaje się, że niektóre siedliska, takie jak mokradła słone (typy 1310, 1320 i 1330 w załączniku I do dyrektywy siedliskowej), mogą ograniczyć erozję i stanowić skuteczne bariery dla fal sztormowych jako rozwiązanie oparte na zasobach przyrody ⁽⁴²⁾ . W rezultacie programy kontrolowanego cofania linii brzegowej umożliwiły odtworzenie siedlisk międzypływowych na terenach Natura 2000 (np. zob. studium przypadku 5).

Zaleca się zatem, aby zarządzający terenami Natura 2000 rozważali możliwości kontrolowanego cofania linii brzegowej lub podobne inicjatywy, które mogą zarówno pomóc w ochronie terenu przed powodziami, jak i przyczynić się do odtworzenia i odbudowy siedlisk, a także zapewnić korzyści w zakresie ochrony przeciwpowodziowej dla obszarów siedlisk i gruntów rolnych. Należy jednak również uwzględniać możliwe straty niektórych typów siedlisk, które mogą wynikać z wyrównania i zwiększonej intruzji wód słonych.

2.4.3. Zarządzanie powodziami

Jak omówiono w rozdziale 3 sekcja 3.3.2, na terenach Natura 2000 lub terenach wyżej w zlewni można wprowadzić szereg środków w celu zmniejszenia oddziaływania niepożądanych zmian częstotliwości, głębokości i sezonowości powodzi w wyniku zmiany klimatu. Mogą one obejmować szereg rozwiązań opartych na zasobach przyrody, które mogą zapewnić dodatkowe korzyści dla siedlisk i gatunków, a jednocześnie racjonalne pod względem kosztów łagodzenie skutków powodzi dla mieszkańców i właścicieli gruntów zagrożonych coraz większym oddziaływaniem powodzi ^{(43) (44)} .

Rozwiązania oparte na zasobach przyrody mogą obejmować:

- działania mające na celu ograniczenie spływu wody, takie jak blokowanie rowów (np. na grzęzawiskach), ponowne sadzenie i odtwarzanie terenów zalesionych lub innej roślinności oraz gospodarowanie glebami;

- stosowanie naturalnych barier w celu spowolnienia przepływów;

- działania mające na celu przeprojektowanie kanałów rzek i innych cieków wodnych w celu odtworzenia meandrów, a także spowolnienia tempa przepływu do obszarów narażonych na powodzie w dolnym biegu rzeki;

- na równinach zalewowych działania mające na celu usunięcie, obniżenie lub przywrócenie wałów przeciwpowodziowych w odpowiednich miejscach w celu odtworzenia siedlisk, jednocześnie zapewniające korzyści w zakresie łagodzenia skutków powodzi.

Takie środki należy opracować z zachowaniem staranności i muszą być zgodne z ekologicznymi wymogami siedlisk i gatunków Natura 2000 na terenach.

Chociaż takie naturalne środki zarządzania powodziami mogą ograniczyć oddziaływanie zmiany klimatu na siedliska i gatunki Natura 2000 oraz przynieść szersze wielorakie korzyści, należy je starannie rozważyć i opracować z udziałem ekspertów technicznych i w porozumieniu ze wszystkimi zainteresowanymi stronami. Źle zaprojektowane lub niewłaściwe środki przeciwpowodziowe mogą szkodzić niektórym siedliskom i gatunkom Natura 2000. Na przykład obniżenie wałów przeciwpowodziowych na równinach zalewowych może prowadzić do nadmiernych lub zbyt częstych powodzi, co może prowadzić do szkodliwych zmian w typach siedlisk, na przykład przekształcenia podmokłych użytków zielonych wymienionych w załączniku I do dyrektywy siedliskowej (np. nizinnych łąk kośnych HD 6510) w roślinność na terenach podmokłych, która może mieć niższą wartość dla ochrony przyrody.

Przykład tego, w jaki sposób zarządzanie powodziami i odtwarzanie siedlisk podmokłych mogą przynieść wzajemne korzyści, przedstawiono w studium przypadku dotyczącym korytarza Dunaju, podsumowanym poniżej w studium przypadku 11.

Studium przypadku 11: zielony korytarz dolnego Dunaju

Równiny zalewowe dolnego Dunaju przeszły historyczne przemiany w wyniku budowy wałów na potrzeby rolnictwa i do innych celów rozwojowych. Te znaczące zmiany krajobrazu doprowadziły do nasilenia poważnych powodzi, które przyniosły niszczycielskie skutki dla lokalnej ludności i szkody w wysokości milionów euro. Oczekuje się, że ze względu na zmianę klimatu tego rodzaju ekstremalne zdarzenia pogodowe będą występować coraz częściej.

Aby chronić środowisko Dunaju i złagodzić powodzie, Bułgaria, Mołdawia, Rumunia i Ukraina podpisały umowę w sprawie zielonego korytarza dolnego Dunaju. Umowa ma na celu połączenie, zachowanie i odtworzenie terenów podmokłych wzdłuż rzeki w drodze ochrony 995 000 ha i odtworzenia 224 000 ha równin zalewowych, w tym licznych terenów Natura 2000. Oprócz ograniczenia ryzyka i społeczno-ekonomicznych skutków powodzi umowa wspiera zrównoważony rozwój przez wzmocnienie lokalnej gospodarki (np. dzięki zrównoważonemu rybołówstwu i turystyce). Wynikające z tego działania na rzecz ochrony i odtwarzania równin zalewowych - prowadzone w ramach kilku projektów LIFE - przyniosły szereg pozytywnych rezultatów, w tym lepsze przystosowanie się do zmiany klimatu i łagodzenie jej skutków, wzbogaconą bioróżnorodność i usługi ekosystemowe, zwiększoną zdolność do retencji wody i łagodzenia skutków powodzi oraz zróżnicowane dochody oparte na zasobach przyrody.

Na podstawie kluczowych czynników, które przyczyniły się do powodzenia projektu, można wyciągnąć następujące wnioski: konieczność starannego rozważenia złożoności typów ekosystemów, ich wymiarów i procesów naturalnych, testowanie różnych technik odtwarzania, stosowanie wariantów zarządzania adaptacyjnego i monitorowanie oddziaływania przede wszystkim na szczeblu lokalnym, liderzy wspomagający w formie organizacji pozarządowych, zapewnianie ukierunkowanego wsparcia politycznego i prawnego wraz z myśleniem strategicznym, uwzględnienie praw własności oraz zaangażowanie podmiotów lokalnych.

Źródło: GREENDANUBE ⁽⁴⁵⁾ GREEN BORDERS ⁽⁴⁶⁾ LIFE "Lasy nadrzeczne" ⁽⁴⁷⁾ "Siedliska nadbrzeżne w BG" ⁽⁴⁸⁾

2.5. Poprawa warunków abiotycznych dla szczególnie podatnych na zagrożenia siedlisk i gatunków

W przypadku najbardziej podatnych na zagrożenia siedlisk i gatunków Natura 2000 konieczne mogą być dodatkowe środki w celu zwiększenia ich odporności, ponieważ zgodnie z oczekiwaniami zmiana klimatu zmodyfikuje warunki panujące na terenach Natura 2000, w szczególności ich hydrologię. Dla osiągnięcia celów dotyczących gatunków i siedlisk kluczowe znaczenie ma często utrzymanie integralności hydrologicznej terenu, podczas gdy na wielu terenach będzie to coraz trudniejsze z powodu rosnącej częstotliwości i dotkliwości susz i powodzi.

Innych zmian w stanie terenów oczekuje się ze względu na wyższe temperatury i wyższe stężenia dwutlenku węgla w atmosferze. Te oczekiwane zmiany obejmują wyższe wskaźniki wzrostu roślinności i dłuższy sezon wegetacyjny w wielu częściach Europy (z wyjątkiem obszarów, w których występują ograniczenia w postaci bardzo wysokich temperatur i niskich opadów deszczu), prowadzące do zwiększonego gromadzenia się biomasy i składników odżywczych. Na użytkach zielonych zmiana klimatu skutkuje wcześniejszymi terminami koszenia i wzrostem liczby ścinek.

Zarządzający terenami powinni zatem określić główne zagrożenia związane ze zmianą klimatu na swoim terenie (w oparciu o oceny ryzyka/podatności na zagrożenia opisane w sekcji 1.2 załącznika 3 i sekcji 2.1 załącznika 4), które mogą mieć wpływ na kluczowe cechy abiotyczne terenu związane z jego siedliskami i gatunkami Natura 2000. Następnie należy określić środki, które mogą przeciwdziałać oczekiwanym skutkom i ich oddziaływaniu na siedliska i gatunki, oraz uszeregować je według priorytetu, najlepiej przez włączenie tych środków do istniejących planów zarządzania terenami.

Istnieje wiele środków, które można zastosować w celu utrzymania warunków na danym terenie, które zgodnie z oczekiwaniami zmienią się w wyniku zmiany klimatu, lub w celu zarządzania tymi warunkami w razie potrzeby. Środki mogą obejmować ogólne działania na rzecz odtwarzania ekosystemów, a także bardziej ukierunkowane interwencje w zakresie zarządzania siedliskami i gatunkami. Przykłady takich środków usprawniających obejmują:

- zwiększenie retencji wody na danym terenie, na przykład przez dostosowanie istniejącego systemu odwadniania, tworzenie stawów lub jezior (studium przypadku 12), sezonowe powodzie, odtwarzanie meandrów lub strumieni oraz ponowne zalesianie w celu spowolnienia przepływów;

- zapewnienie wystarczających dostaw wody w czasach suszy dzięki rozbudowie stawów retencyjnych (np. dla bagiennych ptaków wodnych, mokradeł i jezior);

- zapewnienie wystarczającego odprowadzania wody z terenu podczas nadmiernych opadów deszczu (np. w celu ochrony suchych muraw i wrzosowisk);

- zwiększenie zacienienia roślinnością cieków wodnych (studium przypadku 13) lub innych siedlisk wrażliwych na temperaturę;

- zwiększony wypas lub okresowe koszenie roślinności, aby przeciwdziałać wzrostowi roślinności (np. na użytkach zielonych i mokradłach);

- usuwanie roślinności w drodze ścinania lub usuwanie torfu, aby przeciwdziałać nadmiarowi substancji biogennych (np. w przypadku wrzosowisk).

Studium przypadku 12: stawy na potrzeby ochrony bioróżnorodności i przystosowania się do zmiany klimatu

Stawy i "krajobrazy stawów" (sieci stawów) są w dużej mierze zaniedbywane i zasadniczo niedoceniane, ale mają niezwykłe znaczenie dla ochrony bioróżnorodności w celu zwiększenia odporności ekosystemów na zmianę klimatu. Projekt PONDERFUL realizowany w ramach programu "Horyzont 2020" bada, w jaki sposób można wykorzystywać stawy jako oparte na zasobach przyrody rozwiązania w zakresie przystosowania się do zmiany klimatu, w drodze oceny zarządzania krajobrazem stawów w czterech państwach UE (Belgia, Dania, Niemcy i Hiszpania), a także w Szwajcarii, Turcji, Zjednoczonym Królestwie i Urugwaju. Celem jest opracowanie lepszych metod maksymalizacji wykorzystania stawów i krajobrazów stawów w przystosowaniu się do zmiany klimatu i łagodzeniu jej skutków, ochronie bioróżnorodności oraz świadczeniu innych usług ekosystemowych.

Źródło: Ekosystemy stawów na rzecz odpornych przyszłych krajobrazów w zmieniającym się klimacie ⁽⁴⁹⁾

Studium przypadku 13: zwiększenie zacienienia wzdłuż strumieni (Hiszpania)

Czas potrzebny na "odtworzenie warunków termicznych" zależy od charakterystyki strumienia, lokalnej topografii i czynników, które wpływają na skład gatunków nadrzecznych i ich tempo wzrostu. Odtworzenie roślinności przywraca również allochtoniczne źródła pożywienia w ekosystemie strumieni. Korzenie drzew stabilizują brzegi i zapewniają długoterminową ochronę przed erozją. Ogólnie rzecz biorąc, oczekuje się, że odtworzenie zacienienia strumienia (a tym samym temperatury) zajmie dziesięciolecia, natomiast przyspiesza je celowe sadzenie. Jest najbardziej skuteczne i szybkie w przypadku małych strumieni, w których stres wynikający z narażenia na działanie promieni słonecznych jest największy. Pełne przywrócenie funkcji strumienia i obszaru nadrzecznego może jednak zająć stulecia. Odtworzenie roślinności na obszarach nadrzecznych stanowiło główny środek w 17 % z 60 hiszpańskich projektów odtwarzania.

Źródło: Komisja Europejska (2013) ⁽⁵⁰⁾

2.6. Zwiększenie heterogeniczności

Zwiększenie heterogeniczności terenu (tj. różnorodności), np. w odniesieniu do elementów strukturalnych wielko- i mikroskalowych, typów i elementów siedlisk może przyczynić się do zwiększenia odporności siedlisk i gatunków oraz ich zdolności do dostosowania się do zmian, np. dzięki przemieszczaniu się w obrębie terenu. Takich ulepszeń nie projektuje się zazwyczaj dla konkretnych siedlisk lub gatunków Natura 2000. Zamiast tego mają one na celu poprawę ogólnej odporności ekosystemów i stworzenie większych możliwości przetrwania oraz, w razie potrzeby, uwzględnienie przemieszczania w obrębie terenu. Zwiększenie heterogeniczności może również zmniejszyć ryzyko wynikające z rosnącej zmienności w zakresie zmiany klimatu. Na przykład zmienność roślinności i terenu może sprawić, że niektóre części terenu zapewnią najbardziej odpowiednie warunki dla siedlisk i gatunków w niektórych latach (np. bardzo suchych), podczas gdy inne ich części mogą być optymalne w innych latach (np. wilgotnych).

Oprócz stosowania na terenach Natura 2000 środki mające na celu zwiększenie heterogeniczności mogą mieć również zastosowanie do zarządzania siedliskami w otaczającym krajobrazie.

Proaktywne zarządzanie może doprowadzić do zwiększenia różnorodności w strukturze roślinności na danym terenie i wokół niego. Można to osiągnąć na przykład dzięki zróżnicowaniu użytkowania gruntów i zarządzania siedliskami (np. zarządzanie wypasem, składem lasu, poziomem wody) na dużą lub małą skalę na przestrzeni kilku metrów. Można również zwiększyć różnorodność morfologii terenu, np. przez zmianę profilu lub tworzenie nowych cieków wodnych, stawów, brzegów lub innych form terenu.

To, które środki mają zastosowanie na poziomie terenu, zależy od typów siedlisk i gatunków Natura 2000, a także od lokalnego kontekstu terenu.

2.7. Zwiększenie łączności

W gęsto zaludnionych lub intensywnie wykorzystywanych krajobrazach (np. w konurbacjach lub na obszarach zdominowanych przez intensywnie uprawiane grunty rolne lub sztuczne plantacje) gatunki często nie mają możliwości rozprzestrzeniania się, aby utrzymać struktury metapopulacji, ani przeniesienia się na inne obszary w odpowiedzi na zmianę klimatu. W razie potrzeby można podjąć działania, aby złagodzić w pewnym stopniu takie ograniczenia zewnętrzne, w drodze oceny wymogów dotyczących kluczowych gatunków i wprowadzenia ukierunkowanych środków, takich jak korytarze i siedliska pomostowe.

Większość gatunków Natura 2000, które wykazują zdolności rozprzestrzeniania się i które są w znacznym stopniu ograniczone rozdrobnieniem siedlisk lub innymi barierami, to gatunki wyspecjalizowane do życia w danych siedliskach. Dowody wskazują, że takie gatunki zazwyczaj nie czerpią dużych korzyści z korytarzy ⁽⁵¹⁾ . Aby korytarze i siedliska pomostowe (lub podobne elementy sieci ekologicznych) były skuteczne, muszą charakteryzować się odpowiednim stanem siedliska i wymiarami (tj. zazwyczaj mieć szerokość ponad 100 m) oraz być starannie rozmieszczone. W wytycznych IUCN podkreślono, że każdy korytarz powinien mieć szczególny cel i być odpowiednio zaprojektowany ⁽⁵²⁾ . Pozostałe kluczowe elementy wytycznych IUCN podsumowano w załączniku 4 - tabeli 1.

Załącznik 4 - Tabela 1

Podsumowanie podstawowych zasad IUCN dotyczących korytarzy ekologicznych

1. Korytarze ekologiczne nie zastępują obszarów chronionych ani OECM. Mają one uzupełniać obszary chronione i OECM. Celem korytarzy ekologicznych jest utrzymanie łączności, zwłaszcza w regionach, w których nie można zapewnić dodatkowych obszarów chronionych i OECM, a łączność jest wymagana do zachowania ich elementów i procesów.

