Opinia Europejskiego Komitetu Regionów - Przyszłość rozwoju obszarów wiejskich po roku 2028
Opinia Europejskiego Komitetu Regionów - Przyszłość rozwoju obszarów wiejskich po roku 2028
|
ZALECENIA POLITYCZNE
EUROPEJSKI KOMITET REGIONÓW (KR)
Kontekst i uzasadnienie
1. Zwraca uwagę, że długoterminowa wizja dla obszarów wiejskich i pakt na rzecz obszarów wiejskich zostały ustanowione w celu rozwiązania problemu utrzymujących się dysproporcji terytorialnych, wyzwań demograficznych (w tym starzenia się społeczeństwa i migracji wewnętrznej) oraz nierównego dostępu do usług, mających wpływ na obszary wiejskie. Działania te są zgodne z art. 174 TFUE.
2. Odnotowuje, że w ostatnich latach wzrosło polityczne uznanie wyzwań na obszarach wiejskich i tzw. prawa do pozostania, ale uważa, że uznaniu temu nie towarzyszy jeszcze spójne, widoczne i odpowiednio finansowane podejście w ramach struktury polityki w kontekście wieloletnich ram finansowych (WRF) na lata 2028-2034. Należy to uwzględnić w sposób przekrojowy poprzez systematyczne stosowanie mechanizmów weryfikacji wpływu polityki na rozwój obszarów wiejskich, które oceniają terytorialny wpływ wszystkich strategii politycznych UE na obszary wiejskie. Przypomina, że rozwiązanie problemu zapaści na obszarach wiejskich wymaga nie tylko inwestycji gospodarczych, ale również zagwarantowania wysokiej jakości usług publicznych, godnego zatrudnienia i infrastruktury jako warunków wstępnych skutecznego korzystania z prawa do pozostania.
3. Podkreśla, że prawie 30 % obywateli UE mieszka na obszarach wiejskich, które zajmują około 80 % powierzchni UE, w tym w regionach o dużym rozproszeniu ludności i doświadczających problemu starzenia się społeczeństwa. Ostrzega, że utrzymujące się niedoinwestowanie na obszarach wiejskich i w społecznościach wiejskich może doprowadzić do osłabienia spójności gospodarczej, społecznej i terytorialnej, nadszarpnięcia zaufania demokratycznego, podważenia prawa do pozostania oraz pogorszenia długoterminowej konkurencyjności UE, głównie z powodu zwiększonej migracji wewnętrznej młodzieży i przerwania wymiany pokoleń na obszarach wiejskich.
4. Zwraca uwagę, że po częściowym włączeniu do wspólnej polityki rolnej (WPR) jako drugiego filaru (filar II) w ramach Agendy 2000 polityka rozwoju obszarów wiejskich posiada obecnie stabilne ramy prawne i finansowe za pośrednictwem Europejskiego Funduszu Rolnego na rzecz Rozwoju Obszarów Wiejskich (EFRROW). Dąży się tym samym do pogodzenia sektorowych celów rolnych z szerszymi terytorialnymi celami rozwoju obszarów wiejskich. Zaznacza, że w kontekście rozwoju obszarów wiejskich należy utrzymać konkretne i wyraźnie identyfikowalne ramy finansowe w kolejnych WRF, unikając ich rozdrobnienia na instrumenty horyzontalne, gdyż zmniejszyłoby to ich widoczność i ukierunkowanie terytorialne.
5. Zauważa, że od 2007 r. rozwój obszarów wiejskich, w tym program LEADER, był w pełni włączony do drugiego filaru WPR. Odnotowuje, że chociaż zwiększyło to zasięg, stabilność i uznanie instytucjonalne, to również przyniosło strukturalne skutki uboczne, w szczególności z powodu większej centralizacji wymogów dotyczących programowania, kontroli i wyników, co zmniejszyło autonomię, elastyczność i zdolności innowacyjne inicjatyw na rzecz rozwoju lokalnego kierowanego przez społeczność.
6. Zaznacza, że wzmocnienie obszarów wiejskich jest niezbędne dla strategicznej autonomii UE, zwłaszcza w dziedzinie produkcji żywności. Dlatego podkreśla, że trzeba wspierać rodzinne gospodarstwa rolne i MŚP jako filary gospodarki wiejskiej i gwarancję zrównoważonej wymiany pokoleń. Jednocześnie zwraca uwagę, że chociaż rolnictwo i obszary wiejskie są ze sobą nierozerwalnie powiązane, rozwój obszarów wiejskich wykracza daleko poza sektor rolny. Podkreśla, że nie we wszystkich państwach członkowskich zajęto się w wystarczającym stopniu wymiarem terytorialnym obszarów wiejskich w ramach WPR oraz zauważa, że interesy rolne, z natury bardziej skoncentrowane i politycznie widoczne, zdominowały kwestie określania priorytetów i przydziału zasobów.
