Opinia Europejskiego Komitetu Ekonomiczno-Społecznego - Nowy pakt na rzecz regionu śródziemnomorskiego (opinia rozpoznawcza)
Opinia Europejskiego Komitetu Ekonomiczno-SpołecznegoNowy pakt na rzecz regionu śródziemnomorskiego
(C/2026/28)
(Dz.U.UE C z dnia 16 stycznia 2026 r.)
Sprawozdawca: Thomas WAGNSONNER
Współsprawozdawczyni: Lidija PAVIĆ-ROGOŠIĆ
Doradczynie i doradcy Karol ZABAWA (doradca sprawozdawcy, Grupa II)
Rim FILALI MEKNASSI (doradca współsprawozdawczyni, Grupa III) Maria GAVOUNELI (doradczyni z ramienia Grupy I)
Wniosek o konsultację Komisja Europejska, 20.3.2025
Podstawa prawna Art. 52 ust. 2 regulaminu wewnętrznego
Sekcja odpowiedzialna Sekcja Stosunków Zewnętrznych
Data przyjęcia przez sekcję 9.7.2025
Data przyjęcia na sesji plenarnej 18.9.2025
Sesja plenarna nr 599
Wynik głosowania (za/przeciw/wstrzymało się) 160/1/2
1. Wnioski i zalecenia
1.1. Region Morza Śródziemnego stanowi strategiczny obszar dla UE nie tylko z powodów geopolitycznych, lecz także z uwagi na istniejące duże możliwości gospodarcze, kulturalne i rozwojowe, jakie oferuje dla współpracy z wzajemną korzyścią wszystkim mieszkańcom w całym regionie eurośródziemnomorskim.
1.2. EKES oczekuje, że nowy pakt na rzecz regionu śródziemnomorskiego ("pakt") przyczyni się do aktywnego szerzenia pokoju, demokracji, dobrych rządów, walki z korupcją, praworządności, równego dostępu do wymiaru sprawiedliwości, dobrobytu sprzyjającego włączeniu społecznemu i stabilności, przestrzeni społeczeństwa obywatelskiego oraz praw człowieka i praw pracowniczych, a także do poszanowania międzynarodowego prawa humanitarnego. EKES zdecydowanie popiera również odnowiony multilateralizm w stosunkach politycznych i handlowych oraz podkreśla możliwość zawierania umów dwustronnych w kontekście wielostronnym, które, m.in. powinny się koncentrować na rosnącym potencjale przedsiębiorczości.
1.3. Komitet postrzega pakt jako nowy model rozwoju, oparty na partnerstwach i możliwościach rynkowych, zdolny zapewnić wzrost gospodarczy i innowacje, oferujący dobrej jakości miejsca pracy oraz szanse zwłaszcza dla osób młodych i kobiet aktywnych w społeczeństwach włączających i społecznie stabilnych. EKES pragnie zatem odgrywać integralną rolę instytucjonalnego partnera w tym procesie. Wzywa również Komisję Europejską, aby rozważyła przekształcenie istniejącego Komitetu Monitorującego ds. Euromedu w EKES-ie w organ o charakterze integracyjnym, składający się z członków z krajów partnerskich, który odegra kluczową rolę w monitorowaniu i ocenie paktu.
1.4. Komitet apeluje, by paktowi towarzyszyły przeprowadzone przez Komisję oceny wcześniejszych strategii i kierunków polityki.
1.5. EKES podkreśla, że proces monitorowania i oceny paktu musi mieć od samego początku charakter partycypacyjny - organizacje społeczeństwa obywatelskiego i partnerzy społeczni powinni aktywnie uczestniczyć w opracowywaniu wskaźników, weryfikacji danych i interpretacji wyników oraz należy przeprowadzać z nimi konsultacje w sprawie wdrażania.
1.6. Komitet apeluje, by pakt obejmował ukierunkowane wsparcie dla mechanizmów i organizacji dialogu społecznego i obywatelskiego. Apeluje również o wzmocnienie i zagwarantowanie w ramach paktu roli rad społeczno-gospodarczych i podobnych organów w regionie eurośródziemnomorskim, w tym śródziemnomorskiej rady młodzieżowej, oraz wspiera tworzenie rad społeczno-gospodarczych i podobnych organów w krajach, w których nie ma takich struktur.
