Opinia Europejskiego Komitetu Ekonomiczno-Społecznego - Rola sektora prywatnego i społeczeństwa obywatelskiego w zacieśnianiu współpracy gospodarczej w ramach Paktu na rzecz regionu śródziemnomorskiego (opinia rozpoznawcza)
Opinia Europejskiego Komitetu Ekonomiczno-SpołecznegoRola sektora prywatnego i społeczeństwa obywatelskiego w zacieśnianiu współpracy gospodarczej w ramach Paktu na rzecz regionu śródziemnomorskiego(opinia rozpoznawcza)
Sprawozdawca:
Thomas WAGNSONNER (AT, GRII)
Współsprawozdawczyni:
Lidija PAVIĆ-ROGOŠIĆ (HR, GRIII)
| Doradczynie i doradcy | Rim Filali Meknassi (z ramienia współsprawozdawczyni, Grupa III) Thomas HALM (z ramienia sprawozdawcy, Grupa II) Maria GAVOUNELI (z ramienia Grupy I) |
| Wniosek o konsultację | 13.10.2025, pismo prezydencji cypryjskiej |
| Podstawa prawna | Artykuł 304 Traktatu o funkcjonowaniu Unii Europejskiej |
| Sekcja odpowiedzialna | Sekcja Stosunków Zewnętrznych |
| Data przyjęcia przez sekcję | 17.4.2026 |
| Data przyjęcia na sesji plenarnej | 29.4.2026 |
| Sesja plenarna nr | 605 |
| Wynik głosowania (za/przeciw/wstrzymało się) | 177/1/6 |
1. Wnioski i zalecenia
1.1. Nowy pakt na rzecz regionu śródziemnomorskiego może osiągnąć swoje cele gospodarcze, polityczne, społeczne i środowiskowe w perspektywie długoterminowej tylko wtedy, gdy w całym regionie zagwarantowany zostanie pokój i stabilność. W związku z tym EKES wzywa wszystkie strony zaangażowane w konflikty wojskowe do natychmiastowego zaprzestania wszelkich działań wojennych i ataków oraz do pełnego poszanowania praw człowieka i międzynarodowego prawa humanitarnego. W tym kontekście Unia Europejska, poprzez swoje instrumenty dyplomatyczne, polityczne i cywilne, ponosi szczególną odpowiedzialność za aktywne promowanie pokoju, dialogu i środków budowy zaufania w regionie. Tylko w tych warunkach wszyscy mieszkańcy regionu mogą żyć w pokoju i mieć dostęp do podstawowych usług, co pozwoli im żyć godnie i cieszyć się odpowiednim poziomem życia.
1.2. Pakt oferuje wizję pozytywnej przyszłości, którą można osiągnąć jedynie dzięki równemu partnerstwu między UE, jej państwami członkowskimi i partnerami z południowej części regionu Morza Śródziemnego. Wszystkie projekty muszą przynosić bezpośrednie korzyści ludziom i społecznościom.
1.3. EKES podkreśla, że skuteczna współpraca w ramach Paktu wymaga uporządkowanego i stałego zaangażowania zorganizowanego społeczeństwa obywatelskiego, wykraczającego poza doraźne konsultacje na szczeblu unijnym i eurośródziemnomorskim. Komitet wzywa do włączenia związków zawodowych, organizacji pracodawców i organizacji społeczeństwa obywatelskiego do planowanego regularnego dialogu.
1.4. Aby uwolnić potencjał sektora prywatnego, konieczne są reformy ukierunkowane na MMŚP (mikroprzedsiębiorstwa oraz małe i średnie przedsiębiorstwa), obejmujące dostęp do finansowania, uproszczone procedury oraz wsparcie cyfryzacji i łączności, umożliwiające przedsiębiorstwom włączenie się do regionalnych łańcuchów wartości i zwiększenie zaufania inwestorów.
1.5. Wiele krajów położonych na południowym wybrzeżu Morza Śródziemnego zawarło z UE umowy handlowe pierwszej generacji, które obecnie wymagają modernizacji. Zorganizowane społeczeństwo obywatelskie powinno odgrywać kluczową rolę w monitorowaniu zobowiązań w zakresie zrównoważonego rozwoju za pośrednictwem wewnętrznych grup doradczych nadzorujących normy pracy, ochrony środowiska i praw człowieka.
1.6. Handel i inwestycje muszą promować zrównoważony rozwój i godną pracę. Konieczne jest podejście oparte na wspólnym rozwoju, uwzględniające godziwe płace, bezpieczne warunki, możliwe do wyegzekwowania normy oraz inwestycje w zrównoważone projekty regionalne.
1.7. Przejście z gospodarki nieformalnej do formalnej musi opierać się na zaleceniu MOP nr 204 (2015) jako zasadzie przewodniej dla wszystkich odpowiednich działań, tak aby proces ten nie był represyjny, lecz inkluzywny, stopniowy i opłacalny ekonomicznie.
1.8. Plan działania związany z Paktem musi promować zabezpieczenie społeczne, prawa pracownicze i godną pracę. Wszystkie działania w ramach Paktu powinny uwzględniać wymóg zgodności z podstawowymi konwencjami MOP, a wsparcie UE należy uzależnić od przestrzegania norm MOP i skutecznego dialogu społecznego.