7. Uznaje, że chociaż względna waga zatrudnienia w rolnictwie jest niska na wielu obszarach wiejskich, to rolnictwo, leśnictwo i hodowla zwierząt gospodarskich stanowią strukturalny element tych obszarów. Ich ciągłość ma zasadnicze znaczenie dla zapobiegania pożarom, utrzymania mozaiki rolniczej oraz zachowania różnorodności biologicznej i krajobrazów kulturowych w równowadze z systemami naturalnymi.
8. Zauważa, że chociaż prawie 90 % mieszkańców regionów z przewagą obszarów wiejskich pracuje poza rolnictwem, w krajach UE-27 inwestycje w rozwój obszarów wiejskich poza rolnictwem pozostały stosunkowo ograniczone (mniej niż 10 % przeznaczono na inicjatywy na rzecz obszarów wiejskich wyraźnie wykraczające poza rolnictwo), co potwierdzono w badaniu Komisji Europejskiej z 2024 r. dotyczącym finansowania obszarów wiejskich UE.
9. Uważa, że interesy terytorialne obszarów wiejskich w większości państw członkowskich stopniowo traciły widoczność i wpływ oraz były w coraz większym stopniu postrzegane oddzielnie zamiast w kontekście szerszego programu spójności terytorialnej.
10. Stwierdza, że polityka regionalna i polityka spójności stopniowo przeniosły swoje strategiczne ukierunkowanie na obszary miejskie, wzmacniając modele rozwoju ukierunkowane na wzrost, i zauważa, że coraz trudniej jest ocenić rzeczywisty wkład polityki spójności w rozwój obszarów wiejskich, zwłaszcza ze względu na brak systematycznego znakowania terytorialnego: według badania Komisji Europejskiej z 2024 r. około 79 % wydatków w ramach polityki spójności jest obecnie niemożliwych do prześledzenia pod względem terytorialnym, co oznacza, że korzyści dla obszarów wiejskich mają bardzo pośredni charakter bądź nie ma ich wcale.
Rozwój obszarów wiejskich jako główny cel polityki spójności
11. Odnotowuje proponowaną nową strukturę PPKR i zintegrowane podejście w WRF na okres po 2027 r. i uważa, że ramy te mogłyby przynieść korzyści obszarom wiejskim, pod warunkiem że stosowane będą solidne mechanizmy weryfikacji wpływu polityki na rozwój obszarów wiejskich oraz zabezpieczenia finansowania. Należy zapewnić, aby w ramach planów PKR administracje terytorialne nadal posiadały pewne uprawnienia decyzyjne w zakresie opracowywania środków, które mają zostać wdrożone na ich odnośnych obszarach geograficznych, tak aby przy wspieraniu konkretnych podsektorów można było uwzględnić specyfikę każdego z nich.
12. Podkreśla, że obszary wiejskie odgrywają strategiczną rolę w realizacji kluczowych priorytetów Unii, zwłaszcza w obszarze działań w dziedzinie klimatu, ochrony środowiska, energii ze źródeł odnawialnych, systemów żywnościowych, autonomii żywnościowej, odporności terytorialnej i spójności społecznej. Priorytetów tych nie można osiągnąć bez ukierunkowanych i skoordynowanych inwestycji terytorialnych, w tym odporności terytorialnej i gotowości lokalnej opierających się na silnych strukturach społeczności i dostępnych lokalnie zdolnościach.
13. Zaznacza, że rozwój obszarów wiejskich należy uznać i traktować jako główny cel polityki spójności. Uważa, że celów rozwoju obszarów wiejskich nie należy włączać do sektorowego wsparcia dla rolnictwa, a przy tym dostrzega, że szeroko rozumiane rolnictwo odgrywa strukturalną rolę na danym obszarze i jest zasadniczą podstawą strategicznej autonomii, bezpieczeństwa żywnościowego, lokalnych łańcuchów wartości i odporności obszarów wiejskich. Zauważa, że elementami tej odporności są lokalne zdolności w zakresie produkcji żywności oraz gotowość na wypadek kryzysów w rolnictwie. Podkreśla znaczenie wspierania gospodarstw rodzinnych, MŚP, spółdzielni i innych podmiotów gospodarki społecznej jako filarów gospodarki wiejskiej oraz zapewnienia zrównoważonej odnowy pokoleń. Zwraca uwagę na to, że minimalny poziom działalności rolniczej ma zasadnicze znaczenie dla utrzymania żywotnych społeczności wiejskich, ułatwienia odnowy pokoleń i zapobiegania procesom wyludniania oraz że należy jasno ująć ten aspekt w programowaniu strategicznym na okres po 2027 r.