2. Korytarze ekologiczne należy wskazać i ustanowić na obszarach, na których wymagana jest łączność, do celów budowy sieci ekologicznych służących ochronie przyrody.

3. Każdy korytarz powinien mieć określone cele ekologiczne oraz należy nim kierować i zarządzać z myślą o osiągnięciu wyników w zakresie łączności.

4. Korytarze ekologiczne mogą składać się częściowo lub w całości z obszarów naturalnych zarządzanych głównie z myślą o łączności.

5. Korytarze ekologiczne należy odróżnić od obszarów niewyznaczonych przez określenie szczególnych rodzajów użytkowania dozwolonych lub zakazanych na tych obszarach.

Źródło: na podstawie Hilty i in. (2020) ^(53).

Bardziej szczegółowe wytyczne dotyczące zwiększenia łączności w całej sieci Natura 2000 opracowuje się w ramach obecnego (2022-2026) projektu "Horyzont Europa", NaturaConnect ⁽⁵⁴⁾ . Przyczyni się to do rozwoju transeuropejskiej sieci Natura (TEN-N), która stanowi cel unijnej strategii na rzecz bioróżnorodności. Dotychczasowe wyniki obejmują wytyczne dotyczące ochrony i planowania łączności ⁽⁵⁵⁾ . Dalsze badania na temat łączności można znaleźć w CORDIS ⁽⁵⁶⁾ .

W przypadku wielu gatunków w sieci odpowiednich obszarów mogą występować duże luki. W związku z tym może zaistnieć konieczność połączenia odpowiednich obszarów przez stworzenie nowych płatów siedliska. Konieczność zastosowania takich środków wyjaśniono i zilustrowano w załączniku 4 - rys. 1. W tym celu rozporządzenie o odbudowie zasobów przyrodniczych zapewnia ramy stosowania środków, które mają na celu poprawę stanu lub przywrócenie typów siedlisk i siedlisk gatunków z uwagi na zachodzące i prognozowane zmiany warunków środowiskowych wynikające ze zmiany klimatu, w tym w ramach sieci Natura 2000 i poza nią.

Załącznik 4 - Rys. 1

Przykład utworzenia nowych płatów siedliska w celu wypełnienia luk przestrzennych

Obszary zielone: skolonizowane odpowiednie siedlisko

Obszary czerwone: nieskolonizowane odpowiednie siedlisko

Obszary niebieskie: nowe płaty siedliska

Obszary żółte: nieodpowiednie siedlisko

W przypadku gatunku x wszystkie odpowiednie siedliska w odpowiedniej strefie klimatycznej są obecnie zajęte (obszary zielone w ramce a). W przyszłości (ramka b) odpowiednia strefa klimatyczna ulegnie przesunięciu ze względu na zmianę klimatu. Chociaż klimat na obszarach czerwonych stał się odpowiedni, nie są one skolonizowane, ponieważ gatunek nie jest w stanie dotrzeć do nowych obszarów (luka w sieci jest zbyt duża (wąskie gardła w sieci wskazane strzałką)). Dzięki utworzeniu nowych płatów siedliska (obszary niebieskie na rys. c) gatunek jest w stanie kolonizować wszystkie odpowiednie obszary siedliska w sieci w odpowiedniej strefie klimatycznej (rys. d).

Źródło: Komisja Europejska (2013) ⁽⁵⁷⁾

Zwiększenie przepuszczalności matrycy siedliska między płatami siedliska wysokiej jakości może poprawić funkcjonowanie siedlisk pomostowych i korytarzy, ułatwiając przemieszczanie się gatunków i usprawniając łączność w całym krajobrazie ⁽⁵⁸⁾ . Oznacza to poprawę ogólnej jakości środowiska, tak aby było ono mniej wrogie dla dzikiej fauny i flory. Duże znaczenie ma utrzymanie lub zwiększenie heterogeniczności siedlisk w szerzej rozumianym krajobrazie, zwłaszcza w drodze ochrony siedlisk półnaturalnych ^{(59) (60) (61)} . Obejmują one płaty półnaturalnych muraw, wrzosowisk i zarośli, tereny zalesione, strumienie, tereny podmokłe oraz elementy takie jak drzewa rodzime, skaliste wychodnie i głazy itp.

Elementy krajobrazu, takie jak żywopłoty, miedze śródpolne, rowy i stawy, również przyczyniają się do heterogeniczności siedlisk i wspierają bioróżnorodność. W dyrektywie siedliskowej uznano ekologiczne funkcje takich elementów krajobrazu i ich zdolność do zapewnienia wkładu w spójność sieci Natura 2000. Art. 3 ust. 3 i art. 10 dyrektywy siedliskowej zobowiązują państwa członkowskie, jeżeli uznają to za konieczne, do zagospodarowywania i rozwijania elementów krajobrazu, takich jak rzeki lub tradycyjne formy oznaczania granic terenu (np. żywopłoty), stawy lub małe lasy.

Chociaż wymóg ten leży w gestii państw członkowskich, w badaniu przeprowadzonym w 2007 r. ⁽⁶²⁾ stwierdzono, że zasadniczo środki te należy stosować, gdy państwa członkowskie uznają je za niezbędne do osiągnięcia ogólnych celów dyrektyw (tj. utrzymania lub przywrócenia właściwego stanu ochrony). Dyrektywa ptasia nie zawiera takich szczegółowych przepisów dotyczących elementów krajobrazu, ale w art. 3 ust. 2 wskazano, że ogólny wymóg ochrony, zachowania i przywracania siedlisk nie dotyczy wyłącznie obszarów chronionych ⁽⁶³⁾ . Biorąc pod uwagę potrzebę zwiększenia łączności na obszarach wiejskich oraz poprawy ogólnej jakości środowiska w szerzej rozumianym krajobrazie, państwa członkowskie powinny założyć, że konieczne są pewne kroki w celu utrzymania, a w razie potrzeby odtworzenia i odbudowy elementów krajobrazu zgodnie z art. 10 dyrektywy siedliskowej.

Zachowanie i powiększanie elementów krajobrazu, aby wzmocnić spójność sieci Natura 2000, może również przyczynić się do realizacji celu unijnej strategii na rzecz bioróżnorodności 2030, jakim jest zapewnienie co najmniej 10 % elementów o wysokiej różnorodności na użytkach rolnych. Może również pomóc w spełnieniu wymogów określonych w art. 11 rozporządzenia o odbudowie zasobów przyrodniczych dotyczących wprowadzenia przez państwa członkowskie środków mających na celu osiągnięcie na poziomie krajowym trendu wzrostowego co najmniej dwóch z trzech następujących wskaźników w ekosystemach rolniczych: wskaźnik liczebności motyli na użytkach zielonych; zasoby węgla organicznego w glebach mineralnych gruntów uprawnych; odsetek gruntów rolnych z elementami krajobrazu o wysokiej różnorodności ⁽⁶⁴⁾ .

Elementy krajobrazu o wysokiej różnorodności obejmują strefy buforowe, żywopłoty, pojedyncze drzewa lub grupy drzew, rzędy drzew, miedze śródpolne, skrawki ziemi, rowy, strumienie, małe tereny podmokłe, tarasy, kopce kamienne, mury kamienne, małe stawy i elementy związane z kulturą. Można również uwzględnić grunty ugorowane. Aby zapewnić spójne podejście, plany zwiększenia liczby elementów krajobrazu na terenach Natura 2000 należy zintegrować ze środkami w ramach krajowych planów odbudowy zasobów przyrodniczych na podstawie rozporządzenia o odbudowie zasobów przyrodniczych.

Potrzebę i priorytet każdego typu elementu krajobrazu należy dokładnie ocenić pod kątem wymogów dotyczących gatunków Natura 2000, biorąc pod uwagę szerszą bioróżnorodność oraz inne potencjalne korzyści w zakresie przystosowania się do zmiany klimatu i łagodzenia jej skutków. Działania mające na celu zachowanie i powiększenie elementów krajobrazu powinny zatem koncentrować się przede wszystkim na półnaturalnych elementach siedlisk, gruntach ugorowanych, żywopłotach i innych elementach mających na celu wspieranie bioróżnorodności (np. obsiane pasy do produkcji kwiatów dla owadów i nasion dla ptaków), które okazały się najskuteczniejsze ⁽⁶⁵⁾ . Należy również podjąć kroki w celu poprawy jakości ekologicznej istniejących elementów krajobrazu, gdyż wiele z nich ma obecnie niską wartość pod względem bioróżnorodności.

Równie ważny dla zachowania elementów krajobrazu jest wymóg poprawy ogólnej jakości ekologicznej użytków rolnych, tj. siedlisk polowych użytków zielonych i gruntów uprawnych. Kluczowe działania, które należy podjąć, aby osiągnąć ten cel, obejmują ograniczenie stosowania szkodliwych pestycydów i poziomów stosowania nawozów, utrzymanie i poprawę jakości użytków zielonych, zwiększenie różnorodności upraw oraz ugorowanie gruntów ^{(66) (67)} . W przypadku siedlisk leśnych należy podjąć kroki w celu ograniczenia zrębu zupełnego na dużych obszarach i sadzenia gatunków nierodzimych, a także w celu zwiększenia liczby rodzimych gatunków drzew i różnorodności wiekowej, ilości drzew martwych oraz obszarów otwartych.

Ekoschematy WPR i programy rolno-środowiskowo-klimatyczne mogą przyczynić się do poprawy stanu siedlisk na użytkach rolnych. Dowody wskazują, że najskuteczniejszym sposobem poprawy stanu siedlisk na użytkach rolnych jest podjęcie ukierunkowanych i dostosowanych do potrzeb działań rolno-środowiskowo-klimatycznych ^{(68) (69)} . Podejmowanie takich działań powinno mieć zatem priorytetowe znaczenie dla państw członkowskich. Jest to szczególnie ważne w przypadku stenotopowych gatunków Natura 2000.

2.8. Ocena potrzeby przenoszenia/wspomagania migracji gatunków

Jak omówiono w sekcji 3 załącznika 2, niektóre gatunki o ograniczonej zdolności rozprzestrzeniania się i rozdrobnione populacje mogą nie być w stanie przenieść się na nowe obszary o odpowiednich warunkach klimatycznych. Chociaż pomocne mogą być niektóre środki, takie jak zwiększenie zasięgu sieci Natura 2000 i łączności w szerzej rozumianym środowisku, niektóre gatunki (i siedliska) o ograniczonym naturalnym rozprzestrzenianiu się mogą wymagać przeniesienia, aby zapobiec lokalnemu, a nawet globalnemu wymieraniu, gdy warunki klimatyczne staną się nieodpowiednie do ich przetrwania ^{(70) (71)} .

Przenoszenie definiuje się jako "przemieszczanie żywych organizmów wspomagane przez człowieka z jednego obszaru, z uwolnieniem ich na innym obszarze" ⁽⁷²⁾ do celów ochrony. Obejmuje to (i) wzmocnienie i ponowne wprowadzenie w obrębie rodzimego zasięgu gatunku oraz (ii) wprowadzenie obejmujące wspomaganą kolonizację i ekologiczne zastąpienie poza rodzimym zasięgiem gatunku.

Gatunki można przenosić w celu ułatwienia przystosowania się do zmiany klimatu z co najmniej czterech powodów ⁽⁷³⁾ :

- wzmocnienie metapopulacji, a tym samym zwiększenie odporności istniejących populacji, a także wzrost wskaźników emigracji, a tym samym rozprzestrzeniania się i kolonizacji nowych obszarów;

- zwiększenie przepływu genów między odizolowanymi populacjami, aby zwiększyć prawdopodobieństwo przystosowania się do lokalnych warunków klimatycznych;

- wspieranie przemieszczania populacji gatunków i ekspansji zasięgu w odpowiedzi na zmieniające się warunki klimatyczne (wspomagana migracja/przemieszczanie się) (zob. studium przypadku 14);

- ustanowienie na nowych obszarach populacji gatunków, które koncentrują się na terenach o wysokim ryzyku utraty lub szkód spowodowanych zmianą klimatu (na przykład ekstremalnymi zdarzeniami klimatycznymi, takimi jak powodzie lub pożary), w celu zmniejszenia ryzyka utraty lub wymarcia populacji.

Przemieszczanie gatunków może być jednak kosztowne i wiąże się z dobrze znanym ryzykiem, zwłaszcza dla nowych obszarów poza naturalnym zasięgiem gatunku. Przenoszone gatunki mogą stać się inwazyjne, wprowadzać nowe choroby, zakłócać istniejące sieci pokarmowe i struktury składu gatunkowego oraz prowadzić do utraty odrębnych form genetycznych. W związku z tym przenoszenie, a zwłaszcza przenoszenie poza naturalny zasięg, rodzi krytyczne pytania ekologiczne i etyczne, które należy uwzględnić.

Przenoszenie gatunków uznaje się zatem zasadniczo za wariant "ostatniej szansy"; należy je przeprowadzić dopiero po wdrożeniu innych środków, takich jak poprawa łączności siedlisk, i uznaniu ich za niewystarczające. Z drugiej strony niektóre ryzyka wynikające z poprawy łączności (np. z korytarzy) są podobne jak w przypadku przenoszenia gatunków i prawdopodobnie w mniejszym stopniu można je kontrolować niż przy selektywnym wprowadzaniu jednego gatunku na nowy obszar. W związku z tym, podobnie jak w przypadku innych interwencji, które pod względem ekologicznym łączą odizolowane płaty siedliska, należy starannie rozważyć potrzebę przeniesienia.

Przed przeniesieniem jakiegokolwiek gatunku konieczne jest dokładne zrozumienie ekologii i zachowań gatunku w nowym typie siedliska. Hoegh-Guldberg i in. (2008) ⁽⁷⁴⁾ opracował użyteczne ramy decyzyjne, aby pomóc w ocenie stosowności przenoszenia jako środka wspomagającego kolonizację. Dostępne są dalsze wytyczne ⁽⁷⁵⁾ i wspierające ramy taktyki ⁽⁷⁶⁾ , aby wspomagać potencjalne środki związane z przenoszeniem.

Zaleca się również, aby potrzebę przenoszenia/migracji wspomaganej oceniano i planowano strategicznie początkowo w ramach sieci Natura 2000 lub przynajmniej na poziomie regionalnym, a nie w drodze inicjatyw ad hoc. Może to pomóc w zmaksymalizowaniu skuteczności i efektywności przenoszenia. W szczególności do identyfikacji terenów i gatunków, które są narażone na największe ryzyko, można wykorzystać wyniki ocen podatności sieci na zagrożenia. Takie tereny powinny zatem stanowić priorytet dla źródeł osobników, które mają zostać przeniesione na alternatywne tereny (tereny zabezpieczające). Analizę sieci można również wykorzystać do wskazania odpowiednich refugiów klimatycznych i terenów, na których przyszłe odtwarzanie lub tworzenie siedlisk może zapewnić odpowiednie warunki dla potencjalnego przenoszenia.

Studium przypadku 14: migracja wspomagana lasu

Począwszy od 2024 r. projekt MigFoRest w ramach programu Interreg "Europa Północno-Zachodnia" wspiera migrację wspomaganą europejskich gatunków i odmian drzew, aby lepiej przewidywać zmianę klimatu i wzmocnić odporność ekosystemów leśnych w całej Europie Północno-Zachodniej. Obejmuje on 7 terytoriów pilotażowych w Belgii, Francji i Niemczech oraz koncentruje się na wspomaganej ekspansji zasięgu i wspomaganym przepływie genów, ściśle ograniczonym do materiału europejskiego, aby przyspieszać naturalne przemieszczenia gatunków spowodowane zmianą klimatu, zapewniając ramy wsparcia dla właścicieli lasów i organów publicznych.

Źródło: Interreg NWE MigFoRest ⁽⁷⁷⁾

ZAŁĄCZNIK  5

BIBLIOGRAFIA

Podstawowe i dodatkowe odniesienia wykorzystane do opracowania niniejszych wytycznych i zalecane jako źródła dalszych informacji na temat przystosowania się do zmiany klimatu w kontekście bioróżnorodności.

Rozwiązania oparte na zasobach przyrody zapewniające wkład w przystosowanie się do zmiany klimatu

Brang, P., Schönenberger, W., Frehner, M., i in. (2006), Management of protection forests in the European Alps: an overview. Forest Snow and Landscape Research nr 80.

Cooper, R. (2020) Nature-based solutions and water security. GSDRC, Uniwersytet w Birmingham.

EEA (2021) Nature-based solutions in Europe: Policy, knowledge and practice for climate change adaptation and disaster risk reduction, sprawozdanie EEA nr 1/2021, Europejska Agencja Środowiska, Luksemburg: Urząd Publikacji Unii Europejskiej.