1.9. Projekty w ramach strategii Global Gateway muszą angażować partnerów społecznych i organizacje społeczeństwa obywatelskiego już na etapie planowania.
1.10. Podmioty gospodarki społecznej i spółdzielnie muszą zostać włączone do programów Paktu za pośrednictwem specjalnego finansowania, budowania zdolności i wspierających ram prawnych, zwłaszcza dla młodzieży i kobiet.
1.11. Należy zachęcać sektor prywatny do inwestycji w transformację ekologiczną i cyfrową za pomocą finansowania mieszanego i zachęt. Potrzebny jest przy tym nadzór ze strony społeczeństwa obywatelskiego w celu zapewnienia zrównoważonego rozwoju i odpowiedzialności społecznej.
1.12. Młodzież i kobiety, jako kluczowe podmioty i partnerzy, potrzebują ukierunkowanego wsparcia poprzez reprezentację w strukturach zarządzania i włączenie do programów na rzecz przedsiębiorczości, aby mieć wpływ na kształtowanie współpracy gospodarczej. Kształcenie formalne i pozaformalne jest narzędziem sprawiedliwości społecznej, umożliwiającym kobietom, młodzieży i słabszym grupom społecznym dostęp do szans oferowanych przez gospodarkę formalną.
1.13. Legalna i zorganizowana mobilność pracowników musi opierać się na prawach człowieka, poszanowaniu praworządności i wspólnych wartości UE oraz na zgodności z międzynarodowymi instrumentami prawnymi. Należy również podkreślić znaczenie ograniczania ryzyka drenażu mózgów.
1.14. W regionie działa już szereg międzynarodowych instytucji finansowych wspieranych przez UE. Konieczna jest jednak ściślejsza koordynacja między nimi, aby zwiększyć skuteczność i zmaksymalizować wpływ.
1.15. Warto byłoby rozważyć stworzenie dodatkowego mechanizmu finansowego, takiego jak regionalny bank rozwoju, w celu wspierania projektów infrastrukturalnych, MMŚP, przedsiębiorstw typu start-up i podmiotów gospodarki społecznej z udziałem zorganizowanego społeczeństwa obywatelskiego, aby zapewnić przejrzystość i zgodność z celami społecznymi i środowiskowymi.
2. Zakres
2.1. Pakt przedstawiono jako strategiczne ramy pogłębienia współpracy między UE a państwami położonymi na południowym wybrzeżu Morza Śródziemnego (Algierią, Egiptem, Izraelem, Jordanią, Libanem, Libią, Marokiem, Palestyną, Syrią i Tunezją).
2.2. Opinia EKES-u "Nowy pakt na rzecz regionu śródziemnomorskiego" (1) pozostaje obecnie kluczowym dokumentem referencyjnym dotyczącym tego regionu.
2.3. W styczniu 2026 r. Cypr przejął prezydencję w Radzie UE i zwrócił się do EKES-u o sporządzenie opinii w sprawie wdrażania Paktu.
3. Uwagi ogólne
3.1. W Palestynie, Iranie i Libanie wśród ludności cywilnej wskutek wojen i konfliktów zbrojnych życie straciły dziesiątki tysięcy osób, a setki tysięcy zostało rannych. Kraje te są ogarnięte kryzysem humanitarnym. Toczące się wojny, wraz z niestabilną sytuacją polityczną w Syrii i Libii, poważnie szkodzą gospodarce, inwestycjom i handlowi oraz utrudniają wdrażanie paktu na rzecz regionu śródziemnomorskiego. Zagrożenia dla pokoju i gospodarki mają charakter globalny. Podczas działań wojennych dochodzi do poważnych naruszeń praw człowieka i międzynarodowego prawa humanitarnego. EKES uważa, że obecnie absolutnym priorytetem Unii w regionie Morza Śródziemnego są wysiłki, by za pomocą wszelkich dostępnych środków dyplomatycznych doprowadzić do rzeczywistego zaprzestania działań wojennych, dążyć do sprawiedliwego pokoju pod auspicjami ONZ oraz domagać się poszanowania praw człowieka i międzynarodowego prawa humanitarnego od wszystkich zaangażowanych państw i podmiotów politycznych.
3.2. EKES podkreśla, że pomimo obecnych wyzwań Pakt oferuje wizję pozytywnej przyszłości, którą można wykorzystać jedynie dzięki prawdziwemu i równemu partnerstwu między UE, jej państwami członkowskimi i partnerami z południowej części regionu Morza Śródziemnego.
3.3. Ponadto należy zadbać o to, by wszystkie projekty miały bezpośredni pozytywny wpływ na całą ludność i na społeczności, tak aby Pakt został pozytywnie przyjęty.
3.4. W krajobrazie gospodarczym regionu zaobserwować można złożony zestaw utrzymujących się wyzwań i nowych możliwości. Niektóre kraje, zwłaszcza w Afryce Północnej i we wschodniej części basenu Morza Śródziemnego, wykazują potencjał wzrostu gospodarczego, głównie dzięki turystyce i zasobom naturalnym.
3.5. W wielu krajach, zwłaszcza w Europie Południowej oraz w krajach Bliskiego Wschodu i Afryki Północnej, bezrobocie utrzymuje się na wysokim poziomie, a do głównych wyzwań należą bezrobocie młodzieży i zatrudnienie nieformalne.