1.7. EKES podkreśla znaczenie uwzględniania i wspierania głosów osób i grup nienależących do głównego nurtu i marginalizowanych w formalnych procesach decyzyjnych. Zwraca uwagę na brak spójnego podejścia uwzględniającego problematykę płci w dyskursie dotyczącym paktu i akcentuje rolę młodzieży w jego współtworzeniu.
1.8. Konflikty wewnętrzne i regionalne stanowią rzeczywistość w tym regionie. EKES podkreśla rolę paktu oraz przyszłej strategii UE na rzecz Bliskiego Wschodu w przekształceniu podejścia UE do rozwiązywania konfliktów i odbudowy pokonfliktowej, na którym można oprzeć politykę sprzyjającą włączeniu społecznemu. Organizacje społeczeństwa obywatelskiego i partnerzy społeczni muszą brać udział w kształtowaniu tych strategii.
1.9. EKES podkreśla potrzebę zróżnicowanego podejścia do migracji pracowników i oddzielenia tych kwestii od perspektywy bezpieczeństwa. Apeluje również o przyjęcie w obecnych i przyszłych ramach wyważonego podejścia, które uwzględni należycie ryzyko i korzyści zarówno dla UE, jak i dla krajów partnerskich 1 .
1.10. EKES apeluje o ukierunkowane inwestycje w projekty infrastrukturalne, co wymaga sprawiedliwych i sprzyjających włączeniu społecznemu międzyregionalnych ram finansowych. Obecnie współpraca między głównymi bankami rozwoju i innymi darczyńcami cechuje się rozdrobnieniem i niedostateczną koordynacją. Ustanowienie formalnego mechanizmu koordynacji inwestycji, takiego jak regionalny bank inwestycyjny lub fundusz z aktywnym udziałem wszystkich krajów partnerskich i społeczeństwa obywatelskiego, umożliwiłoby mobilizację zasobów, finansowanie kluczowych projektów infrastrukturalnych oraz wspieranie zielonego wzrostu sprzyjającego włączeniu społecznemu.
1.11. Przedsiębiorczość nadal ma zasadnicze znaczenie dla zrównoważonego rozwoju regionu Morza Śródziemnego. Mikroprzedsiębiorstwa oraz małe i średnie przedsiębiorstwa (MMŚP), które stanowią podstawę rozwoju gospodarczego i społecznego w całym regionie, potrzebują wsparcia w budowaniu zdolności w gospodarce cyfrowej oraz połączalności energetycznej i infrastrukturalnej zarówno w korytarzach północ-południe, jak i południe-południe 2 .
1.12. EKES zwraca uwagę, że pakt może przyczynić się do pogłębienia stosunków handlowych z krajami partnerskimi i utworzenia eurośródziemnomorskiej strefy wolnego handlu. Negocjacje w sprawie nowej generacji umów handlowych będą musiały rozpocząć się na nowo. Komitet uważa, że muszą one koniecznie obejmować rozdziały dotyczące zrównoważonego rozwoju, wspólne zarządzanie mobilnością oraz monitorowanie przez zorganizowane społeczeństwo obywatelskie za pośrednictwem wewnętrznych grup doradczych.
1.13. Unijne narzędzia takie jak Erasmus+ i Interreg muszą przewidywać specjalne linie finansowania dla społeczeństwa obywatelskiego z uwzględnieniem szczególnych uwarunkowań lokalnych podczas opracowywania kryteriów kwalifiko- walności. Konieczne są również uproszczone wnioski oraz możliwości finansowania długoterminowego. Należy wykorzystać mechanizmy ponownego przyznawania dotacji, które z powodzeniem wdrożono na Bałkanach Zachodnich (Fundusz Bałkanów Zachodnich i Regionalne Centrum Rozwoju Społeczeństwa Obywatelskiego), aby poprawić dostęp do środków finansowych.