Fennell J., Soulsby C., Wilkinson M.E., i in. (2023), Assessing the role of location and scale of Nature Based Solutions for the enhancement of low flows, International Journal of River Basin Management, 21(4), 743-58.

Gordon, B.A., Dorothy, O. i Lenhart, C.F., (2020), Nutrient Retention in Ecologically Functional Floodplains: A Review. Water, 12 (10), 2762.

Harrison, I.J., Green, P.A., Farrell, T.A., i in. (2016), Protected areas and freshwater provisioning: a global assessment of freshwater provision, threats and management strategies to support human water security, Aquatic Conservation: Marine and Freshwater Ecosystems, 26 (S1), s. 103-120.

IUCN (2020) Global Standard for Nature-based Solutions. A user-friendly framework for the verification, design and scaling up of NbS. Wydanie pierwsze. Gland, Szwajcaria: IUCN.

Keesstra, S. Nunes, J., Novara, A., i in. (2018), The superior effect of nature based solutions in land management for enhancing ecosystem services, Science of The Total Environment, 610-611, 997-100.

Seddon, N., Chausson, A., Berry, P., i in. (2020), Understanding the value and limits of nature-based solutions to climate change and other global challenges, Philosophical Transactions of the Royal Society B, 375, 20190120.

Pożary roślinności w Europie i ich oddziaływanie na bioróżnorodność oraz środki mające na celu ich ograniczenie

Barredo., J.I., Mansuy, N. i Mubareka, S.B. (2023), Primary and old-growth forests are more resilient to natural disturbances - Perspective on wildfires, JRC, Komisja Europejska.

Castellnou, M., Prat-Guitart, N., Arilla, E., i in. (2019), Empowering strategic decision-making for wildfire management: avoiding the fear trap and creating a resilient landscape, Fire Ecology, 15 (31), s. 1-17.

Komisja Europejska (2021), Land-based wildfire prevention. Principles and experiences on managing landscapes, forests and woodlands for safety and resilience in Europe.

Fernandes, P.M. (2013), Fire-smart management of forest landscapes in the Mediterranean basin under global change, Landscape and Urban Planning, s. 110, s. 175-182.

Komisja Leśnictwa (2014), Building wildfire resilience into forest management planning, Komisja Leśnictwa, Edynburg, Zjednoczone Królestwo.

Held, A. i Pronto, L. (2023), Reducing wildfire risk in Europe through sustainable forest management, dokument orientacyjny Forest Europe.

"Horyzont 2020": projekt FIRE-RES, https://fire-res.eu/.

Keeley, J.E., Bond, W.J., Bradstock, R.A., i in. (2012), Fire in Mediterranean Ecosystems: Ecology, Evolution and Management, Cambridge University Press, Cambridge, Zjednoczone Królestwo.

Moreira, F., Ascoli, D., Safford, H., i in. (2020), Wildfire management in Mediterranean-type regions: Paradigm change needed. Environmental Research Letters, 15(1), 11001.

Neidermeier, A.N., Zagaria, C., Pampanoni, V., i in. (2023), Mapping opportunities for the use of land management strategies to address fire risk in Europe, Journal of environmental management, 346, 118941.

Pais, S. Aquilu'e, N., Campos, J., i in. (2020), Mountain farmland protection and fire-smart management jointly reduce fire hazard and enhance biodiversity and carbon sequestration. Ecosystem Services, 44, 101143.

Plana, E., Font, M., Green, T. (red.) (2015), Operational tools and guidelines for improving efficiency in wildfire risk reduction in EU landscapes, projekt FIREfficient, CTFC Editions, https://firefficient.ctfc.cat/images/book_guidelines.pdf.

Projekt LIFE12ENV/ES/000730 Life+ Cost-efficient integration of megafire prevention into forest management in the Mediterranean, raport laika, https://cpf.gencat.cat/web/.content/or_organismes/or04_centre_propietat_forestal/03_linies_actuacio/transferencia_de_coneixement/projectes_europeus/life_demorgest/static_files/LAYMAN_ang.pdf.

Rouet-Leduc, J., Pe'er, G., Moreira, F., i in. (2021), Effects of large herbivores on fire regimes and wildfire mitigation, Journal of Applied Ecology, 58 (12), s. 2690-2702.

Valor, T., Coll, L., Pique, M., i in. (2023), FIRE-RES Ecological factors driving resistant and resilient landscapes to high intensity and extreme wildfire events, rezultat D1.11 projektu FIRE-RES, DOI: 10.5281/zenodo.7785271.

Potencjał rozwiązań opartych na zasobach przyrody w zakresie zarządzania powodziami i przystosowania się do zmiany klimatu

Burek, P, Mubareka, S., Rojas, R., i in. (2012) Evaluation of the effectiveness of Natural Water Retention Measures, EUR 25551 EN, Wspólne Centrum Badawcze, Luksemburg.

Collentine D. i Futter M.N. (2018), Realising the potential of natural water retention measures in catchment flood management: Trade-offs and matching interests, Journal of Flood Risk Management 11(1), s. 76-84.

EEA (2015) Water-retention potential of Europe's forests. A European overview to support natural water-retention measures, sprawozdanie EEA nr 13/2015, Europejska Agencja Środowiska, Luksemburg.

EEA (2016) Flood risks and environmental vulnerability - exploring the synergies between floodplain restoration, water policies and thematic policies, sprawozdanie EEA nr 1/2016, Europejska Agencja Środowiska, Luksemburg.

Komisja Europejska (2020), The interaction between the Floods Directive and the Nature Directives. Dokument określający zakres, grupa robocza ds. powodzi w ramach wspólnej strategii wdrożenia (CIS) na podstawie dyrektywy powodziowej i ramowej dyrektywy wodnej.

Fennell J., Soulsby C., Wilkinson M.E., in. (2022), Assessing the role of location and scale of Nature based solutions for the enhancement of low flows, International Journal of River Basin Management, 21(4), s. 743-758.

Fennell J., Soulsby C., Wilkinson M.E., i in. (2023), Time variable effectiveness and cost-benefits of different nature-based solution types and design for drought and flood management, Nature-Based Solutions, 3, 100050.

Iacob, O., Rowan, J.S., Brown, I., i in. (2014), Evaluating wider benefits of natural flood management strategies: An ecosystem-based adaptation perspective, Hydrology Research, 45(6), s. 774-787.

Klijn, F., Asselman, N. i Wagenaar, D., (2018) Room for rivers: Risk reduction by enhancing the flood conveyance capacity of The Netherlands' large Rivers, Geosciences, 8(6), s. 224.

Ministerie van Infrastructuur en Waterstaat/DGWB, Ministerie van Infrastructuur en Waterstaat/Rijkswaterstaat, Unie van Waterschappen, i in. (2022), Eindadvies Beleidstafel wateroverlast en hoogwater: "Voorkomen kan niet, voorbereiden wel. Allemaal aan de slag". Voorkomen kan niet, voorbereiden wel. Allemaal aan de slag|Rapport|Rijk soverheid.nl (w języku niderlandzkim) - Final advice of the policy table water surplus and high waters: "Prevention is not feasible, preparation is. Time to act together". Sprawozdanie rządu niderlandzkiego, Ministerstwo Infrastruktury i Gospodarki Wodnej.

Penning, E., Peñailillo Burgos, R., Mens, M., i in. (2023), Nature-based solutions for floods AND droughts AND biodiversity: Do we have sufficient proof of their functioning? Cambridge Prisms: Water, 1, e11, s. 1-17. Zawiera wykaz baz danych dotyczących rozwiązań opartych na zasobach przyrody.

Scholz, M., Mehl, D., Schulz-Zunkel, C., i in. (2012), Ökosystemfunktionen von Flussauen: Analyse und Bewertung von Hochwasserretention, Nährstoffrückhalt, Kohlenstoffvorrat, Treibhausgasemissionen und Habitatfunktion, Naturschutz und biologische Vielfalt. Bundesamt für Naturschutz, Bonn-Bad Godesberg.

Somarakis, G., Stagakis S. i Chrysoulakis, N. (2019), THINKNATURE HANDBOOK_NATURE-BASED SOLUTIONS, w Think Nature (wydanie 730338).

Źródła dalszych informacji i danych na temat obserwacji i prognoz dotyczących zmiany klimatu w Europie

Bednar-Friedl, B., Biesbroek, R., Schmidt, D.N., i in. (2022) Europe. W: Climate Change 2022: Impacts, Adaptation and Vulnerability. Contribution of Working Group II to the Sixth Assessment Report of the Intergovernmental Panel on Climate Change [H.-O. Pörtner, D.C. Roberts, M. Tignor, i in. (red.)], Cambridge University Press, Cambridge, Zjednoczone Królestwo i Nowy Jork.

Climate-Adapt - eksplorator danych klimatycznych https://climate-adapt.eea.europa.eu/pl/knowledge/european-climate-data-explorer.

Usługa programu Copernicus w zakresie zmiany klimatu https://climate.copernicus.eu/.

Prognozy EEA dotyczące gazów cieplarnianych - przeglądarka danych https://www.eea.europa.eu/en/analysis/maps-and-charts/eea-greenhouse-gas-projections-data-viewer-data-viewers.

EEA (2024) Europejska ocena ryzyka związanego z klimatem. Sprawozdanie 01/2024 Europejskiej Agencji Środowiska, Luksemburg: Urząd Publikacji Unii Europejskiej.

Skutki zmiany klimatu i oddziaływanie na bioróżnorodność

Bedford, J., Ostle, C., Johns, D.G., i in. (2020), Lifeform indicators reveal large-scale shifts in plankton across the North-West European shelf, Global Change Biology, 26(6), s. 3482-3497.

Bowler, D.E., Hof, C., Haase, P., i in. (2017), Cross-realm assessment of climate change impacts on species' abundance trends, Nat Ecol Evol, 1(3), s. 67.

Cahill, A.E., Aiello-Lammens, M.E., Fisher-Reid, M.C., i in. (2013), How does climate change cause extinction? Proceedings of the Royal Society B: Biological Sciences, 280 (1750), 20121890.

Chen, I-C., Hill, J.K., Ohlemüller, R., i in. (2011), Rapid range shifts of species associated with high levels of climate warming, Science, 333: 1024-1026.

CLIMATE-ADAPT - różnorodność biologiczna https://climate-adapt.eea.europa.eu/pl/eu-adaptation-policy/sector-policies/biodiversity.

Cooley, S., Schoeman, D., Bopp, L., i in. (2022), Oceans and Coastal Ecosystems and Their Services, w: Climate Change 2022: Impacts, Adaptation and Vulnerability, Contribution of Working Group II to the Sixth Assessment Report of the Intergovernmental Panel on Climate Change [H.-O. Pörtner, D.C. Roberts, M. Tignor, i in. (red.)], Cambridge University Press, Cambridge, Zjednoczone Królestwo i Nowy Jork.

Comte, L. i Grenouillet, G. (2013), Do stream fish track climate change? Assessing distribution shifts in recent decades, Ecography, 36(11), s. 1236-1246.

Devictor, V., Van Swaay, C., Brereton, T., i in. (2012), Differences in the climatic debts of birds and butterflies at a continental scale, Nature climate change, 2(2), s. 121-124.

EEA (2017), Climate change, impacts and vulnerability in Europe 2016: An indicator-based report, sprawozdanie EEA nr 1/2017, Europejska Agencja Środowiska, Kopenhaga.

EEA (2020), State of Nature in the EU: Results from reporting under the nature directives 2013-2018. Sprawozdanie EEA nr 10/2020, Europejska Agencja Środowiska, Kopenhaga.

Frei, E., Bodin, J. i Walther, G-R. (2010), Plant species' range shifts in mountainous areas-all uphill from here? Botanica Helvetica, 120 (2), s. 117-128.

Gozlan, R.E., Karimov, B.K., Zadereev, E., i in. (2019), Status, trends, and future dynamics of freshwater ecosystems in Europe and Central Asia, Inland Waters, 9(1), s. 78-94.

Grewe, Y., Hof, C., Dehling, D.M., i in. (2013), Recent range shifts of European dragonflies provide support for an inverse relationship between habitat predictability and dispersal, Global Ecology and Biogeography, 22(4), s. 403-409.

Hickling, R., Roy, D.B., Hill, J.K., i in. (2006), The distributions of a wide range of taxonomic groups are expanding pole-wards, Global Change Biology nr 12 (3), s. 450-455.

Huntley, B., Collingham, Y.C., Willis, S.G., i in. (2008), Potential Impacts of Climatic Change on European Breeding Birds, PLoS ONE nr 3 (1), e1439.

Menéndez, R., Megías, A.G., Hill, J.K, i in. (2006), Species richness changes lag behind climate change, Proceedings of the Royal Society B: Biological Sciences, 273(1593), 1465-1470.

Menzel, A., Yuan, Y., Matiu, M., i in. (2020), Climate change fingerprints in recent European plant phenology, Global Change Biology, 26(4), s. 2599-2612.

Montero-Serra, I., Edwards, M. i Genner, M.J. (2015), Warming shelf seas drive the subtropicalization of European pelagic fish communities, Global Change Biology, 21(1), s. 144-153.

Noce, S., Cipriano, C. i Santini, M. (2023), Altitudinal shifting of major forest tree species in Italian mountains under climate change, Frontiers in Forests and Global Change, 6, 1250651.

Ockendon, N., Baker, D.J., Carr, J.A., i in. (2014), Mechanisms underpinning climatic impacts on natural populations: altered species interactions are more important than direct effects, Global Change Biology nr 20 (7), 2221-2229.

Parmesan, C., Morecroft, M. D., Trisurat, Y., i in. (2022), Terrestrial and Freshwater Ecosystems and Their Services, w: Climate Change 2022: Impacts, Adaptation and Vulnerability. Contribution of Working Group II to the Sixth Assessment Report of the Intergovernmental Panel on Climate Change [H.-O. Pörtner, D.C. Roberts, M. Tignor, i in. (red.)], sprawozdanie z warsztatów sponsorowanych wspólnie przez IPBES-IPCC w sprawie bioróżnorodności i zmiany klimatu, Cambridge University Press, Cambridge, Zjednoczone Królestwo i Nowy Jork.

Pörtner, H.O., Scholes, R.J., Agard, J. i in. (2021), Scientific outcome of the IPBES-IPCC co-sponsored workshop on biodiversity and climate change, sekretariat IPBES, Bonn, Niemcy, DOI:10.5281/zenodo.4659158.

Sajwaj, T., Tucker, G.M., Harley, M. i de Soye, Y. (2011) Impacts of climate change and selected renewable energy infrastructures on EU biodiversity and the Natura 2000 network: An assessment framework for climate change vulnerability - methodology and results. Sprawozdanie dla Komisji Europejskiej w ramach zadania 2a na podstawie zamówienia ENV.B.2/SER/2007/0076 Działania przygotowawcze Natura 2000 - część 5: Zmiana klimatu i bioróżnorodność w odniesieniu do sieci Natura 2000, AEA, Axiom, IUCN, IEEP, UNEP i WCMC, Bruksela.

Scheffers, B.R., De Meester, L., Bridge, T.C. i in. (2016), The broad footprint of climate change from genes to biomes to people, Science, 354(6313), aaf7671.

Termaat, T., van Strien, A.J., van Grunsven, R.H. i in. (2019), Distribution trends of European dragonflies under climate change, Diversity and Distributions, 25(6), s. 936-950.

Thackeray, S.J., Sparks, T.H., Frederiksen, M., i in. (2010), Trophic level asynchrony in rates of phenological change for marine, freshwater and terrestrial environments, Global Change Biology nr 16 (12), s. 3304-3313.

Thuiller, W., Lavergne, S., Roquet, C., i in. (2011), Consequences of climate change on the tree of life in Europe, Nature, 470 (7335), s. 531-534.

Walther, G-R. (2010), Community and ecosystem responses to recent climate change, Philosophical Transactions of the Royal Society B: Biological Sciences, 365 (1549), 2019-2024.

Wernberg, T., Bennett, S., Babcock, R.C., i in. (2016), Climate-driven regime shift of a temperate marine ecosystem, Science, 353 (6295), s. 169-172.

Yang, L.H. i Rudolf, V. (2010), Phenology, ontogeny and the effects of climate change on the timing of species interactions, Ecology Letters nr 13 (1), s. 1-10.

Dalsze wytyczne dotyczące przeprowadzania ocen narażenia na zmianę klimatu

Brodie, S., Smith, J.A., Muhling, B.A., i in. (2022), Recommendations for quantifying and reducing uncertainty in climate projections of species distributions, Global change biology, 28(22), 6586-6601.

Duffield, S.J, Morecroft, M.D., Pearce-Higgins, J.W., i in. (2024), Species or habitat-based assessments of vulnerability to climate change? Informing climate change adaptation in Special Protection Areas for birds in England, Biological Conservation, 291, 110460.