14. Akcentuje, że transformacja ekologiczna i cyfrowa oferują znaczny potencjał w zakresie tworzenia wysokiej jakości miejsc pracy i dywersyfikacji gospodarczej na terenach wiejskich. Popiera zrównoważoną turystykę, zrównoważone budownictwo, biogospodarkę, wykorzystanie biogazu, lokalne łańcuchy wartości, biosektory o obiegu zamkniętym i odnawialną energię jako elementy transformacji energetycznej i rozwoju żywotnych obszarów wiejskich. Podkreśla, że transformacje ekologiczna i cyfrowa muszą zostać wdrożone jako sprawiedliwa transformacja na obszarach wiejskich i że należy zapewnić, aby pracownicy w sektorach upadających korzystali z przekwalifikowania, wsparcia dochodu i ochrony socjalnej w okresie transformacji oraz aby społeczności wiejskie były rzeczywistymi współbeneficjentami wartości generowanej przez energię ze źródeł odnawialnych i zieloną infrastrukturę na swoich obszarach. Apeluje o prowadzenie transformacji w taki sposób, by unikać modeli wydobywczych, które przynoszą ograniczone korzyści społecznościom lokalnym. Podkreśla, że należy wziąć pod uwagę wyższe koszty wynikające z warunków strukturalnych, ograniczoną skalę rynku, rozdrobnienie terytorialne oraz trudności w dostępie do usług, mieszkań, gruntów i łączności, z jakimi borykają się obszary wiejskie i wyspiarskie.
15. Apeluje o większe wsparcie dla rozwiązań kierowanych przez społeczność - takich jak społeczności energetyczne, spółdzielnie, podmioty gospodarki społecznej i przedsiębiorstwa społeczne - w ramach zintegrowanej strategii rozwoju obszarów wiejskich, w tym o odpowiednie wsparcie finansowe UE na inwestycje, przekwalifikowanie i podnoszenie kwalifikacji, poprzez kształcenie i szkolenie zawodowe oraz uczenie się przez całe życie. Podkreśla, że takie finansowanie powinno promować lokalne i regionalne zielone łańcuchy wartości, aby utrzymać korzyści gospodarcze na szczeblu lokalnym i wzmocnić odporne, zróżnicowane gospodarki wiejskie. Podkreśla, że zrównoważona mobilność na obszarach wiejskich stanowi podstawowy warunek umożliwiający zapewnienie równego dostępu do podstawowych usług, zatrudnienia oraz szans gospodarczych i społecznych. Wymaga ona dostępnych, przystępnych cenowo, elastycznych i dostosowanych do potrzeb systemów mobilności niskoemisyjnej, w tym transportu publicznego na żądanie, mobilności współdzielonej, dostosowanych sieci transportu publicznego, rozwiązań ułatwiających multimodalność i połączenia z obszarami miejskimi, a także narzędzi cyfrowych optymalizujących trasy i usługi.
16. Zwraca uwagę na to, że rozwój obszarów wiejskich jest nie tylko wyzwaniem gospodarczym i terytorialnym, ale także społecznym. Uważa w związku z tym, że polityka rozwoju obszarów wiejskich musi być wyraźnie dostosowana do Europejskiego filaru praw socjalnych i uwzględniać zagrożenie ubóstwem i niepewnością zatrudnienia, ułatwiać włączenie społeczne, przyczyniać się do wysokiej jakości zatrudnienia i równych szans życiowych na wszystkich terytoriach, w tym poprzez minimalne standardy dotyczące dostępu do opieki zdrowotnej, mieszkań socjalnych, opieki nad dziećmi i opieki długoterminowej na obszarach wiejskich. Wzywa do zapewnienia równego dostępu do usług i infrastruktury oraz proponuje opracowanie ramowych wytycznych dotyczących jakości życia na obszarach wiejskich. Podkreśla, że świadczenie usług publicznych na obszarach wiejskich o niskiej gęstości zaludnienia i charakteryzujących się rozproszeniem ludności pociąga ze sobą znacznie wyższe koszty, dlatego trzeba uwzględniać te czynniki w polityce europejskiej zarówno przy przydzielaniu zasobów, jak i przy opracowywaniu instrumentów finansowych.