1.14. EKES opowiada się za mechanizmami uczestnictwa na poziomie lokalnym, takimi jak fora regionalne i inkubatory społeczeństwa obywatelskiego na obszarach wiejskich, a także za uproszczonymi dotacjami dla prawdziwie oddolnych podmiotów. Aby promować spójność terytorialną, Komitet apeluje o wprowadzenie zachęt do współpracy miejskich i wiejskich społeczności w dziedzinach takich jak żywność, energia i mobilność, wspieranych przez ukierunkowane środki dla obszarów wiejskich, wzorowanych na modelach takich jak unijne podejście LEADER/RLKS.
1.15. EKES podkreśla, że budowanie zdolności i wychowanie obywatelskie, zintegrowane z systemami kształcenia formalnego, stanowią podstawę wzmacniania partycypacyjnego zarządzania i rzecznictwa politycznego. Należy wspierać również kształcenie pozaformalne, które odgrywa w tym zakresie istotną rolę.
1.16. Niniejsza opinia została sporządzona wraz z przedstawicielami młodzieży (Pablo Pastor Vidal, Abdullatif Sleibi, Layal Beyhum). EKES zaleca zaangażowanie osób młodych na wszystkich etapach procesu kształtowania polityki: od podejmowania decyzji po wdrażanie i ocenę polityki. Kluczowe znaczenie ma wdrożenie na wszystkich etapach solidnych mechanizmów monitorowania, informacji zwrotnej i rozliczalności 3 . Rola młodych ludzi, w szczególności z różnych środowisk społecznoekonomicznych i regionalnych we współtworzeniu paktu ma pierwszoplanowe znaczenie dla zapewnienia inkluzywnego uczestnictwa i zaradzenia napotykanym przez nich trudnościom w uczestnictwie.
1.17. Komitet opowiada się za wsparciem rozszerzenia działalności UNIMED na wszystkie państwa obszaru eurośródziemnomorskiego oraz utworzenie instrumentów finansowych wspierających ten proces i zapewniających możliwości rotacji studentów i naukowców.
1.18. EKES z zadowoleniem przyjmuje plan wczesnej odbudowy, rekonstrukcji i rozwoju Strefy Gazy, przedstawiony 4 marca 2025 r., i wzywa Komisję do dostosowania finansowania unijnego do tej inicjatywy oraz do opowiedzenia się za pełnym włączeniem palestyńskiego społeczeństwa obywatelskiego w proces opracowywania, wdrażania i monitorowania realizacji tego planu w ramach paktu.
1.19. Pakt powinien opierać się na procesie neapolitańskim w zakresie współpracy kulturalnej w Europie i obejmować opracowanie wspólnych strategii mających na celu ochronę i wzmocnienie kultury jako dobra wspólnego regionu oraz ważnego narzędzia w stosunkach zewnętrznych UE. EKES popiera utworzenie odpowiedniego funduszu kulturalnego regionu śródziemnomorskiego UE.
2. Zakres i cele
2.1. Zgodnie z oficjalnymi komunikatami i wystąpieniami na szczeblu UE 4 pakt ma na celu ustanowienie strategicznych, ukierunkowanych na ludzi ram dotyczących pogłębionej współpracy UE z południową częścią regionu Morza Śródziemnego. Jego celem jest reagowanie na zmieniające się uwarunkowania geopolityczne przez wzmocnienie zaangażowania politycznego i partnerstw, ze szczególnym uwzględnieniem wspólnych priorytetów. Pakt będzie obejmował dziesięć krajów południowego sąsiedztwa. Komitet odnosi się pozytywnie do głównych obszarów polityki wymienionych w dokumencie programowym: energia i czyste technologie, odporność wodna i gotowość na zmianę klimatu; rolnictwo, handel i inwestycje, w tym minerały ziem rzadkich; zarządzanie migracjami; rozwijanie talentów i umiejętności oraz tworzenie miejsc pracy; mobilność; szkolnictwo wyższe, kultura i sport; łączność cyfrowa i jakość sieci połączeń w transporcie (w tym porty) oraz bezpieczeństwo i obrona.