3.6. Owocne dla obu stron partnerstwo śródziemnomorskie wymaga zakończenia obecnych konfliktów. Przy wsparciu UE wszystkie strony muszą umożliwić pokojową współpracę przynoszącą korzyści ludności w regionie - zwłaszcza kobietom, młodzieży i grupom zmarginalizowanym - przy jednoczesnym zapewnieniu przestrzeni dla zorganizowanego społeczeństwa obywatelskiego do reprezentowania interesów tych grup.
3.7. Zmiana klimatu i kwestie środowiskowe stanowią zagrożenie dla stabilności politycznej, społecznej (np. migracja klimatyczna) i gospodarczej, co wymaga zrównoważonych praktyk, a w szczególności inwestycji w zielone technologie.
3.8. UE inwestuje w projekty (zob. strategia Global Gateway, np. IMEC, MEDUSA, odsalanie wody Akaba-Amman) w krajach południowej części regionu Morza Śródziemnego w celu promowania wzrostu gospodarczego oraz poprawy infrastruktury i dostaw energii. Należy nadal koncentrować się na inicjatywach w zakresie energii ze źródeł odnawialnych i zrównoważonego rozwoju.
3.9. EKES z zadowoleniem przyjmuje wysiłki na rzecz zacieśnienia współpracy w sektorach takich jak edukacja, badania naukowe, innowacje, wymiana młodzieży i mobilność w celu promowania rozwoju społeczno-gospodarczego.
3.10. EKES postrzega Pakt jako szansę na odnowienie stosunków między UE a regionem Morza Śródziemnego w oparciu o zasady sprawiedliwości społecznej, godnej pracy i demokratycznego uczestnictwa. Podkreśla, że łączność, odpowiednie systemy ochrony socjalnej i wysokiej jakości usługi publiczne, a także wsparcie dla MMŚP mają zasadnicze znaczenie dla zrównoważonego i inkluzywnego rozwoju. Bez silnych praw pracowniczych i skutecznego dialogu społecznego istnieje ryzyko pogłębienia nierówności.
4. Uwagi szczegółowe
Angażowanie zorganizowanego społeczeństwa obywatelskiego (związków zawodowych, organizacji pracodawców i organizacji społeczeństwa obywatelskiego) w konsultacje i wdrażanie
4.1. EKES podkreśla, że konstruktywna współpraca w ramach Paktu, zwłaszcza gospodarcza, wymaga ustrukturyzowanego i stałego zaangażowania zorganizowanego społeczeństwa obywatelskiego wykraczającego poza doraźne konsultacje. Aby zapewnić współodpowiedzialność i rozliczalność, zorganizowane społeczeństwo obywatelskie powinno zostać formalnie włączone do zarządzania, wdrażania - w tym do udziału w mechanizmach monitorowania - oraz do struktur działań następczych zarówno na poziomie UE, jak i na poziomie regionu eurośródziemnomorskiego.
4.2. EKES pragnie współuczestniczyć w procesie zaangażowania społeczeństwa obywatelskiego Euromedu w celu monitorowania wdrażania planu działania. Doroczny szczyt Euromedu zostanie poświęcony ocenie postępów, z wykorzystaniem informacji z pierwszej ręki od organizacji partnerskich z całego regionu.
4.3. EKES zwraca się do cypryjskiej prezydencji o poparcie go jako reprezentanta zorganizowanego społeczeństwa obywatelskiego ze strony UE oraz o zapewnienie mu formalnej roli w procesach wdrażania i monitorowania.
4.4. EKES apeluje o instytucjonalizację dialogu społecznego i obywatelskiego w ramach Paktu, ze szczególnym uwzględnieniem młodzieży (2) .
4.5. EKES wzywa DG MENA do uwzględnienia również związków zawodowych obok organizacji społeczeństwa obywatelskiego i organizacji pracodawców w planowanych regularnych dialogach i popiera wnioski z Konferencji Społeczeństwa Obywatelskiego Euro-Med 2025.
4.6. EKES z zadowoleniem przyjmuje inicjatywę Młodzieżowego Zgromadzenia Parlamentarnego dla Śródziemnomorza i domaga się pełnego włączenia młodych ludzi w procesy wdrażania i monitorowania w celu opracowania i wdrożenia planu działania.
Mobilizacja sektora prywatnego - MMŚP
4.7. Niektóre kraje Bliskiego Wschodu i Afryki Północnej borykają się z dużą niestabilnością gospodarczą. Po krótkim ożywieniu gospodarczym nastąpiło spowolnienie wzrostu spowodowane inflacją, deprecjacją waluty, zaostrzeniem polityki fiskalnej i napięciami geopolitycznymi. Jednocześnie sektor prywatny nadal nie jest czynnikiem napędzającym zrównoważony wzrost gospodarczy.
4.8. MMŚP - 70-90 % wszystkich przedsiębiorstw - stanowią zdecydowaną większość firm i są istotnym źródłem zatrudnienia. Ich wkład w wartość dodaną pozostaje jednak ograniczony i koncentruje się w sektorach o niskiej wydajności. W niestabilnych i dotkniętych konfliktami kontekstach, takich jak Syria, Libia i Palestyna, MMŚP działają w dużej mierze na zasadzie przetrwania.
4.9. Główne wyzwania obejmują ograniczony dostęp do finansowania, niską wydajność, słabe rządy, wysokie bezrobocie młodzieży i bardzo niski współczynnik aktywności zawodowej kobiet.