17. Przypomina, że Komitet Regionów wielokrotnie podkreślał - ostatnio w opinii z 2024 r. w sprawie przeciwdziałania zmianom demograficznym - że nierówny dostęp do wysokiej jakości i przystępnych cenowo usług publicznych i infrastruktury publicznej na poziomie społeczności lokalnych - takich jak opieka zdrowotna, bezpieczeństwo lokalne, usługi w sytuacjach nadzwyczajnych i związane z odpornością, dostawy wody, energii, łączność cyfrowa i transport - pozostaje jednym z głównych czynników wyludniania się obszarów wiejskich oraz oddalonych i jest kwestią sprawiedliwości terytorialnej. Podkreśla, że zapewnienie dostępności podstawowych usług, w tym inteligentnych rozwiązań - takich jak mobilne jednostki medyczne i telemedycyna - oraz poprawa zdolności reagowania kryzysowego w regionach oddalonych są niezbędne dla odwrócenia spadkowej tendencji demograficznej, wspierania odnowy pokoleń i zagwarantowania prawa do pozostania. Zauważa, że wyspiarskie obszary wiejskie oraz regiony oddalone i górskie zmagają się z dodatkowymi wyzwaniami ze względu na fizyczne odłączenie od głównej części terytorium, uzależnienie od transportu morskiego i lotniczego oraz trudności w osiągnięciu korzyści skali w odniesieniu do podstawowych usług.
18. Zaznacza, że urzeczywistnienie prawa do pozostania wymaga stworzenia faktycznych możliwości gospodarczych, takich jak wsparcie dla przedsiębiorczości i przedsiębiorstw typu start-up na obszarach wiejskich, kształcenie i szkolenie zawodowe związane z lokalnymi łańcuchami wartości oraz ułatwianie młodym ludziom dostępu do gruntów, mieszkań i innych usług uzupełniających. Wzywa do uwzględnienia tych priorytetów jako głównych celów polityki spójności i polityki rozwoju obszarów wiejskich po 2027 r., w tym za pomocą proporcjonalnych i praktycznych mechanizmów monitorowania i oceny. Proponuje, aby Unia Europejska opracowała wskaźniki i poziomy odniesienia dotyczące odporności demograficznej i swobody pozostania na obszarach wiejskich - w tym wskaźniki dotyczące dostępu do usług publicznych, możliwości zatrudnienia, przystępności cenowej mieszkań i jakości życia. Podkreśla, że do osiągnięcia tych celów niezbędne jest wystarczające i jasno określone finansowanie, uzupełnione przekrojowym podejściem do instrumentów spójności.
19. Uważa, że słabiej rozwinięte i strukturalnie ograniczone obszary wiejskie wymagają całościowego, zintegrowanego i ukierunkowanego na konkretny obszar wsparcia, w tym infrastruktury, usług, łączności, innowacji, przedsiębiorczości (z uwzględnieniem również przedsiębiorstw typu start-up, spółdzielni i innych formy gospodarki społecznej), włączenia społecznego i funkcjonalnych powiązań między obszarami miejskimi i wiejskimi, z uwzględnieniem wzmocnienia zdolności społeczności lokalnej, dobrowolnego zaangażowania i usług świadczonych lokalnie poza sektorem rolnym. Podkreśla, że te obszary potrzebują również wsparcia dla lokalnych systemów żywnościowych, krótkich łańcuchów dostaw i lokalnych zdolności przetwórczych, aby utrzymać wartość dodaną na obszarach wiejskich.
20. Wzywa do trwałego i wyważonego rozwoju terytorialnego bazującego na zintegrowanych strategiach regionalnych, miejskich i wiejskich oraz polityce opartej na dowodach. Jednocześnie należy poszukiwać powiązań i synergii, a nie trzymać się administracyjnych granic.
21. Podkreśla strategiczną rolę obszarów wiejskich, górskich, obszarów o niskiej gęstości zaludnienia i obszarów charakteryzujących się rozproszeniem ludności dla konsolidacji turystyki jako siły napędowej rozwoju gospodarczego, społecznego i terytorialnego. Zapewniają one zróżnicowaną ofertę turystyczną łączącą przyrodę, dziedzictwo, kulturę, gastronomię, sport i naukę, co pomaga przeciwdziałać sezonowości ruchu turystycznego i tym samym skutecznie przyczynia się do dywersyfikacji gospodarki, tworząc wysokiej jakości miejsca pracy i zapewniając stabilność gospodarczą.
22. Wskazując na art. 174 i 349 TFUE:
- podkreśla, że polityka spójności ma wyjątkową możliwość sprostania złożonym i wielowymiarowym wyzwaniom, przed którymi stoją obszary wiejskie, dzięki podejściu ukierunkowanemu na konkretny obszar i ramom wielopoziomowego sprawowania rządów, a także sądzi, że zintegrowane wsparcie dla obszarów wiejskich i rozwoju obszarów miejskich i wiejskich powinno stanowić wyraźną i integralną część polityki spójności, w pełni zgodną z art. 174 i 349 TFUE;
- zwraca uwagę, że polityka spójności i środki rozwoju obszarów wiejskich muszą umożliwiać wystarczającą elastyczność i dostosowane do potrzeb rozwiązania, aby odzwierciedlić różnorodność obszarów wiejskich, w tym obszarów wyspiarskich i górskich, wysp, regionów najbardziej oddalonych i obszarów słabo zaludnionych, które borykają się z wyraźnymi ograniczeniami strukturalnymi i wyzwaniami rozwojowymi, ograniczeniami geograficznymi, wyzwaniami związanymi z dostępnością i wyższymi kosztami świadczenia usług oraz presją związaną z bezpieczeństwem, łącznością i niestabilnością rynku;
- apeluje o zapewnienie zróżnicowanych i ukierunkowanych na konkretny obszar rozwiązań, wzmocnionego, dostosowanego do potrzeb wsparcia oraz instrumentów współpracy transgranicznej (w tym EUWT) w celu utrzymania stabilności i możliwości gospodarczych.