EcoCommons, preferowana australijska platforma do analizowania i modelowania wyzwań ekologicznych i środowiskowych, https://www.ecocommons.org.au/.

Estrada, A., Morales-Castilla, I., Caplat, P., i in. (2016), Usefulness of species traits in predicting range shifts, Trends in Ecology & Evolution, 31 (3), s. 190-203.

Foden, W.B. i Young, B.E. (2016), IUCN SSC guidelines for assessing species' vulnerability to climate change, IUCN Cambridge, Anglia i Gland, Szwajcaria.

Foden, W.B., Young, B.E., Akçakaya, H.R., i in. (2019), Climate change vulnerability assessment of species, WIREs Climate Change nr 10 (1), e551.

Guisan, A., Thuiller, W. i Zimmermann, N.E. (2017), Habitat suitability and distribution models: with applications in R. Cambridge University Press, Zjednoczone Królestwo.

Hallgren, W., Beaumont, L., Bowness, A., i in. (2016), The biodiversity and climate change virtual laboratory: where ecology meets big data, Environmental Modelling & Software, 76, s. 182-186.

Johnson, K.A. (2014), Climate change vulnerability assessment for natural resources management: Toolbox of methods with case studies, U.S. Fish and Wildlife Service, Arlington, Wirginia.

Lu, W.X., Wang, Z.Z., Hu, X.Y., i in. (2024), Incorporating eco-evolutionary information into species distribution models provides comprehensive predictions of species range shifts under climate change, Science of The Total Environment, 912, 169501.

Mancini, G., Santini, L., Cazalis, V., i in. (2023), A standard approach for including climate change responses in IUCN Red List assessments, Conservation Biology, e14227.

Nila, M.U.S., Beierkuhnlein, C., Jaeschke, A., i in. (2019), Predicting the effectiveness of protected areas of Natura 2000 under climate change, Ecological Processes, 8, s. 1-21.

Pacifici, M., Foden, W.B., Visconti, P., i in. (2015), Assessing species vulnerability to climate change, Nature Climate Change, 5 (3), s. 215-224.

Santini, L., Benítez-López, A., Maiorano, L., i in. (2021), Assessing the reliability of species distribution projections in climate change research, Diversity and Distributions, 27(6), s. 1035-1050.

Wirtualne Laboratorium ds. Bioróżnorodności i Zmiany Klimatu (BCCVL) - szkolenie online, https://bccvl.org.au/training/, obecnie zastąpione przez EcoCommons.

Wytyczne dotyczące przystosowania się bioróżnorodności do zmiany klimatu i praktyczne środki

Adam, M.M., Lenzner, B., Van Kleunen, M., i Essl, F. (2022). Call for integrating future patterns of biodiversity into European conservation policy. Conservation Letters, 15(5), e12911.

Bowgen, K. M., Kettel, E.F., Butchart, S.H.M., i in. (2022), Conservation interventions can benefit species impacted by climate change, Biological Conservation, 269, 109524.

CLIMATE-ADAPT - różnorodność biologiczna https://climate-adapt.eea.europa.eu/pl/eu-adaptation-policy/sector-policies/biodiversity.

Cook, C.N., Beever, E.A., Thurman, L.L., i in. (2021), Supporting the adaptive capacity of species through more effective knowledge exchange with conservation practitioners, Evolutionary Applications, 14: 1969-1979.

Coudurier C., Petit L., Tissot, A. i in. (2023), Natur'Adapt climate change adaptation process - A methodological guide to developing a vulnerability and opportunities assessment and an adaptation plan for a protected area (wersja dostosowana do dystrybucji europejskiej), LIFE Natur'Adapt - Réserves Naturelles de France. https://naturadapt.com/groups/communaute/documents/776/get.

Cross, M.S., Zavaleta, E.S., Bachelet, D., i in. (2012), The Adaptation for Conservation Targets (ACT) framework: a tool for incorporating climate change into natural resource management, Environmental management, 50, s. 341-351.

EUROPARC (2023). Biała księga: Climate Change & Nature Protected Areas, CC-BY-SA LIFE Natur'Adapt, Federacja EUROPARC.

Gillingham, P.K., Britton, J.R., Jones, G., i in. (2024), Climate change adaptation for biodiversity in protected areas: An overview of actions, Biological Conservation, 289, 110375.

Greenwood, O., Mossman, H.L., Suggitt, A.J., i in. (2016), Using in situ management to conserve biodiversity under climate change, Journal of Applied Ecology, 53: 885-894.

Gross, J.E., Woodley, S., Welling, L.A., i in. (2016), Adapting to Climate Change: Guidance for protected area managers and planners, Best Practice Protected Area Guidelines Series nr 24, IUCN, Gland, Szwajcaria.

Handler, S.D., Ledee, O.E., Hoving, C.L., i in. (2022), A menu of climate change adaptation actions for terrestrial wildlife management, Wildlife Society Bulletin, 46:e1331.

Heller, N.E. i Zavaleta, E.S. (2009), Biodiversity management in the face of climate change: A review of 22 years of recommendations, Biological Conservation, 142, s. 14-32.

Huntley, B. (2007) Climatic change and the conservation of European biodiversity: Towards the development of adaptation strategies, Konwencja o ochronie gatunków dzikiej flory i fauny europejskiej oraz ich siedlisk, 27. posiedzenie stałego komitetu, Strasburg, 26-29 listopada 2007 r., Rada Europy, Strasburg.

Keeley, A.T., Ackerly, D.D., Cameron, D.R. i in. (2018), New concepts, models, and assessments of climate-wise connectivity, Environmental Research Letters, 13(7), 073002.

Lawler, J.J. (2009), Climate change adaptation strategies for resource management and conservation planning, Annals of the New York Academy of Sciences, 1162 (1), s. 79-98.

LEDee, O.E., Handler, S.D., Hoving, C.L., i in. (2021), Preparing Wildlife for Climate Change: How Far Have We Come? Journal of Wildlife Management, 85: s. 7-16.

Natural England i RSPB (2014), Climate Change Adaptation Manual: Evidence to support nature conservation in a changing climate.

Oliver, T.H., Smithers, R.J., Bailey, S., i in. (2012), A decision framework for considering climate change adaptation in biodiversity conservation planning, Journal of Applied Ecology, s. 1247-1255.

Opdam, P. i Wascher, D. (2004), Climate change meets habitat fragmentation: linking landscape and biogeographical scale levels in research and conservation, Biological Conservation, 117 (3), s. 285-297.

Prober, S.M., Doerr, V.A.J., Broadhurst, L.M., i in. (2019), Shifting the conservation paradigm: a synthesis of options for renovating nature under climate change, Ecological Monographs, 89(1), e01333.

Prutsch, A., Grothmann, T., Schauser, I., i in. (2010), Guiding principles for adaptation to climate change in Europe, artykuł techniczny ETC/ACC 2010/6, Bilthoven: Europejskie Centrum Tematyczne ds. Powietrza i Zmiany Klimatu.

Rannow, S. i Neubert, M. (2014), Managing Protected Areas in Central and Eastern Europe Under Climate Change, Advances in Global Change Research 58. Springer, Niderlandy.

Schloss, C.A., Cameron, D.R., McRae, B.H., i in. (2022), "No-regrets" pathways for navigating climate change: planning for connectivity with land use, topography, and climate, Ecological Applications, 32 (1), e02468.

Stein, B.A., Glick, P., Edelson, N., i in. (2014), Climate-smart conservation: putting adaptation principles into practice, National Wildlife Federation.

Verboom, J., Schippers, P., Cormont, A., i in. (2010), Population dynamics under increasing environmental variability: implications of climate change for ecological network design criteria, Landscape Ecology, 25 (8), s. 1289-1298.

Vos, C.C., Berry, P., Opdam, P., i in. (2008), Adapting landscapes to climate change: examples of climate-proof ecosystem networks and priority adaptation zones, Journal of Applied Ecology, 45 (6), s. 1722-1731.

Wilke, C., Rannow, S. i Bilz, M. (2013), HABIT-CHANGE Management Handbook - A guideline to adapt protected areas management to climate change, sprawozdanie HABIT-CHANGE 5.3.2, Instytut Ekologicznego Rozwoju Przestrzeni im. Leibniza (IOER) i partnerzy, Niemcy.

(1) ¹⁾ Komunikat Komisji do Parlamentu Europejskiego, Rady i Komitetu Regionów "Uproszczenie w służbie trwałej konkurencyjności", COM(2025) 980 final.

(2) ²⁾ Wniosek dotyczący rozporządzenia Parlamentu Europejskiego i Rady w sprawie przyspieszenia ocen oddziaływania na środowisko, COM(2025) 984 final. W chwili publikacji niniejszych wytycznych nie przyjęto jeszcze proponowanego rozporządzenia. Przy pełnym poszanowaniu współprawodawców, którzy posiadają wyłączną właściwość do przyjmowania unijnych aktów prawnych, omawianie tego wniosku wykracza poza zakres niniejszych wytycznych.

(3) ³⁾ IPCC (2023), AR6 Synthesis Report. Climate Change 2023, Międzyrządowy Zespół ds. Zmian Klimatu, Cambridge University Press, Cambridge, Zjednoczone Królestwo i Nowy Jork, USA. https://www.ipcc.ch/report/ar6/syr/.

(4) ⁴⁾ IPCC, glosariusz internetowy: https://apps.ipcc.ch/glossary/.

(5) ⁵⁾ UNEP (2022), Sprawozdanie w sprawie rozbieżności między potrzebami a perspektywami w zakresie redukcji emisji z 2022 r.: "The Closing Window - Climate crisis calls for rapid transformation of societies", Program Narodów Zjednoczonych ds. Ochrony Środowiska, Nairobi. https://wedocs.unep.org/handle/20.500.11822/40874.

(6) ⁶⁾ IPCC (2007), Climate Change 2007: Impacts, Adaptation and Vulnerability. Contribution of Working Group II to the Fourth Assessment Report of the Intergovernmental Panel on Climate Change, Cambridge University Press, Cambridge, Zjednoczone Królestwo. https://www.ipcc.ch/report/ar4/wg2/._

(7) ⁷⁾ Rozporządzenie Parlamentu Europejskiego i Rady (UE) 2021/1119 z dnia 30 czerwca 2021 r. w sprawie ustanowienia ram na potrzeby osiągnięcia neutralności klimatycznej i zmiany rozporządzeń (WE) nr 401/2009 i (UE) 2018/1999 (Europejskie prawo o klimacie) (Dz.U. L 243 z 9.7.2021, s. 1).

(8) ⁸⁾ Porozumienie paryskie, Ramowa konwencja Narodów Zjednoczonych w sprawie zmian klimatu (UNFCCC, 2016).

(9) ⁹⁾ Dyrektywa Parlamentu Europejskiego i Rady 2009/147/WE z dnia 30 listopada 2009 r. w sprawie ochrony dzikiego ptactwa (Dz.U. L 20 z 26.1.2010, s. 7).

(10) ¹⁰⁾ Dyrektywa Rady 92/43/EWG z dnia 21 maja 1992 r. w sprawie ochrony siedlisk przyrodniczych oraz dzikiej fauny i flory (Dz.U. L 206 z 22.7.1992, s. 7).

(11) ¹¹⁾ Budując Europę odporną na zmianę klimatu - nowa Strategia w zakresie przystosowania do zmiany klimatu, COM(2021) 82 final.

(12) ¹²⁾ Zarządzanie ryzykiem klimatycznym - ochrona obywateli i dobrobytu, COM(2024) 91 final.

(13) ¹³⁾ Rozporządzenie (UE) 2024/1991 Parlamentu Europejskiego i Rady z dnia 24 czerwca 2024 r. w sprawie odbudowy zasobów przyrodniczych i zmiany rozporządzenia (UE) 2022/869 (Dz.U. L, 2024/1991, 29.7.2024, ELI: http://data.europa.eu/eli/reg/2024/1991/oj).

(14) ¹⁴⁾ Porozumienie paryskie do Ramowej konwencji Narodów Zjednoczonych w sprawie zmian klimatu, https://unfccc.int/sites/default/files/resource/parisagreement_publication.pdf.

(15) ¹⁵⁾ IPCC (2019): Climate Change and Land: an IPCC special report on climate change, desertification, land degradation, sustainable land management, food security, and greenhouse gas fluxes in terrestrial ecosystems.https://www.ipcc.ch/srccl/.

(16) ¹⁶⁾ Scholes, R., i in. "The assessment report on Land degradation and restoration". Międzyrządowa Platforma Naukowo-Polityczna w sprawie Różnorodności Biologicznej i Funkcjonowania Ekosystemów. Bonn, Niemcy (2018). https://www.ipbes.net/policy-support/assessments/assessment-report-land-degradation-restoration.

(17) ¹⁷⁾ IPBES (2019), Global assessment report of the Intergovernmental Science-Policy Platform on Biodiversity and Ecosystem Services, Brondízio, E. S., Settele, J., Díaz, S., Ngo, H. T. (red.). Sekretariat IPBES, Bonn, Niemcy, ISBN: 978-3-947851-20-1 https://www.ipbes.net/system/files/2021-06/2020%20IPBES%20GLOBAL%20REPORT(FIRST%20PART)_V3_SINGLE.pdf.

(18) ¹⁸⁾ Globalne ramy różnorodności biologicznej z Kunmingu/Montrealu, 18 grudnia 2022 r., CBD/COP/15/L.25. https://www.cbd.int/article/cop15-final-text-kunming-montreal-gbf-221222.

(19) ¹⁹⁾ Na przykład:

- cel 8: zminimalizowanie oddziaływania zmiany klimatu i zakwaszenia oceanów na bioróżnorodność oraz zwiększenie jej odporności przez działania w zakresie łagodzenia zmiany klimatu, przystosowania się do niej i zmniejszania ryzyka związanego z klęskami żywiołowymi, w tym za pomocą rozwiązań opartych na zasobach przyrody lub podejść ekosystemowych, przy jednoczesnym zminimalizowaniu negatywnego i wspieraniu pozytywnego oddziaływania działań w dziedzinie klimatu na bioróżnorodność,

- cel 11: przywrócenie, utrzymanie i zwiększenie wkładu przyrody na rzecz ludzi, w tym funkcji i usług ekosystemowych, takich jak regulacja powietrza, wody i klimatu, zdrowia gleby, zapylania i zmniejszenie ryzyka chorób, a także ochrona przed zagrożeniami naturalnymi i klęskami żywiołowymi, za pomocą rozwiązań opartych na zasobach przyrody lub podejść ekosystemowych z korzyścią dla wszystkich ludzi i przyrody.

(20) ²⁰⁾ Rozporządzenie Parlamentu Europejskiego i Rady (UE) 2021/1119 z dnia 30 czerwca 2021 r. w sprawie ustanowienia ram na potrzeby osiągnięcia neutralności klimatycznej i zmiany rozporządzeń (WE) nr 401/2009 i (UE) 2018/1999 (Europejskie prawo o klimacie) (Dz.U. L 243 z 9.7.2021, s. 1).

(21) ²¹⁾ Budując Europę odporną na zmianę klimatu - nowa Strategia w zakresie przystosowania do zmiany klimatu, COM(2021) 82 final.

(22) ²²⁾ Strategia UE na rzecz ochrony gleb 2030 - Korzyści ze zdrowych gleb dla ludzi, żywności, przyrody i klimatu, COM(2021) 699 final.

(23) ²³⁾ Zarządzanie ryzykiem klimatycznym - ochrona obywateli i dobrobytu, COM(2024) 91 final.

(24) ²⁴⁾ Europejska ocena ryzyka związanego z klimatem, sprawozdanie EEA nr 1/2024, (EEA 2024).

(25) ²⁵⁾ Międzyrządowa Platforma Naukowo-Polityczna w sprawie Różnorodności Biologicznej i Funkcjonowania Ekosystemów (IPBES) "Business and Biodiversity Assessment" (9 lutego 2026 r.). https://www.ipbes.net/node/97532.

(26) ²⁶⁾ EBC, Occasional Paper Series nr 380 "Nature at risk: Implications for the euro area economy and financial stability" (Europejski Bank Centralny, 2025). https://www.ecb.europa.eu/pub/pdf/scpops/ecb.op380.en.pdf.

(27) ²⁷⁾ Dyrektywa Parlamentu Europejskiego i Rady 2009/147/WE z dnia 30 listopada 2009 r. w sprawie ochrony dzikiego ptactwa (Dz.U. L 20 z 26.1.2010, s. 7).

(28) ²⁸⁾ Dyrektywa Rady 92/43/EWG z dnia 21 maja 1992 r. w sprawie ochrony siedlisk przyrodniczych oraz dzikiej fauny i flory (Dz.U. L 206 z 22.7.1992, s. 7).