4.10. EKES podkreśla wzmocnienie integracji regionalnej, w tym handlu Południe-Południe i sektorowych łańcuchów wartości - takich jak sektor rolno-spożywczy, wytwórczy, energetyczny i cyfrowy - przy jednoczesnym rozwoju transgranicznej współpracy przemysłowej i klastrów regionalnych.
4.11. Priorytetem jest poprawa klimatu regulacyjnego i inwestycyjnego w regionie Morza Śródziemnego poprzez większą konwergencję, prostsze procedury, przewidywalne przepisy i skuteczne rozstrzyganie sporów w celu przyciągnięcia inwestycji i zwiększenia zaufania inwestorów.
4.12. MMŚP są podstawą gospodarek śródziemnomorskich i mają zasadnicze znaczenie dla odporności i zatrudnienia, lecz niestety bariery strukturalne utrudniają ich rozwój. Ich trwały wzrost wymaga stabilności makroekonomicznej, wiarygodnych instytucji i uczciwej konkurencji. Wsparcie dla MMŚP i przedsiębiorstw typu start-up jest przekazywane za pośrednictwem inicjatyw takich jak StartUp4Med. Przedsiębiorstwa typu start-up, zwłaszcza w zielonej i niebieskiej gospodarce, stoją w obliczu wielu wyzwań. EKES podkreśla ważną rolę, jaką w pomaganiu im w przezwyciężaniu tych trudności odgrywają sieci i ośrodki.
4.13. Pakt powinien wspierać MMŚP i przedsiębiorstwa typu start-up w lepszym dostępie do finansowania, do usług rozwoju przedsiębiorstw, wsparcia transformacji cyfrowej i do ekosystemów innowacji, ze szczególnym uwzględnieniem firm prowadzonych przez młodych ludzi i kobiety.
4.14. EKES z zadowoleniem przyjmuje zrównoważoną turystykę jako potencjalny obszar współpracy ponadnarodowej między MMŚP z UE i południowych krajów partnerskich.
4.15. Pozytywny wpływ w szczególności na przedsiębiorstwa typu start-up mogłoby mieć wspieranie mobilności, zwłaszcza młodych ludzi, oraz utworzenie Uniwersytetu Śródziemnomorskiego.
4.16. EKES wzywa do powiązania integracji gospodarczej z rozwojem umiejętności (zob.: Eurośródziemnomorska Komisja Badań - EuroMeSCo, dokument orientacyjny nr 156, s. 7) i polityką na rzecz innowacji, inwestycji w kształcenie zawodowe, uczenie się przez całe życie i uczenie się pozaformalne oraz w rozwijanie zdolności innowacyjnych dostosowanych do potrzeb rynku pracy. Wzmocnienie kapitału ludzkiego jest postrzegane jako warunek wstępny poprawy wydajności, konkurencyjności i tworzenia wysokiej jakości miejsc pracy.
Zrównoważony handel i inwestycje
4.17. EKES popiera handel i inwestycje promujące zrównoważony rozwój i wysokiej jakości miejsca pracy. Konieczne jest podejście oparte na wspólnym rozwoju uwzględniające godziwe płace, bezpieczne warunki, możliwe do wyegzekwowania normy oraz inwestycje w zrównoważone projekty.
4.18. Wymiar handlowy Paktu ma na celu stworzenie bardziej zintegrowanej i konkurencyjnej gospodarki śródziemnomorskiej, której skuteczność zależy od dostosowania regulacyjnego, zdolności wdrożeniowych i trwałego zaangażowania politycznego ze strony UE i krajów partnerskich.
4.19. EKES zwraca uwagę na priorytetowe sektory handlu - sektor rolno-spożywczy, czystą energię, usługi cyfrowe, zrównoważony transport i niebieską gospodarkę - i zaznacza, że współpraca w tych obszarach wspiera regionalne łańcuchy wartości i dywersyfikację. Podkreśla znaczenie zrównoważonego rozwoju w handlu i inwestycjach między UE a krajami partnerskimi.
4.20. EKES z zadowoleniem przyjmuje modernizację dwustronnych umów o wolnym handlu, ale zauważa, że negocjacje w sprawie umów o wolnym handlu nowej generacji nadal nie zostały zakończone. Apeluje o wznowienie tych rozmów w kontekście wdrażania Paktu.
4.21. EKES wzywa do wdrożenia rozdziałów dotyczących zrównoważonego rozwoju w umowach o wolnym handlu w celu egzekwowania międzynarodowych norm pracy i norm środowiskowych. Wiele obowiązujących umów (niektóre z nich zostały zawarte aż 29 lat temu) nie uwzględnia w odpowiedni sposób zrównoważonego rozwoju. Nowe lub zaktualizowane umowy o wolnym handlu z krajami położonymi na południowym wybrzeżu Morza Śródziemnego powinny zawierać rozdziały dotyczące handlu i zrównoważonego rozwoju oraz ustanowić wewnętrzne grupy doradcze w celu wzmocnienia nadzoru ze strony społeczeństwa obywatelskiego. Doświadczenie pokazuje, że wewnętrzne grupy doradcze mają kapitalne znaczenie dla zapewnienia zgodności ze zobowiązaniami dotyczącymi zrównoważonego rozwoju (Friedrich-Ebert-Stiftung, s. 43).