23. Odnotowuje, że w proponowanych ramach politycznych i finansowych rozporządzenie w sprawie EFRR i Funduszu Spójności koncentruje się na zintegrowanym rozwoju obszarów miejskich i odnosi się do obszarów wiejskich głównie poprzez powiązania między obszarami miejskimi i wiejskimi, podczas gdy rozporządzenie w sprawie EFS nie przewiduje podejścia kierowanego przez społeczność w polityce dotyczącej zatrudnienia, umiejętności lub włączenia społecznego, chociaż okazało się ono bardzo innowacyjne i skuteczne w państwach członkowskich, które je stosują. Uważa, że ten brak komplementarności grozi zmniejszeniem skuteczności prawdziwie zintegrowanego podejścia finansowanego z wielu źródeł.
Zapewnienie przydziału odpowiednich zasobów obszarom wiejskim poprzez weryfikację wpływu polityki na rozwój obszarów wiejskich
24. Podkreśla, że weryfikacja wpływu polityki na rozwój obszarów wiejskich stanowi kluczowy mechanizm operacyjny pozwalający dopilnować, aby regiony wiejskie i władze lokalne nie były pomijane w coraz bardziej zintegrowanych ramach finansowania. Zwraca uwagę, że priorytety rozwoju obszarów wiejskich powinny również znaleźć odzwierciedlenie w programach UE wykraczających poza plany partnerstwa krajowego i regionalnego (PPKR), w tym w Europejskim Funduszu Społecznym, Europejskim Funduszu Konkurencyjności i programie "Horyzont Europa".
25. Podkreśla, że koncepcji takich jak wyodrębnianie lub przeznaczanie środków nie należy rozumieć jako tworzenia odrębnych funduszy dla obszarów wiejskich, ponieważ mogłoby to podważyć samą logikę zintegrowanego podejścia politycznego. Wskazuje zamiast tego na potrzebę podejścia horyzontalnego, w ramach którego obszary wiejskie są systematycznie uwzględniane we wszystkich odpowiednich politykach UE (takich jak spójność, rolnictwo, klimat, energia, transport, rybołówstwo, polityka cyfrowa i społeczna, edukacja, konkurencyjność, bezpieczeństwo, kultura itp.).
26. Zwraca uwagę, że weryfikacja wpływu polityki na rozwój obszarów wiejskich obejmuje (1) przegląd strategii politycznych z perspektywy obszarów wiejskich w celu zapewnienia, aby były one adekwatne do potrzeb osób mieszkających i pracujących na tych obszarach, włączając w to ocenę ich bezpośredniego i pośredniego wpływu na zatrudnienie, perspektywy rozwoju, dobrostan społeczny, równość i jakość środowiska. Wzywa do zwiększenia zdolności w zakresie weryfikacji wpływu polityki na rozwój obszarów wiejskich na szczeblu unijnym, krajowym, regionalnym i lokalnym, w tym poprzez specjalny plan budowania zdolności zakorzeniony w modelu krajowego programu reform oraz w zakresie możliwości rozwoju umiejętności i doświadczeń zdobytych dzięki zaangażowaniu społeczności i świadczeniu usług lokalnych. Podkreśla również, że weryfikacja wpływu polityki na rozwój obszarów wiejskich musi systematycznie obejmować regionalne i pośrednie szczeble sprawowania rządów, w tym okręgi.
27. Zauważa, że obszary i społeczności wiejskie pozostają systematycznie niedofinansowane, i podkreśla, że sprawdzanie polityki spójności pod kątem rozwoju obszarów wiejskich wymaga zastosowania obowiązkowego wymiaru wiejskiego, co pozwoli zapewnić, że wyraźnie określona i wystarczająca część finansowania UE skutecznie dotrze do obszarów wiejskich za pomocą wielorakich instrumentów polityki, przy jednoczesnym zachowaniu zintegrowanej i międzysektorowej struktury budżetu UE.
28. Podkreśla, że chociaż podejście przekrojowe jest w stanie przyczynić się do większej spójności, brak jasno określonego instrumentu finansowego na rzecz rozwoju obszarów wiejskich może ograniczyć jego skuteczność i widoczność. Uważa, że konieczne jest zapewnienie wystarczającego specjalnego finansowania, uzupełniającego podejścia horyzontalne, aby uniknąć pominięcia priorytetów obszarów wiejskich.