(29) ²⁹⁾ https://www.eea.europa.eu/en/analysis/indicators/natura-2000-sites-designated-under.

(30) ³⁰⁾ Rozporządzenie (UE) 2024/1991 Parlamentu Europejskiego i Rady z dnia 24 czerwca 2024 r. w sprawie odbudowy zasobów przyrodniczych i zmiany rozporządzenia (UE) 2022/869 (Dz.U. L, 2024/1991, 29.7.2024, ELI: http://data.europa.eu/eli/reg/2024/1991/oj).

(31) ³¹⁾ https://commission.europa.eu/document/download/e6cd4328-673c-4e7a-8683-f63ffb2cf648_pl?filename=Political%20Guidelines%202024-2029_PL.pdf.

(32) ³²⁾ Wszystkie gatunki ptactwa występujące naturalnie w środowisku oraz siedliska przyrodnicze, a także gatunki dzikiej fauny i flory będące przedmiotem zainteresowania Wspólnoty wymienione w załącznikach I, II, IV i V do dyrektywy siedliskowej.

(33) ³³⁾ Typy siedlisk wymienione w załączniku I do dyrektywy siedliskowej, gatunki wymienione w załączniku II do dyrektywy siedliskowej, ptaki wymienione w załączniku I do dyrektywy ptasiej oraz regularnie występujące ptaki wędrowne.

(34) ³⁴⁾ Guidelines on climate change and Natura 2000 Dealing with the impact of climate change, on the management of the Natura 2000 network of areas of high biodiversity value, Urząd Publikacji Unii Europejskiej, 2013.

(35) ³⁵⁾ Europejski Zielony Ład, COM(2019) 640 final.

(36) ³⁶⁾ Zarządzanie terenami Natura 2000 i ich ochrona https://ec.europa.eu/environment/nature/natura2000/management/guidance_pl.htm.

(37) ³⁷⁾ Zawiadomienie Komisji: "Ocena planów i przedsięwzięć w odniesieniu do terenów Natura 2000 - Wytyczne metodyczne dotyczące przepisów art. 6 ust. 3 i 4 dyrektywy siedliskowej 92/43/EWG", 2021/C 437/01.

(38) ³⁸⁾ Zawiadomienie Komisji: "Wytyczne dotyczące wymogów w odniesieniu do energetyki wodnej w związku z unijnymi przepisami dotyczącymi ochrony przyrody", 2018/C 213/01.

(39) ³⁹⁾ Zawiadomienie Komisji: Wytyczne dotyczące inwestycji sektora energetyki wiatrowej i przepisów UE w dziedzinie ochrony przyrody, C(2020) 7730 final.

(40) ⁴⁰⁾ Zawiadomienie Komisji: "Infrastruktura przesyłu energii i prawodawstwo UE w dziedzinie ochrony przyrody", 2018/C 213/02.

(41) ⁴¹⁾ Dyrektywa Parlamentu Europejskiego i Rady 2008/56/WE z dnia 17 czerwca 2008 r. ustanawiająca ramy działań Wspólnoty w dziedzinie polityki środowiska morskiego (dyrektywa ramowa w sprawie strategii morskiej) (Dz.U. L 164 z 25.6.2008, s. 19).

(42) ⁴²⁾ Dyrektywa 2000/60/WE Parlamentu Europejskiego i Rady z dnia 23 października 2000 r. ustanawiająca ramy wspólnotowego działania w dziedzinie polityki wodnej (Dz.U. L 327 z 22.12.2000, s. 1).

(43) ⁴³⁾ Tereny można zobaczyć w internetowej przeglądarce map Natura 2000: http://natura2000.eea.europa.eu.

(44) ⁴⁴⁾ EEA (2020), Stan przyrody w UE: wyniki ze sprawozdań przedłożonych na podstawie dyrektyw 2013-2018, sprawozdanie EEA nr 10/2020, Europejska Agencja Środowiska, Kopenhaga. https://www.eea.europa.eu/en/analysis/publications/state-of-nature-in-the-eu-2020.

(45) ⁴⁵⁾ Stan ochrony chronionych siedlisk i gatunków oraz tendencje w tym zakresie można znaleźć na stronie https://nature-art17.eionet.europa.eu/article17/. W przypadku ptaków informacje można znaleźć na stronie https://nature-art12.eionet.europa.eu/article12/. W 2026 r. Komisja opublikuje nowe sprawozdanie na temat stanu przyrody w UE, obejmujące lata 2019-2024.

(46) ⁴⁶⁾ Zawiadomienie Komisji, Zarządzanie obszarami Natura 2000 - przepisy art. 6 dyrektywy siedliskowej 92/43/EWG (Dz.U. C 33 z 25.1.2019, s. 1).

(47) ⁴⁷⁾ Zawiadomienie Komisji, Ocena planów i przedsięwzięć w odniesieniu do obszarów Natura 2000 Wytyczne metodyczne dotyczące przepisów art. 6 ust. 3 i 4 dyrektywy siedliskowej 92/43/EWG 2021/C 437/01 (Dz.U. C 437 z 28.10.2021, s. 1).

(48) ⁴⁸⁾ https://circabc.europa.eu/ui/group/3f466d71-92a7-49eb-9c63-6cb0fadf29dc/library/4f06f774-df20-4269-9e49-1a79a95fa040/details.

(49) ⁴⁹⁾ https://circabc.europa.eu/ui/group/3f466d71-92a7-49eb-9c63-6cb0fadf29dc/library/da138066-6136-4dec-9f98-07ed00e64231/details.

(50) ⁵⁰⁾ https://circabc.europa.eu/ui/group/fcb355ee-7434-4448-a53d-5dc5d1dac678/library/8555aa28-9fb6-411f-8228-f8c99b296564/details.

(51) ⁵¹⁾ https://circabc.europa.eu/ui/group/fcb355ee-7434-4448-a53d-5dc5d1dac678/library/fc6b5435-6d07-41b6-bf28-c43edcbf72fd/details.

(52) ⁵²⁾ Państwa członkowskie mają maksymalnie 6 lat od momentu wyboru terenu jako TZW na wyznaczenie go jako specjalnego obszaru ochrony (SOO) i ustanowienie niezbędnych środków ochronnych na podstawie art. 6 ust. 1.

(53) ⁵³⁾ Zob. sprawa C-66/23 (Elliniki Ornithologiki Etaireia i in.), pkt 40 i 59.

(54) ⁵⁴⁾ Standardowe formularze danych są dostępne dla każdego terenu Natura 2000 na stronie http://natura2000.eea.europa.eu.

(55) ⁵⁵⁾ Zob. nota Komisji w sprawie ustanawiania założeń ochrony dla terenów Natura 2000. https://circabc.europa.eu/ui/group/3f466d71-92a7-49eb-9c63-6cb0fadf29dc/library/4f06f774-df20-4269-9e49-1a79a95fa040/details.

(56) ⁵⁶⁾ Atrybuty to szczególne cechy, które określają stan ochrony siedliska lub gatunku w oparciu o ich wymagania ekologiczne.

(57) ⁵⁷⁾ Zob. założenia ochrony w decyzji wykonawczej Komisji (UE) 2023/2806 z dnia 15 grudnia 2023 r. w sprawie formularza zawierającego informacje o terenach Natura 2000 (Dz.U. L, 2023/2806, 18.12.2023, ELI: http://data.europa.eu/eli/dec_impl/2023/2806/oj).

(58) ⁵⁸⁾ Zob. sprawa C-66/23, Elliniki Ornithologiki Etaireia, pkt 36-43. W wyroku tym Trybunał potwierdził, że założenia ochrony należy określić dla wszystkich gatunków występujących na danym terenie oraz że poziom ochrony przewidziany w art. 6 ust. 2 dyrektywy siedliskowej należy ustalić w świetle tych założeń ochrony.

(59) ⁵⁹⁾ Zawiadomienie Komisji, Zarządzanie obszarami Natura 2000 - przepisy art. 6 dyrektywy siedliskowej 92/43/EWG (Dz.U. C 33 z 25.1.2019, s. 1).

(60) ⁶⁰⁾ Zob. definicja zrównoważonej gospodarki leśnej: "Zrównoważona gospodarka leśna oznacza gospodarowanie lasami i terenami leśnymi oraz ich użytkowanie w sposób oraz w tempie, które pozwalają zachować ich bioróżnorodność, produktywność, zdolności regeneracyjne, żywotność i ich potencjał do pełnienia, teraz i w przyszłości, istotnych funkcji ekologicznych, gospodarczych i społecznych, na poziomie lokalnym, krajowym i globalnym, bez wyrządzania szkody innym ekosystemom". https://foresteurope.org/sustainable-forest-management/.

(61) ⁶¹⁾ Guidelines on biodiversity-friendly afforestation, reforestation and tree planting, Urząd Publikacji Unii Europejskiej, 2023. https://data.europa.eu/doi/10.2779/731.

(62) ⁶²⁾ Wytyczne dotyczące gospodarki leśnej bliższej naturze, Urząd Publikacji Unii Europejskiej, 2023. https://op.europa.eu/pl/publication-detail/-/publication/2d1a6e8f-8cda-11ee-8aa6-01aa75ed71a1.

(63) ⁶³⁾ https://foresteurope.org/sustainable-forest-management/.

(64) ⁶⁴⁾ Fernández, P., Rodríguez, A., Gutiérrez, D. i in. (2019), Firebreaks as a barrier to movement: the case of a butterfly in a Mediterranean landscape, Journal of Insect Conservation, 23, s. 843-856.

(65) ⁶⁵⁾ Wyrok Trybunału Sprawiedliwości w sprawie C-434/22 (Latvijas valsts meži).

(66) ⁶⁶⁾ Wyrok Trybunału Sprawiedliwości w sprawie C-434/22 (Latvijas valsts meži).

(67) ⁶⁷⁾ Zawiadomienie Komisji, Zarządzanie obszarami Natura 2000 - przepisy art. 6 dyrektywy siedliskowej 92/43/EWG (Dz.U. C 33 z 25.1.2019, s. 1).

(68). ⁶⁸⁾ Wyrok Trybunału Sprawiedliwości w sprawie C-434/22 (Latvijas valsts meži).

(69) ⁶⁹⁾ Wyrok Trybunału Sprawiedliwości w sprawie C-434/22 (Latvijas valsts meži).

(70) ⁷⁰⁾ Arcadis i IEEP (2010), Dealing with conflicts in the Implementation and Management of the Natura 2000 Network - Strategic Planning (część 2), wytyczne, sprawozdanie dla Komisji Europejskiej, Arcadis, Antwerpia, Belgia.

(71) ⁷¹⁾ Wyrok Trybunału Sprawiedliwości w sprawie C-301/12 (Cascina Tre Pini).

(72) ⁷²⁾ Wyrok Trybunału Sprawiedliwości w sprawie C-281/16 (Leenheerenpolder).

(73) ⁷³⁾ Ten Brink, P., Bassi, S., Badura, T. i in. (2013), The Economic Benefits of the Natura 2000 Network, sprawozdanie podsumowujące, Komisja Europejska, Luksemburg.

(74) ⁷⁴⁾ Seddon, N., Smith, A., Smith, P., i in. (2021), Getting the message right on nature-based solutions to climate change, Global change biology, 27(8), s. 1518-1546.

(1) ¹⁾ Obszary morskie i przybrzeżne obejmują błota i wydmy.

(2) ²⁾ Mogą powodować utratę niektórych pożądanych siedlisk (np. w przypadku zastąpienia unikatowych mokradeł słodkowodnych mokradłami słonymi).

(3) ³⁾ Chociaż ekosystemy słodkowodne charakteryzują się stosunkowo niskimi wskaźnikami sekwestracji i zasobami, powiązane gleby torfowe, które są powszechne na obszarach nadbrzeżnych i równinach zalewowych, mogą w znacznym stopniu przyczynić się do łagodzenia zmiany klimatu.

(4) ⁴⁾ Może prowadzić do zbyt częstych lub w inny sposób szkodliwych powodzi, jeżeli w niektórych sytuacjach dochodzi do usunięcia lub obniżenia wałów przeciwpowodziowych.

(5) ⁵⁾ Pożary są zjawiskiem naturalnym w ekosystemach, w których występują gatunki zależne od pożarów. Ograniczenie ryzyka/oddziaływania pożarów odnosi się tutaj do ryzyka i oddziaływania niszczycielskich pożarów roślinności.

(75) ⁷⁵⁾ Hendriks, K., Gubbay, S., Arets, E. i in. (2020), Carbon storage in European ecosystems: A quick scan for terrestrial and marine EUNIS habitat types, sprawozdanie wewnętrzne dla EEA opracowane przez Wageningen Environmental Research i Susan Gubbay, Wageningen.

(76) ⁷⁶⁾ Keesstra, S., Nunes, J., Novara, A. i in. (2018), The superior effect of nature based solutions in land management for enhancing ecosystem services, Science of The Total Environment, 610-611, s. 997-100.

(77) ⁷⁷⁾ Harrison, I.J., Green, P.A., Farrell, T.A. i in. (2016), Protected areas and freshwater provisioning: a global assessment of freshwater provision, threats and management strategies to support human water security, Aquatic Conservation: Marine and Freshwater Ecosystems, nr 26(S1), s. 103-120.

(78) ⁷⁸⁾ Cooper, R. (2020), Nature-based solutions and water security, GSDRC, Uniwersytet w Birmingham.

(79) ⁷⁹⁾ Land-based wildfire prevention Principles and experiences on managing landscapes, forests and woodlands for safety and resilience in Europe. Urząd Publikacji Unii Europejskiej, 2021. https://op.europa.eu/pl/publication-detail/-/publication/4e6cc1f1-8b8a-11eb-b85c-01aa75ed71a1/language-pl.

(80) ⁸⁰⁾ Seddon, N., Chausson, A., Berry, P., i in. (2020), Understanding the value and limits of nature-based solutions to climate change and other global challenges, Philosophical Transactions of the Royal Society B, 375, 20190120.

(81) ⁸¹⁾ EEA (2021), Nature-based solutions in Europe: Policy, knowledge and practice for climate change adaptation and disaster risk reduction, sprawozdanie EEA nr 1/2021, Europejska Agencja Środowiska, Luksemburg: Urząd Publikacji Unii Europejskiej.

(82) ⁸²⁾ Penning, E., Peñailillo Burgos, R., Mens, M., i in. (2023), Nature-based solutions for floods and droughts and biodiversity: Do we have sufficient proof of their functioning? Cambridge Prisms: Water, 1, e11, s. 1-17.

(83) ⁸³⁾ Valor, T., Coll, L., Pique, M., i in. (2023), FIRE-RES Ecological factors driving resistant and resilient landscapes to high intensity and extreme wildfire events, rezultat D1.11 projektu FIRE-RES. DOI: 10.5281/zenodo.7785271._

(84) ⁸⁴⁾ Rozporządzenie Parlamentu Europejskiego i Rady (UE) 2023/839 z dnia 19 kwietnia 2023 r. w sprawie zmiany rozporządzenia (UE) 2018/841 w odniesieniu do zakresu stosowania, uproszczenia przepisów dotyczących sprawozdawczości i zgodności oraz określenia celów państw członkowskich na 2030 r., a także zmiany rozporządzenia (UE) 2018/1999 w odniesieniu do poprawy monitorowania, sprawozdawczości, śledzenia postępów i przeglądu (Dz.U. L 107 z 21.4.2023, s. 1).

(85) ⁸⁵⁾ Bulkeley, H. (2020), Nature based solutions for climate mitigation - an analysis of EU-funded projects, Komisja Europejska, Bruksela.

(87) ⁸⁷⁾ Wskaźniki ujemne mogą wystąpić ze względu na wysokie wskaźniki rozkładu materii organicznej gleby, na przykład na osuszonych lub odwodnionych glebach torfowych._

(86) ⁸⁶⁾ Tereny podmokłe obejmują torfowiska, słodkowodne mokradła trzcinowe, mokradła międzypływowe, mokradła słone, ekosystemy nadbrzeżne. Nie podano szacowanych wartości średnich, mediany, minimalnych ani maksymalnych dla siedlisk morskich, ponieważ nie uwzględniono ich w odniesieniu źródłowym.

(88) ⁸⁸⁾ https://www.eea.europa.eu/data-and-maps/data/eunis-habitat-classification-1/folder_contents.

(89) ⁸⁹⁾ Hendriks, K., Gubbay, S., Arets, E. i in. (2020), Carbon storage in European ecosystems: A quick scan for terrestrial and marine EUNIS habitat types, sprawozdanie wewnętrzne dla EEA opracowane przez Wageningen Environmental Research i Susan Gubbay, Wageningen._

(90) ⁹⁰⁾ Günther, A., Barthelmes, A., Huth, V., i in. (2020), Prompt rewetting of drained peatlands reduces climate warming despite methane emissions, Nature Communications, 11 (1), 1644.