2.2. Oczekuje się, że pakt będzie opierał się na wspólnym komunikacie "Odnowione partnerstwo z południowym sąsiedztwem - Nowy program na rzecz regionu śródziemnomorskiego" oraz na towarzyszącym mu planie gospodarczo- inwestycyjnym opublikowanym w lutym 2021 r. EKES przyjął odpowiednią opinię "Nowy program na rzecz regionu śródziemnomorskiego 5 " w lipcu 2021 r., i przypomina, że zalecenia w niej zawarte powinny zostać włączone do paktu.
2.3. Komitet przyjął szereg opinii 6 w sprawie regionu eurośródziemnomorskiego (zob. załącznik) i podkreśla, że istotne jest uwzględnienie w pakcie tych opinii oraz innych odpowiednich strategii (np. śródziemnomorskiej strategii na rzecz zrównoważonego rozwoju na lata 2016-2025).
2.4. Głównymi strategiami regionalnymi, z którymi pakt musi być spójny, pozostają wciąż najnowsze deklaracje ministerialne przyjęte przez państwa należące do Unii dla Śródziemnomorza w takich dziedzinach jak środowisko i klimat, energia, niebieska gospodarka, zrównoważony rozwój obszarów miejskich, zatrudnienie i praca oraz wzmocnienie pozycji kobiet.
3. Uwagi ogólne
Sprawowanie rządów i demokracja
3.1. EKES docenia wysiłki Komisji na rzecz opracowania paktu i podkreśla znaczenie oparcia go na komunikacie "Odnowione partnerstwo z południowym sąsiedztwem - Nowy program na rzecz regionu śródziemnomorskiego". Komitet oczekuje, że pakt przyczyni się do aktywnego szerzenia pokoju, demokracji, dobrych rządów, walki z korupcją, praworządności, równego dostępu do wymiaru sprawiedliwości, konkurencyjności, wzrostu i dobrobytu sprzyjających włączeniu społecznemu, przestrzeni społeczeństwa obywatelskiego oraz praw człowieka i praw pracowniczych, a także do poszanowania międzynarodowego prawa humanitarnego i roli ONZ w regionie. Dostęp do środków finansowych na wszelkie inicjatywy objęte paktem musi być uzależniony od spełnienia tych zobowiązań.
3.2. Aby zapewnić spójność i ułatwić identyfikację zdobytych doświadczeń, kluczowe znaczenie ma ocena wcześniejszych polityk i przyczyn niepowodzenia dotychczasowych porozumień dotyczących kompleksowej strategii śródziemnomorskiej. Podsumowanie tej oceny powinno znaleźć się w sprawozdaniu, które zostanie opublikowane wraz z paktem. EKES apeluje, aby społeczeństwo obywatelskie (organizacje społeczeństwa obywatelskiego i partnerzy społeczni) odegrało rolę zarówno w opracowaniu tego sprawozdania, jak i w tworzeniu środków monitorowania i oceny. Środki te powinny zawierać wyraźnie określone wskaźniki referencyjne, przydziały budżetowe oraz regularne oceny i muszą być zawarte w przyszłych dwustronnych umowach o partnerstwie. Sprawozdania z wyników opracowane przez niezależne mechanizmy i organy oceny muszą zawierać zalecenia, które władze odpowiedzialne za pakt będą zobowiązane wdrożyć w określonym czasie.
3.3. EKES uznaje wyzwanie związane z dostępnością wiarygodnych danych, zwłaszcza w krajach partnerskich, i wzywa Komisję do wspierania kompleksowego gromadzenia danych w całym regionie. Ponadto EKES opowiada się za stworzeniem zaawansowanych narzędzi analitycznych opartych na solidnych danych, które będą stanowić podstawę polityki i projektów w ramach paktu. Podkreślając potencjał transformacyjny technologii, EKES wzywa Komisję, by rozważyła włączenie i rozwój narzędzi sztucznej inteligencji i zastosowań dużych zbiorów danych na potrzeby lepszej analizy danych i podejmowania decyzji w celu osiągnięcia bardziej precyzyjnych, adaptacyjnych i skutecznych rozwiązań politycznych w regionie.