29. Stwierdza, że proponowany cel 10 % dla obszarów wiejskich nie stanowi wystarczającego zobowiązania na rzecz rozwoju obszarów wiejskich, i uważa, że tego rodzaju propozycje jedynie zmieniają oznakowanie istniejących wydatków, pozostając poniżej obecnych poziomów wsparcia rozwoju obszarów wiejskich.
30. Podkreśla, że skala wsparcia UE docierającego do obszarów wiejskich musi być co najmniej proporcjonalna do ich znaczenia demograficznego i powinna być odzwierciedleniem ich zasięgu terytorialnego, stopnia rozdrobnienia terytorialnego, rzeźby terenu i strategicznego wkładu w realizację unijnych celów gospodarczych, społecznych i środowiskowych. Zaznacza, że wymaga to wyraźnie określonego i wystarczająco ambitnego poziomu finansowania, wspieranego przez skuteczne mechanizmy weryfikacji wpływu polityki na rozwój obszarów wiejskich i znakowania terytorialnego. Popiera propozycję grupy koordynacyjnej ds. paktu na rzecz obszarów wiejskich (2) , by wzmocnić wkład polityki i instrumentów finansowych UE na rzecz obszarów wiejskich, tak aby znaczny odsetek obowiązkowego finansowania UE wykraczającego poza wsparcie dochodu z działalności rolniczej przeznaczać horyzontalnie na obszary wiejskie, na których mieszka prawie 30 % obywateli UE. Stwierdza, że co najmniej 10 % (cel dotyczący obszarów wiejskich) - powinno być obowiązkowo przeznaczane na zintegrowane partycypacyjne podejścia ukierunkowane na konkretny obszar (takie jak LEADER/RLKS, inteligentne wioski itp.). Postrzega ten cel za realistyczny, pod warunkiem że stosowane będą skuteczne mechanizmy weryfikacji wpływu polityki na rozwój obszarów wiejskich i znakowania terytorialnego.
31. Podkreśla, że inkluzywna, ukierunkowana na konkretny obszar polityka rozwoju obszarów wiejskich przyczynia się bezpośrednio do demokratycznego uczestnictwa i zaufania instytucjonalnego tam, gdzie lokalne społeczności wiejskie i podmiejskie są w znaczący sposób zaangażowane w podejmowanie decyzji i wdrażanie. Uważa, że niezbędne jest elastyczniejsze wdrażanie przyszłych funduszy na tych obszarach wiejskich, na których notuje się największy spadek ludności, a także przewidzenie (obowiązkowych) płatności zaliczkowych i zapewnienie komplementarności z instrumentami finansowymi.
Jasna i funkcjonalna definicja obszaru wiejskiego jako warunek wstępny monitorowania finansowania obszarów wiejskich
32. Proponuje, aby wszystkie interwencje realizowane w ramach PPKR były systematycznie i przekrojowo monitorowane pod kątem ich oddziaływania terytorialnego na obszary i społeczności wiejskie, w tym za pomocą ocen oddziaływania terytorialnego ex ante i ex post, spójnego znakowania terytorialnego i przejrzystej sprawozdawczości w zakresie wydatków.
33. Wzywa do monitorowania wszystkich interwencji realizowanych w ramach długoterminowej wizji dla obszarów wiejskich UE (LTVRA) i oceny postępów na podstawie jasno określonego zestawu wskaźników śródokresowych i celów pośrednich, tj. na wzór systemu oceny celów ONZ w zakresie zrównoważonego rozwoju. Wzywa również do systematycznego uwzględniania wymiaru regionalnego i wiejskiego w mechanizmie europejskiego semestru.
34. Zaznacza, że wiarygodność i skuteczność wszelkich ilościowych przydziałów środków dla obszarów wiejskich zależy od stosowania jasnej, funkcjonalnej i operacyjnej definicji obszaru wiejskiego do celów kształtowania i monitorowania polityki.
35. Zwraca uwagę, że poleganie na kategoryzacji na poziomie NUTS 3 zataja znaczne dysproporcje wewnątrzregionalne i ostrzega, że może to prowadzić do sytuacji, w której finansowanie wydaje się zrównoważone terytorialnie, a jednocześnie nie dociera do najbardziej potrzebujących społeczności wiejskich.
