WSA: Prawo do świadczenia wychowawczego również bez przysposobienia dziecka

Nie można odmawiać świadczenia wychowawczego babci dziecka, która faktycznie ponosi koszty opieki nad swoim wnukiem tylko dlatego, że nie złożyła wniosku o przysposobienie. W ocenie Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Gliwicach, regulacje krajowe niedostatecznie dbają o dzieci pozostające pod orzeczoną pieczą bieżącą. Wsparcia pozbawieni zostają również faktyczni ich opiekunowie, czyli ci, którzy sprawują nad nimi faktyczną opiekę, dbając o zaspokojenie różnych ich potrzeb.

Wnioskodawczyni – babcia ubiegała się o przyznanie świadczenia wychowawczego na wnuka. Jednakże zdaniem Zakładu Ubezpieczeń Społecznych, wnioskodawczyni nie należała do kręgu osób uprawnionych do pobierania świadczenia wychowawczego. Zgodnie z ustawą o pomocy państwa w wychowywaniu dzieci, prawo do świadczenia wychowawczego przysługuje matce albo ojcu, opiekunowi faktycznemu dziecka, jeżeli wystąpił do sądu opiekuńczego z wnioskiem o przysposobienie dziecka, opiekunowi prawnemu dziecka, dyrektorowi domu pomocy społecznej, rodzinie zastępczej, osobie prowadzącej rodzinny dom dziecka, dyrektorowi placówki opiekuńczo-wychowawczej, dyrektorowi regionalnej placówki opiekuńczo-terapeutycznej, albo dyrektorowi interwencyjnego ośrodka preadopcyjnego.

Brakowało potwierdzenia

W odwołaniu od decyzji wnioskodawczyni podniosła, że na podstawie orzeczenia sądu powszechnego, a dokładniej postanowienie sądu rejonowego, w trybie zabezpieczenia powierzono jej pieczę nad małoletnim wnukiem do czasu prawomocnego rozstrzygnięcia sprawy. Natomiast samo odwołanie nie przyniosło oczekiwanego rezultatu – prezes ZUS utrzymał w mocy rozstrzygnięcie organu I instancji, w pełni akceptując jego ustalenia i wywiedzione z nich skutki prawne.

- Podkreślił, że wezwano wnioskodawczynię o uzupełnienie jej wniosku o dokument z Powiatowego Centrum Pomocy Rodzinie albo od innego organizatora pieczy zastępczej, który potwierdza umieszczenie dziecka w rodzinie zastępczej, wraz z datą umieszczenia. Taki dokument nie został przedstawiony. Nie można jej zatem uznać za opiekuna faktycznego dziecka, ponieważ w sprawie nie przedłożono dokumentów potwierdzających skierowanie wniosku do sądu o przysposobienie dziecka – uznał organ II instancji.

W skardze na obie decyzje ZUS kobieta zarzuciła błędną wykładnię przepisów i zignorowanie faktu, że małoletni pozostaje pod jej wyłączną opieką. Poinformowała jednocześnie, że złożyła do sądu wniosek o przysposobienie małoletniego, co wprost wypełnia definicję ustawową opiekuna faktycznego.

Regulacja niewystarczająca wobec dzieci

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Gliwicach przypomniał, że w treści ustawy z 11 lutego 2016 r. o pomocy państwa w wychowywaniu dzieci zdefiniowano opiekuna faktycznego dziecka jako osobę faktycznie opiekującą się dzieckiem, jeżeli wystąpiła z wnioskiem do sądu opiekuńczego o przysposobienie dziecka. W ocenie sądu, w rozpatrywanej sprawie bez wątpienia skarżąca sprawuję opiekę faktyczną nad dzieckiem. Nie wystąpiła jednak – do czasu wydania rozstrzygnięcia przez organ I instancji – o jego przysposobienie.

Czy zatem możliwe jest przyznanie świadczenia wychowawczego opiekunowi faktycznemu dziecka, mimo że nie złożył do sądu rodzinnego wniosku o przysposobienie dziecka? Wojewódzki Sąd Administracyjny, powołując się na orzecznictwo sądów administracyjnych, dla przykładu zwrócił uwagę na wyrok NSA z 13 marca 2026 r. (sygn. akt I OSK 454/24). Naczelny Sąd Administracyjny w treści wspomnianego orzeczenia przypomniał, że Konstytucja RP (ale też Konwencja o Prawach Dziecka) zawiera zakres obowiązków państwa wobec dziecka.

 Stosownie do art. 71 ust. 1, państwo w swojej polityce społecznej i gospodarczej uwzględnia dobro rodziny. Rodziny znajdujące się w trudnej sytuacji materialnej i społecznej, zwłaszcza wielodzietne i niepełne, mają prawo do szczególnej pomocy ze strony władz publicznych. Według zaś art. 72 tego aktu, Rzeczpospolita Polska zapewnia ochronę praw dziecka. Każdy ma prawo żądać od organów władzy publicznej ochrony dziecka przed przemocą, okrucieństwem, wyzyskiem i demoralizacją. W myśl natomiast art. 72 ust. 2 ustawy zasadniczej, dziecko pozbawione opieki rodzicielskiej ma prawo do opieki i pomocy władz publicznych. Z treści art. 18 Konstytucji wynika z kolei, że rodzina znajduje się pod ochroną i opieką Rzeczypospolitej Polskiej – wyjaśnił Naczelny Sąd Administracyjny.

Babcia jak mama i tata

Biorąc pod uwagę powyższe, w ocenie sądu regulacja wynikająca z ustawy o pomocy państwa w wychowywaniu dzieci w sposób niewystarczający chroni prawa dzieci i rzeczywistych ich opiekunów, czyli takich, którzy sprawują nad nimi faktyczną pieczę, dbając o zaspokojenie różnych ich potrzeb. Pozbawienie dostępności do świadczenia wychowawczego skarżącej, której legalnie powierzona została bezpośrednia, bieżąca piecza nad małoletnim wnukiem i która pieczę tę faktycznie sprawowała – tylko z tego powodu, że nie złożyła wniosku do sądu o przysposobienie wnuka, było nieprawidłowe. Z tego powodu Wojewódzki Sąd Administracyjny w Gliwicach uchylił zaskarżone decyzje Zakładu Ubezpieczeń Społecznych. Zdaniem sądu pierwszej instancji, kryteria podmiotowe do przyznania prawa do świadczenia wychowawczego nie gwarantują realizacji celów sformułowanych w przedstawionych wyżej regulacjach konstytucyjnych i konwencyjnych, jak i celów samego świadczenia.

Na marginesie, skład orzekający w niniejszej sprawie w pełni zgodził się ze stanowiskiem wyrażonym we wspomnianym wyroku NSA i przyjął je jako swoje. Brakuje jakichkolwiek racjonalnych powodów, aby odmawiać świadczenia wychowawczego babci, która faktycznie ponosi koszty opieki nad swoim wnukiem tylko dlatego, że nie złożyła wniosku o przysposobienie – uznał sąd. Zastosowanie w tym przypadku wyłącznie definicji opiekuna faktycznego stanowi zupełnie nieuzasadnione ograniczenie.

wyrok Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Gliwicach z 8 lipca 2026 r., sygn. akt II SA/Gl 401/26