3.4. EKES wyraża poparcie dla przeprowadzonego procesu konsultacyjnego i podkreśla znaczenie oddolnych (lokalnych i innowacyjnych) podejść oraz włączenia społeczeństwa obywatelskiego z UE i krajów partnerskich jako strategicznych partnerów paktu. Jednocześnie zwraca uwagę, że w procesie tym brakuje jasnego podejścia, przejrzystości i metodyki. Społeczeństwo obywatelskie musi być uznane za współtwórców i współrealizatorów paktu, co pomoże ugruntować rolę tego paktu jako partnerstwa równych stron między UE a krajami partnerskimi.
3.5. Organizacje społeczeństwa obywatelskiego i partnerzy społeczni muszą być włączani do unijnych mechanizmów ochrony, ponieważ to właśnie te grupy napędzają reformy oparte na prawach człowieka, w tym inicjatywy na rzecz dobrych rządów i walki z korupcją, i muszą mieć możliwość monitorowania naruszeń. EKES apeluje o ustanowienie funduszu dla organizacji i osób znajdujących się w sytuacji zagrożenia, zapewniającego wsparcie prawne i finansowe oraz pomoc w relokacji.
Ramy instytucjonalne
3.6. Procesy dialogu społecznego i obywatelskiego stanowią podstawę demokratycznego uczestnictwa. Organizacje społeczeństwa obywatelskiego i partnerzy społeczni napotykają jednak trudności w uczestniczeniu w procesach decyzyjnych. EKES apeluje, by pakt obejmował ukierunkowane wsparcie dla mechanizmów i organizacji dialogu społecznego i obywatelskiego, zwłaszcza w sytuacjach, gdy przeszkody strukturalne uniemożliwiają znaczące uczestnictwo. Takie wsparcie powinno zapewnić procesy demokratyczne, które wykraczają poza same wybory i są zakorzenione w wolnościach obywatelskich, międzynarodowych prawach człowieka i prawach pracowniczych, a także w sprzyjającym włączeniu społecznemu dostępie do informacji i możliwości.
3.7. Dialog społeczny ma kluczowe znaczenie dla kształtowania polityki gospodarczej, polityki w dziedzinie pracy i polityki społecznej, a także dla wspierania odporności, konkurencyjności i wzrostu sprzyjającego włączeniu społecznemu. EKES wzywa do wdrożenia kluczowych konwencji MOP (C98, C135, C87, C154); wzmocni to dialog dwustronny i trójstronny, a tym samym zapewni sprawiedliwość społeczną i gospodarczą.
3.8. Dialog obywatelski między organizacjami społeczeństwa obywatelskiego a rządami ma zasadnicze znaczenie dla paktu, ponieważ sprzyja zaufaniu, współpracy i zrównoważonemu rozwojowi. Gwarantuje on, że słyszalne są różnorodne głosy, wspiera lokalne upodmiotowienie i promuje pokojowe, włączające rozwiązania.
3.9. Rady gospodarczo-społeczne i podobne podmioty (np. śródziemnomorska rada młodzieżowa) w regionie eurośródziemnomorskim stanowią stabilne platformy dialogu merytorycznego i odgrywają kluczową rolę w promowaniu sprzyjającego włączeniu społecznemu i zrównoważonemu procesowi kształtowania polityki. Mają one potencjał, by stymulować działania środowiskowe, klimatyczne i społeczne na poziomie lokalnym, i są kluczowymi partnerami inicjatyw wspierających realizację celów zrównoważonego rozwoju oraz sprawiedliwą transformację w kierunku społeczeństw i gospodarek integracyjnych. EKES apeluje również o wzmocnienie i zagwarantowanie roli tych podmiotów w ramach paktu oraz o wsparcie w tworzeniu rad społeczno-gospodarczych i podobnych organów w krajach, w których nie ma takich struktur.
Mobilność
3.10. Komitet podkreśla, jak ważne jest rozwijanie międzyregionalnej współpracy społeczeństwa obywatelskiego. Powinna ona wykraczać poza konwencjonalną pomoc techniczną na osi Północ-Południe i obejmować współpracę regionalną, współpracę na osi Południe-Południe oraz współpracę trójstronną w ramach paktu. Jednym z możliwych rozwiązań jest umożliwienie społecznościom diaspory prowadzenia lub współprowadzenia inicjatyw z krajami pochodzenia, a tym samym pełnienia roli ambasadorów na rzecz głębszej integracji i współpracy.