4.22. EKES wzywa do przeformułowania polityki handlowej UE z uwzględnieniem odporności gospodarczej. Konieczne jest umożliwienie przystosowania się, wzrostu sprzyjającego włączeniu społecznemu i reagowania kryzysowego. Zgodnie z niedawnym badaniem EuroMeSCo przyszłe porozumienia powinny:
- odejść od cięć taryfowych na rzecz konwergencji regulacyjnej i harmonizacji pozataryfowej,
- włączyć narzędzia reagowania kryzysowego i elastyczność do ram handlowych,
- skupić się na dywersyfikacji eksportu, tworzeniu wysokiej jakości miejsc pracy i transformacji ekologicznej,
- rozszerzyć warunkowość poza kontrolę migracji w celu uwzględnienia wymiernych wyników w zakresie rozwoju.
4.23. EKES wzywa do wyraźnego uznania kapitału naturalnego - wody, gleb, ekosystemów morskich i różnorodności biologicznej - za jeden z głównych filarów Paktu. Apeluje, aby w inwestycjach i handlu przyjmowano rozwiązania oparte na ekosystemach i zasobach przyrody, traktując odbudowę i ochronę jako kluczowe czynniki stymulujące zatrudnienie, odporność i długoterminową wartość gospodarczą.
4.24. EKES z zadowoleniem przyjmuje uruchomienie w pierwszej kolejności inwestycji prywatnych i publicznych w zrównoważony wzrost gospodarczy z uwzględnieniem takich obszarów jak energia ze źródeł odnawialnych i czyste technologie (T-MED), infrastruktura cyfrowa, zrównoważony transport, gospodarka wodna i ściekowa oraz niebieska gospodarka (niebieskie partnerstwo śródziemnomorskie i platforma BlueInvest). Popiera podejście Drużyny Europy do ograniczenia ryzyka inwestycji i do przyciągnięcia kapitału prywatnego oraz apeluje o zachęty dla zielonych inwestycji, energii ze źródeł odnawialnych, czystych technologii i środków na rzecz gospodarki o obiegu zamkniętym, tak aby transformacja ekologiczna wzmacniała konkurencyjność i tworzyła wysokiej jakości miejsca pracy. Zrównoważone inwestycje w odnawialne źródła energii mogłyby stworzyć podstawy bardziej zrównoważonego partnerstwa eurośródziemnomorskiego, a nie nową formę zależności od zasobów.
4.25. Wspierane przez UE projekty infrastrukturalne w państwach trzecich muszą być dostosowane do jej celów strategicznych, środowiskowych, społecznych i w zakresie konkurencyjności. Europejskie finansowanie publiczne nie może zakłócać konkurencji ani stawiać unijnych przedsiębiorstw i sektorów, takich jak porty, w niekorzystnej sytuacji konkurencyjnej.
4.26. Kilka wspieranych przez UE międzynarodowych instytucji finansowych, w tym EBI za pośrednictwem Instrumentu Eurośródziemnomorskiego Partnerstwa i Inwestycji (FEMIP), EBOR i platforma inwestycyjna dla krajów objętych polityką sąsiedztwa, wraz z wielostronnymi bankami rozwoju takimi jak Afrykański Bank Rozwoju i Bank Światowy, zapewnia wsparcie finansowe na rzecz inwestycji, rozwoju sektora prywatnego i integracji regionalnej. Priorytetem powinno być wzmocnienie koordynacji między tymi instytucjami i zapewnienie ściślejszego dostosowania do celów Paktu, tak aby zmaksymalizować wpływ w regionie.
4.27. W tym kontekście warto byłoby rozważyć możliwość stworzenia dodatkowych regionalnych mechanizmów finansowych, takich jak regionalny bank rozwoju, w celu zmobilizowania dalszych zasobów finansowych. Należy to przeprowadzić przy zaangażowaniu partnerów społecznych i organizacji społeczeństwa obywatelskiego, a także UE, jej państw członkowskich i państw Bliskiego Wschodu i Afryki Północnej. Takie środki powinny uzupełniać istniejące działania w celu poprawy dostępu do finansowania na potrzeby infrastruktury, MMŚP, przedsiębiorstw typu start-up i podmiotów gospodarki społecznej.
4.28. Należy zachęcać banki krajowe w regionie do inwestowania w projekty na rzecz zrównoważonego rozwoju i dalej je w tym wspierać.
Gospodarka nieformalna - gospodarka formalna
4.29. EKES zwraca uwagę na wyzwania związane z wysokim wskaźnikiem gospodarki nieformalnej w regionie Morza Śródziemnego, w szczególności jej negatywnym wpływem na kobiety i młodzież, co prowadzi do niepewnych form zatrudnienia, niestabilności fiskalnej i podatności na zagrożenia ze względu na płeć.
4.30. Jako zasadę przewodnią we wszystkich odpowiednich działaniach należy stosować zalecenie MOP nr 204 (2015), które stanowi podstawowy międzynarodowy instrument pracy wspierający przejście z gospodarki nieformalnej do formalnej.
4.31. Gospodarki nieformalne w regionie mogą sięgać 50 % (Friedrich-Ebert-Stiftung, s. 1), w związku z czym formalizacja zatrudnienia, wraz z odpowiednimi środkami ochrony socjalnej, ma kluczowe znaczenie dla zapewnienia godnych warunków pracy.