(91) ⁹¹⁾ Renou-Wilson, F., Moser, G., Fallon, D., i in. (2019), Rewetting degraded peatlands for climate and biodiversity benefits: Results from two raised bogs, Ecological Engineering nr 127, s. 547-560.

(92) ⁹²⁾ https://soo.elfond.ee/en/projektist/miks/.

(93) ⁹³⁾ https://www.raisedbogs.ie/.

(94) ⁹⁴⁾ https://webgate.ec.europa.eu/life/publicWebsite/project/LIFE12-NAT-IT-000331/habitat-1150-coastal-lagoon-recovery-by-seagrass-restoration-a-new-strategic-approach-to-meet-hd-wfd-objectives.

(95) ⁹⁵⁾ https://waterlands.eu/.

(96) ⁹⁶⁾ Salm, J.-O., Remm,.L., Haljasorg, M. i in. (2021), Restoration of Mire Habitats: Experiences from the Project "Conservation and Restoration of Mire Habitats". Estonian mires, Tartu. https://soo.elfond.ee/en/projektist/aruanded/.

(97) ⁹⁷⁾ https://soo.elfond.ee/en/projektist/ oraz https://webgate.ec.europa.eu/life/publicWebsite/project/LIFE14-NAT-EE-000126/conservation-and-restoration-of-mire-habitats.

(98) ⁹⁸⁾ Cushnan, H. (2022), LIFE Technical Manual - review of best practice measures, RPS Group Ltd., https://www.raisedbogs.ie/wp-content/uploads/2022/09/Appendix-23-E10-LIFE-Projects-Technique-Manual-D01.docx.pdf.

(99) ⁹⁹⁾ https://www.raisedbogs.ie/.

(100). ¹⁰⁰⁾ https://webgate.ec.europa.eu/life/publicWebsite/project/LIFE14-NAT-IE-000032/restoring-active-raised-bog-in-irelands-sac-network-2016-2020.

(101) ¹⁰¹⁾ https://webgate.ec.europa.eu/life/publicWebsite/project/LIFE12-NAT-IT-000331/habitat-1150-coastal-lagoon-recovery-by-seagrass-restoration-a-new-strategic-approach-to-meet-hd-wfd-objectives oraz https://www.isprambiente.gov.it/en/projects/inland-waters-and-marine-waters/seresto-project.

(102), ¹⁰²⁾ Ponowne przekształcenie gruntów ornych w użytki zielone może w niektórych przypadkach wymagać znacznych zmian w systemie rolniczym i pociągać za sobą ryzyko gospodarcze dla rolników; aspekty te należy wziąć pod uwagę przy ocenie takich środków zarządzania.

(103) ¹⁰³⁾ IUCN (2021), Manual for the creation of Blue Carbon projects in Europe and the Mediterranean, Międzynarodowa Unia Ochrony Przyrody i Zasobów Przyrodniczych. https://iucn.org/resources/file/manual-creation-blue-carbon-projects-europe-and-mediterranean.

(104) ¹⁰⁴⁾ Reinsch, T., Loges, R., Kluß, C. i in. (2018), Effect of grassland ploughing and reseeding on CO₂ emissions and soil carbon stocks, Agriculture, Ecosystems & Environment, 265, s. 374-383.

(105) ¹⁰⁵⁾ Lugato, E., Bampa, F., Panagos, P., i in. (2014), Potential carbon sequestration of European arable soils estimated by modelling a comprehensive set of management practices, Global Change Biology, 20 (11), s. 3557-3567.

(106) ¹⁰⁶⁾ Golicz, K., Ghazaryan, G., Niether, W., C., i in. (2021), The role of small woody landscape features and agroforestry systems for national carbon budgeting in Germany, Land, 10 (10), 1028.

(107) ¹⁰⁷⁾ Europejski słownik dotyczący pożarów lasu (2012). https://www.ctif.org/sites/default/files/2018-01/European%20glossary%20for%20wildfires%20and%20forest%20fires.pdf.

(108) ¹⁰⁸⁾ https://forest-fire.emergency.copernicus.eu/.

(109) ¹⁰⁹⁾ https://forest-fire.emergency.copernicus.eu/reports-and-publications/annual-fire-reports.

(110) ¹¹⁰⁾ https://forest-fire.emergency.copernicus.eu/apps/effis_current_situation/.

(111) ¹¹¹⁾ Moreira, F., Viedma, O., Arianoutsou, M., i in. (2011), Landscape-wildfire interactions in southern Europe: implications for landscape management, Journal of environmental management, 92(10), s. 2389-2402.

(112) ¹¹²⁾ Zob. studium przypadku w ramach projektu Horyzont FirEUrisk, w którym stwierdzono, że martwe drzewostany pozostają wysoce palne po ataku kornika. https://fireurisk.eu/wp-content/uploads/2025/04/D4.6Report-on-cascading-effectsGMVv1.0.pdf.

(113) ¹¹³⁾ Larjavaara, M., Brotons, L., Corticeiro, S., i in. (2023), Deadwood and Fire Risk in Europe, JRC134562, Urząd Publikacji Unii Europejskiej, Luksemburg.

(114) ¹¹⁴⁾ Dyrektywa 2007/60/WE Parlamentu Europejskiego i Rady z dnia 23 października 2007 r. w sprawie oceny ryzyka powodziowego i zarządzania nim (Dz.U. L 288 z 6.11.2007, s. 27).

(115) ¹¹⁵⁾ Dyrektywa 2000/60/WE Parlamentu Europejskiego i Rady z dnia 23 października 2000 r. ustanawiająca ramy wspólnotowego działania w dziedzinie polityki wodnej (Dz.U. L 327 z 22.12.2000, s. 1).

(116) ¹¹⁶⁾ The interaction between the Floods Directive and the Nature Directives, dokument określający zakres, grupa robocza ds. powodzi w ramach wspólnej strategii wdrożenia (CIS) na podstawie dyrektywy powodziowej i ramowej dyrektywy wodnej. Komisja Europejska, 2020. https://circabc.europa.eu/d/a/workspace/SpacesStore/448abaa4-66c0-43ce-851d-ca395bdb03f9/Report_Floods_Nature_Directives_final_clean.pdf.

(117) ¹¹⁷⁾ Gao, J., Holden, J. i Kirkby, M. (2016), The impact of land-cover change on flood peaks in peatland basins, Water Resources Research, 52(5), s. 3477-3492.

(118) ¹¹⁸⁾ https://www.nwrm.eu/case-study/fluvial-and-ecosystem-restoration-arga-aragon-rivers-spain.

(119) ¹¹⁹⁾ https://www.ddni.ro/manager/editor/UserFiles/File/Scientific%20annals/volume/19/11.pdf.

(120) ¹²⁰⁾ https://dezandmotor.nl/en/.

(120) ¹²⁰⁾ Komisja Europejska (2020), The interaction between the Floods Directive and the Nature Directives. Dokument określający zakres, grupa robocza ds. powodzi w ramach wspólnej strategii wdrożenia (CIS) na podstawie dyrektywy powodziowej i ramowej dyrektywy wodnej.

(121) ¹²¹⁾ EEA (2015), Water-retention potential of Europe's forests. A European overview to support natural water-retention measures, sprawozdanie EEA nr 13/2015, Europejska Agencja Środowiska, Luksemburg.

(123) ¹²³⁾ Ponowne przekształcenie gruntów ornych w użytki zielone może wymagać znacznych zmian w systemie rolniczym i pociągać za sobą ryzyko gospodarcze dla rolników; aspekty te należy wziąć pod uwagę przy ocenie takich środków zarządzania.

(124) ¹²⁴⁾ Tockner, K., Uehlinger, U. i Robinson, C.T. (red.), (2009), Rivers of Europe, 1. wyd., Academic Press, Amsterdam.

(125) ¹²⁵⁾ Turkelboom, F., Demeyer, R., Vranken, L., i in. (2021), How does a nature-based solution for flood control compare to a technical solution? Case study evidence from Belgium, Ambio, 50 (8), 1431-1445.

(126) ¹²⁶⁾ https://www.sigmaplan.be/en.

(127) ¹²⁷⁾ Początkowo projekt "Życie z morzem" https://webgate.ec.europa.eu/life/publicWebsite/project/LIFE99-NAT-UK-006081/living-with-the-sea-managing-natura-2000-sites-on-dynamic-coastlines.

(128) ¹²⁸⁾ https://webgate.ec.europa.eu/life/publicWebsite/project/LIFE96-NAT-UK-003055/to-develop-and-promote-the-necessary-conservation-measures-for-uk-marine-sacs.

(129) ¹²⁹⁾ https://webgate.ec.europa.eu/life/publicWebsite/project/LIFE99-NAT-UK-006081/living-with-the-sea-managing-natura-2000-sites-on-dynamic-coastlines.

(130) ¹³⁰⁾ https://webgate.ec.europa.eu/life/publicWebsite/project/LIFE02-NAT-UK-008527/developing-a-strategic-network-of-spa-reedbeds-for-botaurus-stellaris.

(131) ¹³¹⁾ Gross, J. E., Woodley, S., Welling, L. A., i in. (2016), Adapting to Climate Change: Guidance for protected area managers and planners, Best Practice Protected Area Guidelines Series nr 24, IUCN, Gland, Szwajcaria.

(132) ¹³²⁾ Wytyczne Komisji dotyczące strategii i planów państw członkowskich w zakresie przystosowania się do zmiany klimatu 2023/C 264/01 (Dz.U. C 264 z 27.7.2023, s. 1).

(133) ¹³³⁾ https://climate-adapt.eea.europa.eu/pl/knowledge/tools/adaptation-support-tool.

(1) ¹⁾ IPCC (2021) Summary for Policymakers w: Climate Change 2021: The Physical Science Basis. Contribution of Working Group I to the Sixth Assessment Report of the Intergovernmental Panel on Climate Change, Cambridge University Press, Cambridge, Zjednoczone Królestwo i Nowy Jork, USA.

(2) ²⁾ Zob. na przykład sprawozdanie nr 9 o stanie oceanów w ramach usługi morskiej programu Copernicus (2025): Karina von Schuckmann (Mercator Ocean International, Francja), Lorena Moreira (Nologin, Hiszpania), Álvaro de Pascual Collar (Nologin, Hiszpania), Marilaure Grégoire (Uniwersytet w Liège, Belgia), Pierre Brasseur (CNRS, Francja), Gilles Garric (Mercator Ocean International, Francja), Johannes Karstensen (GEOMAR Helmholtz Centre for Ocean Research Kiel, Niemcy), Piero Lionello (Uniwersytet w Salento, Włochy), Marta Marcos (Uniwersytet Balearów, Hiszpania), Pierre-Marie Poulain (Istituto Nazionale di Oceanografia e di Geofisica Sperimentale (OGS), Włochy) i Joanna Staneva (Helmholtz-Zentrum Hereon, Niemcy) (red.): 9th edition of the Copernicus Ocean State Report (OSR9), Copernicus Publications, State Planet, 6-osr9, https://doi.org/10.5194/sp-6-osr9.

(3) ³⁾ Program Copernicus - Global climate highlights 2025 https://climate.copernicus.eu/global-climate-highlights-2025.

(4) ⁴⁾ "Wiarygodny opis tego, w jaki sposób może rozwinąć się przyszłość, oparty na spójnym i wewnętrznie zgodnym zbiorze założeń dotyczących głównych przyczyn... i zależności" (IPCC, 2022a).

(5) ⁵⁾ IPCC (2014), Climate Change 2014: Impacts, Adaptation, and Vulnerability. Part A: Global and Sectoral Aspects. Contribution of Working Group II to the Fifth Assessment Report of the Intergovernmental Panel on Climate Change [Field, C.B., V.R. Barros, D.J. Dokken, i in. (red.)], Cambridge University Press, Cambridge, Zjednoczone Królestwo i Nowy Jork, USA.

(6) ⁶⁾ Colin, A., Vailles, C. i Hubert, R. (2019), Understanding transition scenarios, Eight steps for reading and understanding these scenarios, Institute for Climate Economics.

(7) ⁷⁾ UNEP (2022) Sprawozdanie w sprawie rozbieżności między potrzebami a perspektywami w zakresie redukcji emisji z 2022 r.: "The Closing Window - Climate crisis calls for rapid transformation of societies", Program Narodów Zjednoczonych ds. Ochrony Środowiska, Nairobi.

(8) ⁸⁾ Europejski Naukowy Komitet Doradczy ds. Zmiany Klimatu (2026), Strengthening resilience to climate change - Recommendations for an effective EU adaptation policy framework. https://climate-advisory-board.europa.eu/reports-and-publications/strengthening-resilience-to-climate-change-recommendations-for-an-effective-eu-adaptation-policy-framework.

(9) ⁹⁾ EEA (2017) Climate change, impacts and vulnerability in Europe 2016: An indicator-based report, sprawozdanie EEA nr 1/2017, Europejska Agencja Środowiska, Kopenhaga.

(10) ¹⁰⁾ Europejska ocena ryzyka związanego z klimatem, sprawozdanie EEA nr 1/2024 (EEA 2024). https://www.eea.europa.eu/pl/analysis/publications/european-climate-risk-assessment.

(11) ¹¹⁾ IPCC (2023) AR6 Synthesis Report. Climate Change 2023, Międzyrządowy Zespół ds. Zmian Klimatu, Cambridge University Press, Cambridge, Zjednoczone Królestwo i Nowy Jork, USA.

(12) ¹²⁾ Cassou, C. i Cattiaux, J. (2016), Disruption of the European climate seasonal clock in a warming world, Nature Climate Change, 6 (6), s. 589-594.

(13) ¹³⁾ Szczegółowe mapy prognozowanych zmian temperatur letnich i zimowych oraz całkowitych opadów w całej Europie w scenariuszu ocieplenia o 1,5 °C, 2 °C i 4 °C (względem lat 1995-2014) są dostępne w interaktywnym atlasie grupy roboczej 1 IPCC: regionalne sprawozdanie oceniające IPCC: Europa, grupa robocza 1, (2021), https://www.ipcc.ch/report/ar6/wg1/downloads/factsheets/IPCC_AR6_WGI_Regional_Fact_Sheet_Europe.pdf.

(14) ¹⁴⁾ EEA (2020), State of Nature in the EU: Results from reporting under the nature directives 2013-2018, sprawozdanie EEA nr 10/2020, Europejska Agencja Środowiska, Kopenhaga.

(15) ¹⁵⁾ Climate Change 2021 - The Physical Science Basis.

Working Group I Contribution to the Sixth Assessment Report of the Intergovernmental Panel on Climate Change, s. 1767-1926.

(1) ¹⁾ Scheffers, B. R., De Meester, L, Bridge, T. C. i in. (2016), The broad footprint of climate change from genes to biomes to people. Science, 354(6313), aaf7671.

(2) ²⁾ IPBES (2018), The IPBES regional assessment report on biodiversity and ecosystem services for Europe and Central Asia, Zenodo.

(3) ³⁾ Foden, W. B., Young, B. E., Akçakaya, H. R., i in. (2019), Climate change vulnerability assessment of species, WIREs Climate Change nr 10 (1), e551.

(4) ⁴⁾ Cooley, S., Schoeman, D., Bopp, L., i in. (2022), Oceans and Coastal Ecosystems and Their Services, w: Climate Change 2022: Impacts, Adaptation and Vulnerability, Contribution of Working Group II to the Sixth Assessment Report of the Intergovernmental Panel on Climate Change [H.-O. Pörtner, D.C. Roberts, M. Tignor, i in. (red.)], Cambridge University Press, Cambridge, Zjednoczone Królestwo i Nowy Jork.

(5) ⁵⁾ Parmesan, C., Morecroft, M.D., Trisurat, Y., i in. (2022), Terrestrial and Freshwater Ecosystems and Their Services w: Climate Change 2022: Impacts, Adaptation and Vulnerability. Contribution of Working Group II to the Sixth Assessment Report of the Intergovernmental Panel on Climate Change [H.-O. Pörtner, D.C. Roberts, M. Tignor. i in. (red.)]. Sprawozdanie z warsztatów sponsorowanych wspólnie przez IPBES-IPCC w sprawie bioróżnorodności i zmiany klimatu, Cambridge University Press, Cambridge, Zjednoczone Królestwo i Nowy Jork, USA.

(6) ⁶⁾ Europejska ocena ryzyka związanego z klimatem, sprawozdanie EEA nr 1/2024 (EEA 2024).

(7) ⁷⁾ Neumann, M., Mues, V., Moreno, A., i in. (2017), Climate variability drives recent tree mortality in Europe, Global change biology, 23(11), s. 4788-4797.

(8) ⁸⁾ Marcelino, J., Silva, J., Gameiro, J., i in. (2020), Extreme events are more likely to affect the breeding success of lesser kestrels than average climate change, Scientific Reports, 10 (1), s. 1-11.