3.11. EKES uznaje, że społeczeństwo obywatelskie południowej części regionu Morza Śródziemnego, niezależne media oraz mobilność młodzieży w regionie śródziemnomorskim mają kluczowe znaczenie dla budowania wzajemnego zrozumienia, zaufania i współpracy, i zwraca uwagę, że restrykcyjne polityki wizowe nadal stanowią poważną przeszkodę. Zapowiedziana strategia wizowa UE powinna stać się okazją do rozważenia kompleksowych ram prawnych wspierających długoterminową współpracę, powtórne wizyty oraz wymianę na osi Południe-Południe-Północ, a także zwiększających mobilność młodych ludzi.
3.12. Konflikty wewnętrzne i regionalne stanowią rzeczywistość w tym regionie. Kluczowe jest podejście indywidualne do każdego przypadku, by skutecznie zająć się przyczynami przymusowych przesiedleń przez działania na rzecz rozwiązywania konfliktów i eliminację problemów społeczno-gospodarczych. EKES podkreśla rolę paktu oraz nadchodzącej strategii UE na rzecz Bliskiego Wschodu w przekształceniu podejścia UE do rozwiązywania konfliktów i odbudowy pokonfliktowej. Społeczeństwo obywatelskie musi być aktywnie zaangażowane w tworzenie tych strategii, a jego rola powinna zostać rozszerzona, zważywszy na jego znaczenie jako pierwszego ogniwa reagowania w takich sytuacjach. Ponadto utworzenie śródziemnomorskiego funduszu na rzecz budowania zdolności straży przybrzeżnej, przeznaczonego na wspólne patrole, działania poszukiwawczo-ratownicze oraz walkę z handlem ludźmi, nadzorowanego przez społeczeństwo obywatelskie, przyczyniłoby się do ochrony praw człowieka.
3.13. Finansowanie mające na celu poprawę legalnych kanałów migracji lub zwalczanie nielegalnej migracji musi opierać się na rygorystycznych wymogach. EKES wzywa Komisję do zadbania o to, by pakt egzekwował odpowiedzialność za te fundusze i wdrażał solidne środki zapobiegające niewłaściwemu zarządzaniu nimi, zwłaszcza w krajach pierwszego wjazdu i krajach pochodzenia. Kluczowe znaczenie ma wzmocnienie pozycji lokalnego społeczeństwa obywatelskiego, w tym związków zawodowych, oraz wyposażenie ich w niezbędne narzędzia i dostęp do monitorowania i oceny funduszy i polityk migracyjnych.
3.14. Przesiedlenie wyłącznie z przyczyn środowiskowych nie stanowi podstawy do uzyskania statusu uchodźcy ani ochrony międzynarodowej. Mając na uwadze historyczny wkład państw członkowskich UE w kryzys klimatyczny, powinny one zapewnić ochronę prawną osobom przesiedlonym z powodów środowiskowych. EKES zaleca, aby takie przyczyny zostały objęte zakresem stosowania dyrektywy w sprawie tymczasowej ochrony.
3.15. Komitet podkreśla potrzebę zróżnicowanego podejścia do migracji pracowników i mobilności oraz oddzielenia tych kwestii od perspektywy bezpieczeństwa. Apeluje również o przyjęcie w obecnych i przyszłych ramach zrównoważonego podejścia, które uwzględnia ryzyko i korzyści dla obu stron. Obejmuje to ograniczanie ryzyka drenażu mózgów, wdrażanie skutecznych systemów reintegracji w ramach efektywnych programów cyrkulacji talentów, gwarantowanie równych praw pracownikom migrującym z państw trzecich na wszystkich poziomach kwalifikacji, a także zapewnienie sprawiedliwych i etycznych procedur rekrutacji oraz skutecznej ochrony dla grup szczególnie wrażliwych.