36. Popiera wniosek grupy koordynacyjnej ds. paktu na rzecz obszarów wiejskich o ustanowienie minimalnych wymogów dotyczących określania obszarów wiejskich, społeczności wiejskich i wsparcia rozwoju obszarów wiejskich na szczeblu lokalnym, w oparciu o klasyfikację DEGURBA (3) na poziomie lokalnych jednostek administracyjnych, przy jednoczesnym zapewnieniu elastyczności w kontekście krajowym i regionalnym. Popiera utworzenie specjalnej grupy roboczej zainteresowanych stron w ramach grupy koordynacyjnej ds. paktu na rzecz obszarów wiejskich, aby można było przyczynić się do opracowania i wdrożenia takiej definicji we wszystkich unijnych instrumentach finansowania. Podkreśla, że definicja ta musi być konsekwentnie stosowana we wszystkich strategiach politycznych UE. Definicja obszarów wiejskich powinna umożliwiać rozróżnienie między wewnątrzregionalnymi realiami terytorialnymi, tak aby zapobiec sytuacji wykluczenia z polityki rozwoju obszarów wiejskich tych obszarów wiejskich, które są administracyjnie zintegrowane z miejskimi obszarami funkcjonalnymi.
Pomocniczość, wielopoziomowe sprawowanie rządów i podejście ukierunkowane na konkretny obszar
37. Podkreśla potrzebę opracowania całościowej i partycypacyjnej polityki rozwoju obszarów wiejskich zgodnie z LTVRA, przy silnym zaangażowaniu władz lokalnych i regionalnych w krajach przystępujących do UE i krajach sąsiadujących za pośrednictwem unijnych mechanizmów finansowania i wsparcia.
38. Zaznacza, że w ramach na okres po 2027 r. należy w pełni przestrzegać zasady pomocniczości, i ostrzega, że większa integracja funduszy nie może prowadzić do renacjonalizacji lub nadmiernej centralizacji, które podważałyby wspólne europejskie cele spójności gospodarczej, społecznej i terytorialnej. Podkreśla, że ramy UE muszą nadal zapewniać jasny kierunek strategiczny i zabezpieczenia, aby zagwarantować, że priorytety rozwoju obszarów wiejskich nie zostaną osłabione przez rozbieżne podejścia krajowe, przy jednoczesnym rzeczywistym wzmocnieniu pozycji władz lokalnych i regionalnych. Zaznacza, że przy wdrażaniu należy kierować się zasadą pomocniczości, a władze lokalne i regionalne powinny zachować decydujący wpływ na programowanie i wybór projektów. Trzeba również unikać nadmiernej centralizacji. Apeluje o nową klauzulę pomocniczości, zgodnie z którą władze lokalne i regionalne mogą zwrócić się do Komisji Europejskiej o odrzucenie poszczególnych planów PKR, jeżeli zaproponowane zostanie scentralizowane zarządzanie bez odpowiedniego uzasadnienia wykazującego, że celów PPKR nie można osiągnąć w sposób wystarczający na szczeblu regionalnym lub jeżeli właściwym władzom szczebla niższego niż krajowy nie powierzono obowiązków wchodzących w zakres ich kompetencji konstytucyjnych. Wzywa do ustanowienia nowej oceny wielopoziomowego sprawowania rządów w celu sprawdzenia, czy spełnione są rygorystyczne warunki wstępne, tak aby właściwe władze szczebla niższego niż krajowy w obszarach interwencji PPKR były formalnie zaangażowane w zarządzanie swoimi planami PKR oraz w ich realizację, zgodnie z wewnętrzną organizacją konstytucyjną i terytorialną każdego państwa członkowskiego.
39. Wzywa do większego zaangażowania samorządów oraz innych partnerów wiejskich - w tym społeczeństwa obywatelskiego - odzwierciedlającego zasadę silnego partnerstwa w opracowywaniu, zatwierdzaniu i wdrażaniu krajowych programów reform i mechanizmów weryfikacji wpływu polityki na rozwój obszarów wiejskich.
40. Apeluje o odzwierciedlenie modelu unijnego paktu na rzecz obszarów wiejskich na szczeblu krajowym, regionalnym i lokalnym za pomocą ustrukturyzowanych rozwiązań w zakresie wielopoziomowego sprawowania rządów.
41. Ponownie podkreśla udowodnioną wartość podejść ukierunkowanych na konkretny obszar i kierowanych przez społeczność, w szczególności LEADER/RLKS i inteligentnych wsi, oraz wzywa do ich wzmocnienia w przyszłych ramach, m.in. poprzez ukierunkowane przeznaczanie funduszy. Przypomina, że takie inicjatywy funkcjonują nie tylko jako mechanizmy realizacji, ale również jako przestrzenie demokratyczne wzmacniające sprawowanie władzy na szczeblu lokalnym, kapitał społeczny i zaangażowanie obywatelskie na obszarach wiejskich.