(9) ⁹⁾ Rao, M.P., Davi, N.K., Magney, T.S., i in. (2023), Approaching a thermal tipping point in the Eurasian boreal forest at its southern margin, Communications Earth & Environment, 4(1), 247.

(10) ¹⁰⁾ https://tableau-public.discomap.eea.europa.eu/views/sonpressuresandthreats/Pressuresandthreats?%3Adisplay_count=n&%3Aembed=y&%3AisGuestRedirectFromVizportal=y&%3Aorigin=viz_share_link&%3AshowAppBanner=false&%3AshowVizHome=n.

(11) ¹¹⁾ EEA (2020), State of Nature in the EU: Results from reporting under the nature directives 2013-2018, sprawozdanie EEA nr 10/2020, Europejska Agencja Środowiska, Kopenhaga.

(12) ¹²⁾ Sentis, A., Montoya, J.M. i Lurgi, M. (2021), Warming indirectly increases invasion success in food webs, Proceedings of the Royal Society B: Biological Sciences, 288(1947), 20202622.

(13) ¹³⁾ Økland, B., Flø, D., Schroeder, M., i in. (2019), Range expansion of the small spruce bark beetle Ips amitinus: a newcomer in northern Europe, Agricultural and Forest Entomology, 21(3), s. 286-298.

(14) ¹⁴⁾ Huntley, B. (2007). Climatic change and the conservation of European biodiversity: Towards the development of adaptation strategies, Konwencja o ochronie gatunków dzikiej flory i fauny europejskiej oraz ich siedlisk, 27. posiedzenie stałego komitetu, Strasburg, 26-29 listopada 2007 r., Rada Europy, Strasburg.

(15) ¹⁵⁾ Poloczanska, E.S., Burrows, M.T., Brown, C.J. i in. (2016), Responses of marine organisms to climate change across oceans. Frontiers in Marine Science, 3, s. 62.

(16) ¹⁶⁾ Frei, E., Bodin, J. i Walther, G-R. (2010), Plant species' range shifts in mountainous areas-all uphill from here? Botanica Helvetica, 120 (2), s. 117-128.

(17) ¹⁷⁾ Hiddink, J.G., Burrows, M.T., i García Molinos, J. (2015), Temperature tracking by North Sea benthic invertebrates in response to climate change. Global Change Biology. 21, s. 117-129.

(18) ¹⁸⁾ Perry, A.L., Low, P.J., Ellis, J.R. i in. (2005), Climate change and distribution shifts in marine fishes. Science 308, s. 1912-1915.

(19) ¹⁹⁾ Guisan, A., Broennimann, O., Buri, A., i in. (2019), Climate change impacts on mountain biodiversity. Biodiversity and climate change, s. 221-233.

(20) ²⁰⁾ Huntley, B. (2007). Climatic change and the conservation of European biodiversity: Towards the development of adaptation strategies, Konwencja o ochronie gatunków dzikiej flory i fauny europejskiej oraz ich siedlisk, 27. posiedzenie stałego komitetu, Strasburg, 26-29 listopada 2007 r., Rada Europy, Strasburg.

(21) ²¹⁾ Hiddink, J.G., Burrows, M.T., i García Molinos, J. (2015), Temperature tracking by North Sea benthic invertebrates in response to climate change. Global Change Biology. 21, s. 117-129.

(22) ²²⁾ Bertrand, R., Lenoir, J., Piedallu, C., i in. (2011), Changes in plant community composition lag behind climate warming in lowland forests, Nature, 479(7374), s. 517-520.

(23) ²³⁾ Watling, J.I., Brandt, L.A., Mazzotti, F.J., i Romañach, S.S. (2013), Use and interpretation of climate envelope models: a practical guide, University of Florida.

(24) ²⁴⁾ Regos, A., D'Amen, M., Titeux, N., i in. (2016), Predicting the future effectiveness of protected areas for bird conservation in Mediterranean ecosystems under climate change and novel fire regime scenarios. Diversity and Distributions, 22(1), s. 83-96.

(25) ²⁵⁾ Markovic, D., Carrizo, S., Freyhof, J. i in. (2014), Europe's freshwater biodiversity under climate change: Distribution shifts and conservation needs, Diversity and Distributions, 20(9), s. 1097-1107.

(26) ²⁶⁾ Gross, J. E., Woodley, S., Welling, L. A., i in. (2016), Adapting to Climate Change: Guidance for protected area managers and planners, Best Practice Protected Area Guidelines Series nr 24, IUCN, Gland, Szwajcaria.

(27) ²⁷⁾ IPCC (2023), AR6 Synthesis Report. Climate Change 2023, Międzyrządowy Zespół ds. Zmian Klimatu, Cambridge University Press, Cambridge, Zjednoczone Królestwo i Nowy Jork, USA. https://www.ipcc.ch/report/ar6/syr/.

(28) ²⁸⁾ Foden, W. B., Young, B. E., Akçakaya, H. R., i in. (2019), Climate change vulnerability assessment of species, WIREs Climate Change nr 10(1), e551.

(29) ²⁹⁾ Foden, W. B., Young, B. E., Akçakaya, H. R., i in. (2019), Climate change vulnerability assessment of species, WIREs Climate Change nr 10(1), e551.

(30) ³⁰⁾ Duffield, S. J., Morecroft, M. D., Pearce-Higgins, J. W., i in. (2024), Species- or habitat-based assessments of vulnerability to climate change? Informing climate change adaptation in Special Protection Areas for birds in England, Biological Conservation, 291, 110460.

(31) ³¹⁾ IPCC (2023), AR6 Synthesis Report. Climate Change 2023, Międzyrządowy Zespół ds. Zmian Klimatu, Cambridge University Press, Cambridge, Zjednoczone Królestwo i Nowy Jork, USA.

(32) ³²⁾ Europejska ocena ryzyka związanego z klimatem, sprawozdanie EEA nr 1/2024, (EEA 2024).

(1) ¹⁾ Gross, J. E., Woodley, S., Welling, L. A., i in. (2016), Adapting to Climate Change: Guidance for protected area managers and planners, Best Practice Protected Area Guidelines Series nr 24, IUCN, Gland, Szwajcaria.

(2) ²⁾ Wytyczne Komisji dotyczące strategii i planów państw członkowskich w zakresie przystosowania się do zmiany klimatu 2023/C 264/01 (Dz.U. C 264 z 27.7.2023, s. 1).

(3) ³⁾ https://climate-adapt.eea.europa.eu/pl/knowledge/tools/adaptation-support-tool.

(4) ⁴⁾ Rannow, S., Macgregor, N.A., i in. (2014a), Managing protected areas under climate change: challenges and priorities. Environmental Management nr 54(4), s. 732-743.

(5) ⁵⁾ Wytyczne Komisji dotyczące strategii i planów państw członkowskich w zakresie przystosowania się do zmiany klimatu 2023/C 264/01 (Dz.U. C 264 z 27.7.2023, s. 1).

(6) ⁶⁾ Coudurier, C., Petit, L., Tissot, A. i in. (2023), Natur'Adapt climate change adaptation process - A methodological guide to developing a vulnerability and opportunities assessment and an adaptation plan for a protected area (wersja dostosowana do dystrybucji na poziomie europejskim), LIFE Natur'Adapt - Réserves Naturelles de France, https://naturadapt.com/groups/communaute/documents/776/get.

(7) ⁷⁾ https://naturadapt.com/ oraz https://webgate.ec.europa.eu/life/publicWebsite/project/LIFE17-CCA-FR-000089/adapting-nature-protection-to-the-challenges-of-climate-change-in-europe-basis-of-dynamic-collective-learning.

(8) ⁸⁾ Sârbu, A., Anastasiu, P. i Smarandache, D. (2014), Potential Impact of Climate Change on Alpine Habitats from Bucegi Natural Park, Romania, w Rannow, S., Neubert, M. (red.), Managing Protected Areas in Central and Eastern Europe Under Climate Change, s. 259-266, Advances in Global Research, Springer.

(9) ⁹⁾ Sajwaj, T., Tucker, G.M., Harley, M., i in. (2011), Impacts of climate change and selected renewable energy infrastructures on EU biodiversity and the Natura 2000 network: An assessment framework for climate change vulnerability - methodology and results. Sprawozdanie dla Komisji Europejskiej w ramach zadania 2a na podstawie zamówienia ENV.B.2/SER/2007/0076 Działania przygotowawcze Natura 2000 - część 5: Zmiana klimatu i bioróżnorodność w odniesieniu do sieci Natura 2000, AEA, Axiom, IUCN, IEEP, UNEP i WCMC, Bruksela.

(10) ¹⁰⁾ EEA (2020), State of Nature in the EU: Results from reporting under the nature directives 2013-2018, sprawozdanie EEA nr 10/2020, Europejska Agencja Środowiska, Kopenhaga.

(11) ¹¹⁾ Bowgen, K M., Kettel, E F., Butchart, S H M., i in. (2022), Conservation interventions can benefit species impacted by climate change, Biological Conservation, 269, 109524.

(12) ¹²⁾ Tucker, G.M., i de Soye, Y. (2009), Impacts of climate change on EU biodiversity policy, and recommendations for policies and measures to maintain and restore biodiversity in the EU in the face of climate change. Zadania 2b i 3b, sprawozdanie dla Komisji Europejskiej w ramach zamówienia ENV.B.2/SER/2007/0076 Działania przygotowawcze Natura 2000 - część 5: Zmiana klimatu i bioróżnorodność w odniesieniu do sieci Natura 2000, AEA, Axiom, IUCN, IEEP, UNEP i WCMC, Bruksela.

(13) ¹³⁾ Gross, J. E., Woodley, S., Welling, L. A., i in. (2016), Adapting to Climate Change: Guidance for protected area managers and planners, Best Practice Protected Area Guidelines Series nr 24, IUCN, Gland, Szwajcaria.

(14) ¹⁴⁾ W ramach unijnego projektu INTERREG HABIT-CHANGE. http://habit-change.eu/service/home.htm.

(15) ¹⁵⁾ Hannah, L., Midgley, G., Andelman, S., i in. (2007), Protected area needs in a changing climate, Frontiers in Ecology and the Environment, 5 (3), s. 131-138.

(16) ¹⁶⁾ Pörtner, H.O., Scholes, R.J., Agard, J. i in. (2021), Scientific outcome of the IPBES-IPCC co-sponsored workshop on biodiversity and climate change, sekretariat IPBES, Bonn, Niemcy, DOI:10.5281/zenodo.4659158.

(17) ¹⁷⁾ Gaget, E., Pavón-Jordán, D., Johnston, A., i in. (2021), Benefits of protected areas for nonbreeding waterbirds adjusting their distributions under climate warming, Conservation Biology, 35 (3), s. 834-845.

(18) ¹⁸⁾ Gillingham, P. K., Alison, J., Roy, D. B., i in. (2015), High Abundances of Species in Protected Areas in Parts of their Geographic Distributions Colonized during a Recent Period of Climatic Change, Conservation Letters, 8 (2), s. 97-106.

(19) ¹⁹⁾ Gillingham, P. K., Bradbury, R. B., Roy, D. B., i in. (2015), The effectiveness of protected areas in the conservation of species with changing geographical ranges, Biological Journal of the Linnean Society, 115 (3), s. 707-717.

(20) ²⁰⁾ Gillingham, P. K., Britton, J. R., Jones, G., i in. (2024), Climate change adaptation for biodiversity in protected areas: An overview of actions, Biological Conservation, 289, 110375.

(21) ²¹⁾ Hiley, J.R., Bradbury, R.B., Holling, M. i in. (2013), Protected areas act as establishment centres for species colonizing the UK, Proceedings of the Royal Society B Biological Sciences nr 280 (1760), s. 2012-2310.

(22) ²²⁾ Johnston, A., Ausden, M., Dodd, A.M., i in. (2013), Observed and predicted effects of climate change on species abundance in protected areas, Nature Climate Change, 3 (12), s. 1055-1061.

(23) ²³⁾ Lawson, C.R., Bennie, J.J., Thomas, C.D., i in. (2014), Active Management of Protected Areas Enhances Metapopulation Expansion Under Climate Change, Conservation Letters, 7 (2), 111-118.

(24) ²⁴⁾ Thomas, C.D., Gillingham, P.K., Bradbury, R.B., i in. (2012), Protected areas facilitate species' range expansions, Proceedings of the National Academy of Sciences of the USA, 109 (35), 14063-14068.

(25) ²⁵⁾ Virkkala, R., Pöyry, J., Heikkinen, R.K., i in. (2014), Protected areas alleviate climate change effects on northern bird species of conservation concern, Ecology and Evolution, 4 (15), 2991-3003.

(26) ²⁶⁾ Keeley, A.T., Ackerly, D.D., Cameron, D.R. i in. (2018), New concepts, models, and assessments of climate-wise connectivity, Environmental Research Letters, 13(7), 073002.

(27) ²⁷⁾ Tj. poprawa zdolności gatunków do przemieszczania się przez krajobraz rozciągający się między płatami siedliska.

(28) ²⁸⁾ Crick, H., Crosher, I., Mainstone, C., i in. (2020), Nature networks evidence handbook, sprawozdanie z badania NERR081, Natural England, York, Zjednoczone Królestwo.

(29) ²⁹⁾ Wilke, C., Rannow, S. i Bilz, M. (2013) HABIT-CHANGE Management Handbook - A guideline to adapt protected areas management to climate change. Sprawozdanie HABIT-CHANGE 5.3.2, Instytut Ekologicznego Rozwoju Przestrzeni im. Leibniza (IOER) i partnerzy, Niemcy.

(30) ³⁰⁾ Strefy przejściowe między dwoma różnymi siedliskami lub ekosystemami.

(31) ³¹⁾ Crick, H., Crosher, I., Mainstone, C., i in. (2020), Nature networks evidence handbook, sprawozdanie z badania NERR081, Natural England, York, Zjednoczone Królestwo._

(32) ³²⁾ Finansowanie publiczne może podlegać zasadom pomocy państwa. Gdyby środek stanowił pomoc, należałoby go ocenić zgodnie z odpowiednimi ramami pomocy państwa.

(33) ³³⁾ Rannow, S., Wilke, C., Gies, M. i in. (2014b), Conclusions and Recommendations for Adapting Conservation Management in the Face of Climate Change, w Rannow, S, Neubert, M (red.), Managing Protected Areas in Central and Eastern Europe Under Climate Change, s. 291-303. Advances in Global Research, Springer.

(34) ³⁴⁾ Stosuje się również termin "adaptacyjne zarządzanie zasobami" lub inne terminy odnoszące się do podobnych podejść do zarządzania.

(35) ³⁵⁾ https://ec.europa.eu/regional_policy/pl/projects/Spain/mpa-adapt-preparing-the-mediterranean-region-for-the-impacts-of-climate-change.

(36) ³⁶⁾ https://mpa-adapt.interreg-med.eu/ oraz https://ec.europa.eu/regional_policy/en/projects/Croatia/mpa-adapt-preparing-the-mediterranean-region-for-the-impacts-of-climate-change.

(1) ¹⁾ Hilty, J., Worboys, G.L., Keeley, A., i in. (2020), Guidelines for conserving connectivity through ecological networks and corridors, Best Practice Protected Area Guidelines Series nr 30, IUCN Międzynarodowa Unia Ochrony Przyrody i Zasobów Przyrodniczych, Gland, Szwajcaria.

(2) ²⁾ Oliver, T.H., Roy, D.B., Hill, J.K., i in. (2010), Heterogeneous landscapes promote population stability, Ecology Letters, 13(4), s. 473-484.

(3) ³⁾ Oliver, T. H., Marshall, H. H., Morecroft, M. D., Brereton, T., Prudhomme, C., i Huntingford, C. (2015). Interacting effects of climate change and habitat fragmentation on drought-sensitive butterflies. Nature Climate Change, 5(10), 941-945.

(4) ⁴⁾ Foden, W. B., Young, B. E., Akçakaya, H. R., i in. (2019), Climate change vulnerability assessment of species, WIREs Climate Change nr 10(1), e551.

(5) ⁵⁾ Hlásny, T, Mokroš, M, Dobor, L, i in. (2021) Fine-scale variation in projected climate change presents opportunities for biodiversity conservation in Europe. Scientific Reports, 11(1), 17242.

(6) ⁶⁾ Santini, L., Benítez-López, A., Maiorano, L., i in. (2021), Assessing the reliability of species distribution projections in climate change research. Diversity and Distributions, 27(6), s. 1035-1050.

(7) ⁷⁾ Hlásny, T, Mokroš, M, Dobor, L, i in. (2021) Fine-scale variation in projected climate change presents opportunities for biodiversity conservation in Europe. Scientific Reports, 11(1), 17242.