4.32. Chociaż kobiety stanowią większość osób podejmujących studia wyższe (3) , w dalszym ciągu istnieje luka między obszarami wiejskimi i miejskimi. Tradycyjne postrzeganie roli kobiet może nadal ograniczać ich ambicje w zakresie wysokiej jakości edukacji, która spełnia wymogi formalnego rynku pracy.
4.33. EKES z zadowoleniem przyjmuje uwzględnione w Pakcie inwestycje w kształcenie formalne i pozaformalne, zwłaszcza dla młodzieży (np. NEETS). Odnotowuje, że wysokie bezrobocie w krajach położonych na południowym wybrzeżu Morza Śródziemnego sprawia, że zarówno tradycyjne kształcenie, jak i przyuczanie do zawodu mają zasadnicze znaczenie dla włączenia społecznego (4) .
4.34. W Pakcie należy zwrócić szczególną uwagę na gospodarkę nieformalną i rynek pracy, koncentrując się na realistycznych ścieżkach przejścia MMŚP do gospodarki formalnej. MMŚP będą mogły sformalizować swoją działalność tylko wtedy, gdy rządy zmniejszą obciążenia administracyjne, zapewnią dostęp do ochrony socjalnej oraz stworzą warunki sprzyjające godnej pracy. EKES wzywa Komisję do szybkiego przedstawienia zestawu narzędzi politycznych "StartUp4MED". Finansowanie UE powinno być przyznawane wyłącznie przedsiębiorstwom, które w sposób zrównoważony uczestniczą w gospodarce formalnej, a zasady finansowania muszą minimalizować wymogi administracyjne, aby zapobiec powrotowi do szarej strefy po zakończeniu wsparcia.
4.35. EKES podkreśla, że bezrobocie młodzieży i niski udział kobiet w rynku pracy to pilne kwestie, i wzywa do opracowania ukierunkowanych programów zatrudnienia, szkoleń i przygotowania zawodowego oraz środków na rzecz równouprawnienia płci, w tym na rzecz równości wynagrodzeń, dostępu do opieki nad dziećmi i wdrożenia konwencji MOP nr 190.
4.36. EKES podkreśla, że plan działania musi zdecydowanie wspierać poprawę zabezpieczenia społecznego, praw pracowniczych i godnych warunków pracy. Wolność zrzeszania się, prawo organizowania się i dialog społeczny, w tym rokowania zbiorowe, uznaje się za niepodlegające negocjacjom podstawy współpracy między UE a regionem Morza Śródziemnego. Działania w ramach Paktu powinny być zgodne z podstawowymi konwencjami MOP, a wsparcie gospodarcze UE należy powiązać z poszanowaniem praw człowieka, norm społecznych, równości płci i ochrony środowiska w przypadku wszystkich przedsiębiorstw działających w regionie.
5. Gospodarka na rzecz dobra wspólnego i sprawiedliwa transformacja
5.1. Gospodarka na rzecz dobra wspólnego jest modelem dostosowanym do wartości gospodarki społecznej, gospodarki o obiegu zamkniętym, dzielenia się, funkcjonalności, gospodarki opartej na zasobach i niebieskiej gospodarki. Nawet jeśli inicjatywy takie jak gospodarka o obiegu zamkniętym, etyczne łańcuchy wartości i zielone miejsca pracy nie są wyraźnie oznaczone jako gospodarka na rzecz dobra wspólnego, to odzwierciedlają jej zasady, pomagając społecznościom wzmocnić spójność społeczną i budować zrównoważone modele gospodarcze sprzyjające włączeniu społecznemu.
Gospodarka społeczna i solidarna oraz spółdzielnie
5.2. Podmioty gospodarki społecznej i solidarnej są uznawane za kluczowe siły napędowe zrównoważonego rozwoju sprzyjającego włączeniu społecznemu. To rosnące uznanie znajduje odzwierciedlenie w zobowiązaniach ministerialnych Unii dla Śródziemnomorza, planie działania UE na rzecz gospodarki społecznej oraz niedawnych rezolucjach MOP i OECD, w których sektor ten stawia się w centrum sprawiedliwej odbudowy, tworzenia miejsc pracy i spójności społecznej, zwłaszcza w odniesieniu do młodzieży i kobiet.
5.3. Spółdzielnie zyskują na znaczeniu w całym regionie Bliskiego Wschodu i Afryki Północnej w odpowiedzi na bezrobocie młodzieży, powszechną nieformalność gospodarki, rosnące nierówności i niestabilność gospodarczą. Są rozpowszechnione w rolnictwie, rzemiośle, mieszkalnictwie i usługach lokalnych, gdzie zmniejszają bariery wejścia, stwarzają możliwości zarobkowe i wzmacniają lokalną odporność. Kobiety są w nich licznie reprezentowane, a młodzi ludzie stają się coraz aktywniejsi jako siła napędowa spółdzielni i przedsiębiorstw społecznych, wprowadzając innowacje i rozwiązania oparte na społeczności. Postępy są jednak nierówne z uwagi na różnice pod względem ram prawnych, stabilności politycznej i dostępu do finansowania oraz z uwagi na szersze ograniczenia instytucjonalne, które hamują wzrost gospodarczy i zrównoważony rozwój. Zachęcanie weteranów wojennych do zakładania spółdzielni i uczestnictwa w nich mogłoby jeszcze wzmocnić ich pozycję gospodarczą i włączenie społeczne.