42. Podkreśla potrzebę wzmocnienia zdolności społeczności lokalnych do długoterminowego, zintegrowanego rozwoju. Z zadowoleniem przyjmuje szersze wykorzystanie uproszczonych metod rozliczania kosztów oraz finansowania opartego na wynikach, a także wskazuje na ich znaczenie dla zmniejszenia obciążeń administracyjnych i poprawy dostępu do finansowania dla lokalnych inicjatyw prowadzonych na małą skalę. Zwraca uwagę, że uproszczonemu finansowaniu musi towarzyszyć trwałe wsparcie dla budowania zdolności podmiotów lokalnych, w tym dla inicjatyw kierowanych przez społeczność lokalną i wolontariuszy, które wnoszą wkład w usługi świadczone na poziomie lokalnym, odporność i spójność społeczną. Wzywa również do stosowania zasady proporcjonalności w wymogach administracyjnych.
43. Zauważa, że inteligentne wsie wykazują silny lokalny potencjał innowacyjny, ale borykają się z rozdrobnieniem finansowania i barierami administracyjnymi. Wzywa zatem do wzmocnienia inteligentnych małych społeczności (inteligentnych wsi) jako interwencji ukierunkowanej na konkretny obszar wspierającej długoterminowy rozwój oraz innowacje społeczne, technologiczne i zrównoważone na szczeblu społeczności lokalnej.
44. Podkreśla potrzebę systematycznego wspierania innowacji i przedsiębiorczości na obszarach wiejskich, które w większości państw członkowskich pozostają daleko w tyle za średnimi krajowymi, np. poprzez tworzenie wiejskich centrów cyfrowych, inkubatorów przedsiębiorczości, systemów wsparcia instrumentów finansowych, zapewnianie wsparcia dla innowacji w dziedzinie edukacji, zdrowia i mobilności oraz innowacji społecznych na obszarach wiejskich itp.
45. Podkreśla, że transformację energetyczną należy postrzegać jako strategiczny wektor rozwoju obszarów wiejskich, gwarantujący, że wykorzystanie energii ze źródeł odnawialnych zapewni lokalny zwrot gospodarczy, udział społeczności i terytorialną wartość dodaną.
46. Proponuje zwiększenie finansowania demonstracyjnych projektów pilotażowych i żywych laboratoriów na obszarach wiejskich, które łączą badania stosowane, innowacje w sektorze rolno-spożywczym i cyfryzację i które będą dostosowane do rzeczywistych warunków każdego obszaru.
47. Zaznacza, że społeczności, które już osiągnęły odpowiednie zdolności powinny mieć bezpośredni i prosty dostęp do specjalnego wsparcia, natomiast LEADER/RLKS, regiony i odpowiednie sieci powinny w razie potrzeby nadal zapewniać wsparcie w zakresie budowania zdolności.
48. Uważa, że przeznaczenie zasobów na LEADER/RLKS i inteligentne małe społeczności zapewniłoby wdrożenie pewnego minimalnego udziału finansowania unijnego za pomocą podejścia kierowanego przez społeczność na wszystkich terytoriach, wspierając tym samym funkcjonalne powiązania między obszarami miejskimi i wiejskimi i pozwalając uniknąć odizolowanych interwencji.
49. Podkreśla znaczenie aktywnego zaangażowania młodych ludzi w kształtowanie i wdrażanie polityki i strategii rozwoju obszarów wiejskich, w tym poprzez podejście kierowane przez społeczność i ukierunkowane na konkretny obszar, praktyczne działania na poziomie społeczności, wolontariat oraz inicjatywy lokalne. Jest to kluczowy warunek zapewnienia wymiany pokoleń, prawa do pozostania na obszarach wiejskich oraz wzmocnienia przywiązania do obszarów wiejskich, zaangażowania obywatelskiego i długoterminowej witalności demokratycznej w społecznościach wiejskich. Apeluje również o zintegrowane środki wsparcia łączące dostęp do gruntów, finansowania, mieszkań i usług lokalnych.
50. Pozytywnie ocenia to, że w projekcie rozporządzenia w sprawie WRF położono nacisk na lepszą koordynację międzyinstytucjonalną. Wzywa do ściślejszej koordynacji między odpowiednimi dyrekcjami generalnymi Komisji, zachęcając Komisję do rozważenia specjalnej struktury koordynacyjnej w celu wzmocnienia wymiaru wiejskiego w całym procesie zarządzania UE. Koordynacja ta powinna być wspierana przez terytorialne systemy monitorowania oparte na wskaźnikach demograficznych, gospodarczych i społecznych, które umożliwiają ocenę rzeczywistego wpływu polityki europejskiej na obszary wiejskie.
Bruksela, dnia 6 maja 2026 r.
Przewodnicząca
Europejskiego Komitetu Regionów
Kata TÜTTŐ
| Identyfikator: | Dz.U.UE.C.2026.3456 |
| Rodzaj: | opinia |
| Tytuł: | Opinia Europejskiego Komitetu Regionów - Przyszłość rozwoju obszarów wiejskich po roku 2028 |
| Data aktu: | 2026-05-06 |
| Data ogłoszenia: | 2026-07-24 |