(8) ⁸⁾ Projekt MSP4BIO: optymalizacja opartego na nauce planowania przestrzennego obszarów morskich w celu ochrony i odtworzenia różnorodności biologicznej https://msp4bio.eu/about/.

(9) ⁹⁾ https://mpa-europe.eu.

(10) ¹⁰⁾ https://cordis.europa.eu/search?q=%27MSP%27%20AND%20%27MPAs%27&p=1&num=10&srt=Relevance:decreasing.

(11) ¹¹⁾ IPCC (2023) AR6 Synthesis Report. Climate Change 2023, Międzyrządowy Zespół ds. Zmian Klimatu, Cambridge University Press, Cambridge, Zjednoczone Królestwo i Nowy Jork, USA.

(12) ¹²⁾ Wilson, K.L., Tittensor, D.P., Worm, B. i in. (2020) Incorporating climate change adaptation into marine protected area planning, Global Change Biology, 26 (6), s. 3251-3267.

(13) ¹³⁾ Globalne ramy różnorodności biologicznej z Kunmingu/Montrealu, 18 grudnia 2022 r., CBD/COP/15/L.25.

(14) ¹⁴⁾ Esteve-Selma, M.A., Martínez-Fernández, J., Hernández-García, I., i in. (2012), Potential effects of climatic change on the distribution of Tetraclinis articulata, an endemic tree from arid Mediterranean ecosystems, Climatic Change, 113(3), s. 663-678.

(15) ¹⁵⁾ Komisja Europejska (2013), Guidelines on climate change and Natura 2000. Dealing with the impact of climate change on the management of the Natura 2000 Network of areas of high biodiversity value, Urząd Publikacji Unii Europejskiej, Luksemburg.

(16) ¹⁶⁾ Araújo, M. B, Alagador, D. A., Cabeza, M., i in. (2011), Climate change threatens European conservation areas, Ecology Letters, 14(5), s. 484-492.

(17) ¹⁷⁾ Araújo, M B., Lobo, J. M. i Moreno, J C. (2007), The effectiveness of Iberian protected areas in conserving terrestrial biodiversity, Conservation Biology, 21 (6), s. 1423-1432.

(18) ¹⁸⁾ Hannah, L., Midgley, G., Andelman, S., i in.. (2007), Protected area needs in a changing climate, Frontiers in Ecology and the Environment, 5(3), s. 131-138.

(19) ¹⁹⁾ Dyrektywa Parlamentu Europejskiego i Rady 2008/56/WE z dnia 17 czerwca 2008 r. ustanawiająca ramy działań Wspólnoty w dziedzinie polityki środowiska morskiego (dyrektywa ramowa w sprawie strategii morskiej) (Dz.U. L 164, 25.6.2008, s. 19).

(20) ²⁰⁾ Huntley, B. (2007). Climatic change and the conservation of European biodiversity: Towards the development of adaptation strategies, Konwencja o ochronie gatunków dzikiej flory i fauny europejskiej oraz ich siedlisk, 27. posiedzenie stałego komitetu, Strasburg, 26-29 listopada 2007 r., Rada Europy, Strasburg.

(21) ²¹⁾ W zarządzeniu określono zakaz budowy i prowadzenia działalności. Landesrecht konsolidiert Vorarlberg: Gesamte Rechtsvorschrift für Pufferzonen zum Schutz von Gebietsteilen außerhalb des Natura 2000 Gebietes, Fassung vom 17.10.2023. https://www.ris.bka.gv.at/GeltendeFassung.wxe?Abfrage=LrVbg&Gesetzesnummer=20000509.

(22) ²²⁾ Zgodnie z dobrowolnymi wytycznymi Komisji dotyczącymi gospodarki leśnej bliższej naturze. https://environment.ec.europa.eu/publications/guidelines-closer-nature-forest-management_pl.

(23) ²³⁾ Moreira, F., Ascoli, D., Safford, H, i in. (2020), Wildfire management in Mediterranean-type regions: Paradigm change needed, Environmental Research Letters, 15(1), 11001.

(24) ²⁴⁾ Davis, K. T., Peeler, J., Fargione, J., i in. (2024), Tamm review: A meta-analysis of thinning, prescribed fire, and wildfire effects on subsequent wildfire severity in conifer dominated forests of the Western US, Forest Ecology and Management tom 561.

(25) ²⁵⁾ https://lifetaiga.se/controlled-burning-in-woodlands/.

(26) ²⁶⁾ Moreira, F., Ascoli, D., Safford, H, i in. (2020), Wildfire management in Mediterranean-type regions: Paradigm change needed, Environmental Research Letters, 15(1), 11001.

(27) ²⁷⁾ Oppermann, R., Beaufoy, G. i Jones, G. (red.) (2012), High Nature Value Farming in Europe, Ubstadt-Weiher, Niemcy: Verlag regionalkultur.

(28) ²⁸⁾ Castillo, C. P., Jacobs-Crisioni, C., Diogo, V., i in. (2021), Modelling agricultural land abandonment in a fine spatial resolution multi-level land-use model: An application for the EU, Environmental Modelling & Software, 136, 104946.

(29) ²⁹⁾ Moreira, F., Viedma, O., Arianoutsou, M., i in. (2011), Landscape-wildfire interactions in southern Europe: implications for landscape management, Journal of environmental management, 92(10), s. 2389-2402.

(30) ³⁰⁾ Queiroz, C., Beilin, R., Folke, C., i in. (2014), Farmland abandonment: threat or opportunity for biodiversity conservation? A global review, Frontiers in Ecology and the Environment, 12 (5), s. 288-296.

(31) ³¹⁾ Komisja Europejska, 2026. Grassland and livestock dynamics How grazing management sustains and shapes European grasslands, nota analityczna nr 13. https://agriculture.ec.europa.eu/document/download/b397715c-d526-4dd7-af26-adbdfe43af6d_en?filename=analytical-brief-13-grassland_en.pdf.

(32) ³²⁾ Lecina-Diaz, J., Chas-Amil, M.L., Aquilué, N., i in. (2023), Incorporating fire-smartness into agricultural policies reduces suppression costs and ecosystem services damages from wildfires. Journal of Environmental Management, 337, 117707.

(33) ³³⁾ Pais, S., Aquilu'e, N., Campos, J., i in. (2020) Mountain farmland protection and fire-smart management jointly reduce fire hazard and enhance biodiversity and carbon sequestration, Ecosystem Services, 44, 101143.

(34) ³⁴⁾ Rouet-Leduc, J., Pe'er, G, Moreira, F., i in. (2021), Effects of large herbivores on fire regimes and wildfire mitigation, Journal of Applied Ecology, 58 (12), s. 2690-2702.

(35). ³⁵⁾ https://grazelife.com.

(36). ³⁶⁾ Rouet-Leduc, J., Pe'er, G., Moreira, F., i in. (2021), Effects of large herbivores on fire regimes and wildfire mitigation, Journal of Applied Ecology, 58 (12), s. 2690-2702.

(37) ³⁷⁾ Natura 2000 i lasy, część I-II. Urząd Publikacji Unii Europejskiej, 2015 r.

(38) ³⁸⁾ Wytyczne dotyczące gospodarki leśnej bliższej naturze, Urząd Publikacji Unii Europejskiej, 2023. https://op.europa.eu/pl/publication-detail/-/publication/2d1a6e8f-8cda-11ee-8aa6-01aa75ed71a1.

(39) ³⁹⁾ Zhao, J., Yue, C., Wang, J., i in. (2024), Forest fire size amplifies postfire land surface warming, Nature, 633, s. 828-834.

(40) ⁴⁰⁾ Wytyczne w sprawie zalesiania, ponownego zalesiania i sadzenia drzew sprzyjających bioróżnorodności, SWD(2023)61.

(41) ⁴¹⁾ https://webgate.ec.europa.eu/life/publicWebsite/project/LIFE04-NAT-P-000214/management-and-conservation-of-the-sites-of-s-mamede-and-nisa-laje-de-prata.

(42) ⁴²⁾ Więcej przykładów rozwiązań opartych na zasobach przyrody na obszarach przybrzeżnych można znaleźć tutaj: https://climate-adapt.eea.europa.eu/en/mission/solutions/mission-stories-inactive/nature-based-coastal-restoration-story23.

(43) ⁴³⁾ EEA (2016), Flood risks and environmental vulnerability. Exploring the synergies between floodplain restoration, water policies and thematic policies, sprawozdanie techniczne EEA nr 1/2016, Europejska Agencja Środowiska, Kopenhaga.

(44) ⁴⁴⁾ Agencja Środowiska (2010), Working with natural processes to management flood and coastal erosion risk, wytyczne, Agencja Środowiska, Bristol, Zjednoczone Królestwo.

(45) ⁴⁵⁾ https://webgate.ec.europa.eu/life/publicWebsite/project/LIFE06-NAT-RO-000177/conservation-and-integrated-management-of-danube-islands-romania.

(46) ⁴⁶⁾ https://webgate.ec.europa.eu/life/publicWebsite/project/LIFE07-NAT-RO-000681/cross-border-conservation-of-phalacrocorax-pygmeus-and-aythya-nyroca-at-key-sites-in-romania-and-bulgaria.

(47) ⁴⁷⁾ https://webgate.ec.europa.eu/life/publicWebsite/project/LIFE13-NAT-BG-000801/restoration-and-conservation-of-riparian-forests-of-habitat-type-910-in-natura-2000-sites-and-model-areas-in-bulgaria.

(48) ⁴⁸⁾ https://webgate.ec.europa.eu/life/publicWebsite/project/LIFE08-NAT-BG-000281/conservation-and-restoration-of-11-natura-2000-riparian-and-wetland-habitats-in-10-scis-bulgarian-forests.

(49) ⁴⁹⁾ https://ponderful.eu/

(50) ⁵⁰⁾ Komisja Europejska (2013), Guidelines on climate change and Natura 2000. Dealing with the impact of climate change on the management of the Natura 2000 Network of areas of high biodiversity value, Urząd Publikacji Unii Europejskiej, Luksemburg.

(51) ⁵¹⁾ Crick, H., Crosher, I., Mainstone, C., i in. (2020), Nature networks evidence handbook, sprawozdanie z badania NERR081, Natural England, York, Zjednoczone Królestwo.

(52) ⁵²⁾ Hilty, J., Worboys, G.L., Keeley, A., i in. (2020), Guidelines for conserving connectivity through ecological networks and corridors, Best Practice Protected Area Guidelines Series nr 30, IUCN Międzynarodowa Unia Ochrony Przyrody i Zasobów Przyrodniczych, Gland, Szwajcaria.

(53). ⁵³⁾ Hilty, J., Worboys, G.L., Keeley, A., i in. (2020), Guidelines for conserving connectivity through ecological networks and corridors, Best Practice Protected Area Guidelines Series nr 30, IUCN Międzynarodowa Unia Ochrony Przyrody i Zasobów Przyrodniczych, Gland, Szwajcaria. https://portals.iucn.org/library/sites/library/files/documents/PAG-030-En.pdf.

(54) ⁵⁴⁾ https://naturaconnect.eu/goals-and-objectives/.

(55) ⁵⁵⁾ Moreira, F., Dias, F.S., Dertien, J., i in. (2024), Guidelines for connectivity conservation and planning in Europe, ARPHA Preprints, 5, e129021.

(56) ⁵⁶⁾ https://cordis.europa.eu/search?q=%27natura%27%20AND%20%272000%27%20AND%20%27stakeholders%27&p=1&num=10&srt=Relevance:decreasing.

(57) ⁵⁷⁾ Komisja Europejska (2013), Guidelines on climate change and Natura 2000. Dealing with the impact of climate change on the management of the Natura 2000 Network of areas of high biodiversity value, Urząd Publikacji Unii Europejskiej, Luksemburg.

(58) ⁵⁸⁾ Donald, P. F. i Evans, A. D. (2006), Habitat connectivity and matrix restoration: the wider implications of agri-environment schemes, Journal of Applied Ecology, 43(2), s. 209-218.

(59) ⁵⁹⁾ Benton, T G., Vickery, J A. i Wilson, J D., (2003), Farmland biodiversity: is habitat heterogeneity the key? Trends in Ecology & Evolution nr 18 (4), s. 182-188.

(60) ⁶⁰⁾ Billeter, R., Liira, J., Bailey, D., i in. (2008), Indicators for biodiversity in agricultural landscapes: a pan-European study, Journal of Applied Ecology, 45(1), s. 141-150.

(61) ⁶¹⁾ Hendrickx, F., Maelfait, J.P., van Wingerden, W., i in. (2007), How landscape structure, land-use intensity and habitat diversity affect components of total arthropod diversity in agricultural landscapes, Journal of Applied Ecology, 44(2), s. 340-351.

(62) ⁶²⁾ Kettunen, M., Terry, A., Tucker, G.M., i in. (2007), Guidance on the maintenance of landscape connectivity features of major importance for wild flora and fauna. Guidance on the implementation of Article 3 of the Birds Directive (79/409/EWG) and Article 10 of the Habitats Directive (92/43/EWG). Sprawozdanie dla Komisji Europejskiej, Instytut Europejskiej Polityki Ochrony Środowiska, Bruksela / Londyn.

(63) ⁶³⁾ Zob. także wyrok Trybunału Sprawiedliwości w sprawie C-418/04 (pkt 179).

(64) ⁶⁴⁾ Bardziej szczegółowy opis elementów krajobrazu na podstawie rozporządzenia o odbudowie zasobów przyrodniczych znajduje się w załączniku IV do rozporządzenia (UE) 2024/1991.

(65) ⁶⁵⁾ Alliance Environnement (2017), Literature reviews on the effects of farming practices associated with the CAP greening measures on climate and the environment, sprawozdanie dla Komisji Europejskiej, Alliance Environnement, Bruksela.

(66) ⁶⁶⁾ Benton, T G., Vickery, J A. i Wilson, J D., (2003), Farmland biodiversity: is habitat heterogeneity the key? Trends in Ecology & Evolution nr 18(4), s. 182-188.

(67) ⁶⁷⁾ Dicks, L. V., Ashpole, J. E., Dänhardt, J., i in. (2013), Farmland Conservation Synopsis: Evidence for the effects of interventions in northern Europe, Synopses of Conservation Evidence tom 3, Pelagic Publishing, Exeter, Zjednoczone Królestwo.

(68) ⁶⁸⁾ Alliance Environnement (2019), Evaluation of the impact of the CAP on habitats, landscapes, biodiversity, sprawozdanie dla Komisji Europejskiej, Alliance Environnement, Bruksela.

(69) ⁶⁹⁾ Batáry, P., Dicks, L V., Kleijn, D. i Sutherland, W J., (2015), The role of agri-environment schemes in conservation and environmental management, Conservation Biology, 29(4), s. 1006-1016.

(70) ⁷⁰⁾ Hoegh-Guldberg, O., Hughes, L., McIntyre, S., i in. (2008), Assisted Colonization and Rapid Climate Change, Science, 321(5887), s. 345-346.

(71) ⁷¹⁾ Lawler, J.J. (2009), Climate change adaptation strategies for resource management and conservation planning, Annals of the New York Academy of Sciences, 1162 (1), s. 79-98.

(72) ⁷²⁾ IUCN i SSC (2013), Guidelines for Reintroductions and Other Conservation Translocations, Komisja Gatunków Zagrożonych IUCN, Gland, Szwajcaria.

(73) ⁷³⁾ Aitken, S. N. i Whitlock, M. C., (2013), Assisted Gene Flow to Facilitate Local Adaptation to Climate Change, Annual Review of Ecology, Evolution, and Systematics, 44(1), s. 367-388.

(74) ⁷⁴⁾ Hoegh-Guldberg, O., Hughes, L., McIntyre, S., i in. (2008), Assisted Colonization and Rapid Climate Change, Science, 321(5887), s. 345-346.

(75) ⁷⁵⁾ IUCN i SSC (2013), Guidelines for Reintroductions and Other Conservation Translocations, Komisja Gatunków Zagrożonych IUCN, Gland, Szwajcaria.

(76) ⁷⁶⁾ Batson, W. G., Gordon, I. J., Fletcher, D. B., i in. (2015), REVIEW: Translocation tactics: a framework to support the IUCN Guidelines for wildlife translocations and improve the quality of applied methods, Journal of Applied Ecology, 52(6), s. 1598-1607.

(77) ⁷⁷⁾ https://migforest.nweurope.eu/.

• Identyfikator: Dz.U.UE.C.2026.3567
• Rodzaj: zawiadomienie
• Tytuł: Zawiadomienie Komisji - Wytyczne dotyczące sieci Natura 2000 i zmiany klimatu
• Data aktu: 2026-07-06
• Data ogłoszenia: 2026-07-13
• Data wejścia w życie: 2026-07-13