5.4. Na szczeblu regionalnym współpraca między podmiotami gospodarki społecznej i solidarnej jest wspierana za pośrednictwem Eurośródziemnomorskiej Sieci Gospodarki Społecznej (ESMED), która wzmacnia rozwój oparty na solidarności i wydajność przedsiębiorstw poprzez wymianę i współpracę.
5.5. Wspólne definicje promowane przez sieci takie jak ESMED podkreślają takie elementy jak demokratyczne rządy, solidarność, autonomia i reinwestowanie nadwyżek na rzecz dobra społecznego - zasady, które są już zawarte w ramach prawnych kilku krajów.
5.6. Inicjatywy takie jak MedRiSSE - Śródziemnomorskie Laboratorium Innowacji Społecznych (Hiszpania, Palestyna, Jordania, Tunezja, Włochy) pokazują, w jaki sposób partnerstwa społeczeństwa obywatelskiego mogą zwiększyć skalę rozwiązań w zakresie innowacji społecznych, łącząc narzędzia cyfrowe z usługami ekologicznymi na poziomie społeczności lokalnych.
5.7. Ekspertki i eksperci zgadzają się co do kluczowych priorytetów pozwalających uwolnić potencjał sektora: wzmocnienie budowania zdolności i struktur wsparcia, stworzenie wspierającego ekosystemu finansowego, przyjęcie sprzyjających ram prawnych i polityk publicznych oraz zwiększenie widoczności poprzez edukację i podnoszenie świadomości. Silniejsze łańcuchy wartości, cyfryzacja, łączność i wsparcie dla zielonych i niebieskich miejsc pracy mają na celu stworzenie odpornej gospodarki społecznej, która służy ludziom i planecie.
5.8. EKES powtarza kluczowe zalecenia dotyczące wzmocnienia gospodarki społecznej i solidarnej oraz spółdzielni dzięki następującym działaniom priorytetowym:
- modernizacja ram prawnych i regulacyjnych w celu umożliwienia innowacji, wzmocnienia demokratycznych rządów i uczestnictwa młodzieży,
- poprawa dostępu do finansowania za pośrednictwem funduszy spółdzielczych, mikrofinansowania i islamskich instrumentów finansowych dostosowanych do modeli spółdzielczych i modeli przedsiębiorstw społecznych,
- włączenie przedsiębiorstw społecznych i przedsiębiorstw gospodarki solidarnej oraz spółdzielni do strategii zatrudnienia, rozwoju obszarów wiejskich i przystosowania się do zmiany klimatu, a także połączenie ich z łańcuchami wartości i lokalnymi ekosystemami,
- promowanie przywództwa kobiet i młodzieży poprzez szkolenia, zachęty i mechanizmy reprezentacji,
- należyte uwzględnienie roli osób z niepełnosprawnościami,
- wzmocnienie budowania zdolności i świadomości, w tym edukacji i komunikacji publicznej.
5.9. EKES podkreśla, że wspieranie spółdzielni - zwłaszcza prowadzonych przez kobiety i młodzież - stanowi opłacalny sposób zwalczania bezrobocia i nierówności, gdyż pozwala podmiotom gospodarki społecznej stać się kluczowymi filarami zrównoważonego rozwoju sprzyjającego włączeniu społecznemu.
5.10. W kontekście charakteryzującym się wysokim bezrobociem i nieformalnością spółdzielnie oferują młodym ludziom ścieżkę wejścia na formalny rynek pracy. Chociaż ogólnie liczba spółdzielni kierowanych przez młodzież pozostaje ograniczona, struktury te zyskują na znaczeniu w działaniach, usługach i przedsiębiorstwach społecznościowych związanych z zieloną i cyfrową gospodarką (MOP 2023).
5.11. Oprócz zapewniania lepszych wyników w zakresie zatrudnienia uczestnictwo młodzieży w spółdzielniach wzmacnia rozwój umiejętności i szanse na zatrudnienie. Spółdzielnie mogą również zwiększać włączenie społeczne i zaangażowanie obywatelskie młodych ludzi, co jest szczególnie istotne na obszarach wiejskich i o niedostatecznym dostępie do usług.
5.12. Region Morza Śródziemnego coraz szybciej zmierza w kierunku gospodarki o obiegu zamkniętym, przeciwdziałając degradacji środowiska, utracie różnorodności biologicznej, zanieczyszczeniu i niedoborowi wody. Inicjatywy takie jak CircleMED promują już przejście na systemy gospodarki o obiegu zamkniętym poprzez wspieranie praktyk neutralnych dla klimatu i angażowanie obywateli, decydentek i decydentów politycznych, przedsiębiorstw, środowisk akademickich i społeczeństwa obywatelskiego (zob. sprawozdanie "Green Circular Economy at the Mediterranean level"). W obliczu wyzwań związanych z nierównościami klimatycznymi i sprawowaniem rządów dąży się do sprawiedliwej zielonej i cyfrowej transformacji. Społeczeństwo obywatelskie, w tym partnerzy społeczni, odgrywa kluczową rolę w zapewnianiu sprawiedliwego społecznie i inkluzywnego procesu, wnosząc lokalną wiedzę, zaufanie i innowacyjne rozwiązania do polityki na rzecz transformacji.
5.13. EKES z zadowoleniem przyjmuje cel Paktu, jakim jest wspólna śródziemnomorska przestrzeń współpracy w zakresie czystej energii i odporności na zmianę klimatu, podkreślając potrzebę uczestnictwa zorganizowanego społeczeństwa obywatelskiego i chronionej przestrzeni obywatelskiej, aby zapewnić inkluzywną transformację skoncentrowaną na ludziach, zwłaszcza z myślą o młodzieży (zob. artykuł "Green and digital skills paving the way for a more sustainable future").
5.14. EKES podkreśla, że obywatelskie społeczności energetyczne wspierają sprawiedliwą transformację ekologiczną i cyfrową, zwłaszcza na Południu, pozytywnie wpływając na dostęp do energii, przystępność cenową i odpowiedzialność lokalną. W niektórych krajach śródziemnomorskich inicjatywy inspirowane modelami europejskimi promują demokrację energetyczną, zmniejszają zależność od paliw kopalnych i intensyfikują współpracę - należy je zatem zdecydowanie wspierać.
6. Edukacja i mobilność pracowników
6.1. Edukacja jest coraz częściej uznawana w południowej części regionu Morza Śródziemnego za podstawę sprawiedliwej, ekologicznej i uczciwej gospodarki, ponieważ zapewnia ludziom wiedzę, umiejętności i wartości niezbędne do uczestnictwa w zrównoważonym rozwoju i czerpania korzyści z transformacji ekologicznej. W zaleceniach zorganizowanego społeczeństwa obywatelskiego dla regionu podkreślono również, że edukacja jest narzędziem sprawiedliwości społecznej, dającym kobietom, młodzieży i zmarginalizowanym grupom społecznym możliwości dostępu do zielonej gospodarki oraz znaczącego udziału w przemianach demokratycznych i gospodarczych.
6.2. Dzięki odpowiedniemu wsparciu w ramach Paktu edukacja - formalna i pozaformalna - może zatem stać się jeszcze większą siłą napędową zmian środowiskowych oraz narzędziem na rzecz sprawiedliwości, włączenia społecznego i wspólnego dobrobytu w całym regionie na południowym wybrzeżu Morza Śródziemnego, chociaż trzeba będzie zadbać o stworzenie wystarczającej liczby dobrej jakości miejsc pracy.
6.3. Plan zwiększenia skali partnerstw w zakresie talentów i ustanowienia unijnej puli talentów powinien wzmocnić powiązania między pracodawcami z UE a osobami poszukującymi pracy z krajów partnerskich, co z kolei mogłoby wspierać sektor prywatny w dążeniu do wzmocnienia współpracy gospodarczej.
6.4. Jeśli chodzi o partnerstwa w zakresie talentów, EKES podkreślił w opinii (5) w sprawie usprawnienia legalnej i zorganizowanej migracji pracowników do UE, że promowanie legalnej i zorganizowanej mobilności pracowników do UE oraz powiązanych unijnych strategii politycznych musi opierać się na prawach człowieka, praworządności, poszanowaniu wspólnych wartości UE i na zgodności z wiążącymi międzynarodowymi instrumentami prawnymi dotyczącymi migracji oraz praw socjalnych i pracowniczych.
6.5. EKES wzywa do przyjęcia wyważonego podejścia między UE a krajami pochodzenia i podkreśla znaczenie ograniczenia ryzyka drenażu mózgów dzięki zapewnieniu wzrostu gospodarczego i dobrej jakości miejsc pracy w krajach pochodzenia za pośrednictwem polityki spójności UE.
6.6. Partnerzy społeczni i organizacje społeczeństwa obywatelskiego po obu stronach muszą być instytucjonalnie zaangażowani w określanie możliwości i wyzwań dla krajowych rynków pracy oraz uczestniczyć w monitorowaniu wszystkich dwustronnych umów o mobilności pracowników.
6.7. EKES popiera zalecenia zawarte w dokumencie EuroMeSCo "The Pact for the Mediterranean: A Stimulus for enhanced Skills and labour mobility?" i zauważa, że operacyjność narzędzi w ramach Paktu - takich jak system śledzenia umiejętności MED - należy zapewnić poprzez dostosowanie ich do instrumentów unijnych. Zbadanie interoperacyjności z europejskimi ramami kwalifikacji (ERK) i wykorzystanie przyszłej inicjatywy na rzecz przenoszenia umiejętności mogłoby wspomóc przenoszenie umiejętności i kwalifikacji oraz wzmocnić wartość finansowanych przez UE programów szkoleń i mobilności.
Bruksela, dnia 29 kwietnia 2026 r.
Przewodniczący
Europejskiego Komitetu Ekonomiczno-Społecznego
Séamus BOLAND
| Identyfikator: | Dz.U.UE.C.2026.3547 |
| Rodzaj: | opinia |
| Tytuł: | Opinia Europejskiego Komitetu Ekonomiczno-Społecznego - Rola sektora prywatnego i społeczeństwa obywatelskiego w zacieśnianiu współpracy gospodarczej w ramach Paktu na rzecz regionu śródziemnomorskiego (opinia rozpoznawcza) |
| Data aktu: | 2026-04-29 |
| Data ogłoszenia: | 2026-07-22 |