Spójność społeczna i włączenie społeczne
3.16. EKES zwraca uwagę, że w debacie dotyczącej paktu brakuje obecnie spójnego podejścia uwzględniającego problematykę płci. Komitet podkreśla znaczenie uwzględniania i wspierania głosów osób i grup nienależących do głównego nurtu oraz marginalizowanych, takich jak grupy młodzieżowe, kolektywy feministyczne, sieci LGBTIQ+, osoby z niepełnosprawnościami, migranci znajdujący się w trudnej sytuacji oraz mniejszości etniczne i religijne. Grupy te są tłumione i wykluczane z formalnych procesów decyzyjnych. Ponadto zapewnienie im niezależnych przestrzeni gwarantowałoby ich ochronę i bezpieczeństwo podczas prowadzenia działań monitorujących i z zakresu należytej staranności.
3.17. EKES apeluje o skoncentrowanie się na inwestowaniu w spójność społeczną i włączenie społeczne, zarządzanie partycypacyjne oraz innowacje społeczne, zwłaszcza na obszarach niestabilnych lub zaniedbanych. Dzięki wsparciu podmiotów gospodarki społecznej, takich jak przedsiębiorstwa społeczne i spółdzielnie społeczne, lokalne inicjatywy i wspólnotowi dostawcy usług publicznych, pakt może przyczynić się do wzmocnienia pozycji kobiet, młodzieży i społeczności marginalizowanych, a jednocześnie promować godziwe zatrudnienie.
3.18. Rola młodych ludzi we współtworzeniu paktu ma pierwszoplanowe znaczenie dla zapewnienia inkluzywnego uczestnictwa i zaradzenia napotykanym przez nich trudnościom w uczestnictwie. EKES z zadowoleniem przyjmuje dotychczasowe działania na rzecz włączenia młodzieży w procesy konsultacyjne i apeluje o wdrożenie bardziej namacalnych działań i celów, które pozwolą zapobiec symbolicznemu działaniu i elitarystycznemu zawłaszczaniu. W szczególności należy zapewnić udział osób młodych z różnych środowisk społecznoekonomicznych i regionalnych, a wyniki konsultacji i propozycje powinny być monitorowane i oceniane przez niezależne organizacje w celu zapewnienia odpowiedzialności.
3.19. Niniejsza opinia została opracowana we współpracy z przedstawicielami młodzieży. EKES zaleca zaangażowanie osób młodych na wszystkich etapach procesu kształtowania polityki: od podejmowania decyzji po wdrażanie i ocenę polityki. Kluczowe znaczenie ma wdrożenie na wszystkich etapach solidnych mechanizmów monitorowania, informacji zwrotnej i rozliczalności.
4. Uwagi szczegółowe
Zaangażowanie społeczeństwa obywatelskiego
4.1. EKES podkreśla potrzebę zaangażowania wszystkich odpowiednich podmiotów społecznych, partnerów społecznych i organizacji społeczeństwa obywatelskiego z UE i krajów partnerskich w pakt w sposób zorganizowany i stały, wykraczający poza konsultacje ad hoc w kierunku zinstytucjonalizowanego uczestnictwa na wszystkich szczeblach sprawowania rządów. Powinno to obejmować powołanie stałego organu sterującego lub doradczego, udział przedstawicieli w grupach roboczych i panelach oceniających projekty, a także zagwarantowaną reprezentację podczas oficjalnych wydarzeń i w ramach ustalonych mechanizmów monitorowania. EKES wzywa również Komisję, aby rozważyła przekształcenie istniejącego Komitetu Monitorującego ds. Euromedu w Komitecie w pluralistyczny organ składający się z członków z krajów partnerskich, który odegra rolę w monitorowaniu i ocenie paktu.
4.2. EKES podkreśla, że udział społeczeństwa obywatelskiego musi być wbudowany w formalny proces polityczny. Dotyczy to w szczególności uczestnictwa osób młodych i ich włączenia w kluczowe procesy polityczne i debaty. Podkreśla również potrzebę przeprowadzania konsultacji terenowych po obu stronach przed spotkaniami politycznymi wysokiego szczebla, aby uniknąć podejścia wyłącznie odgórnego.
4.3. EKES podkreśla, że procesy monitorowania i oceny muszą mieć charakter partycypacyjny od samego początku - społeczeństwo obywatelskie powinno aktywnie uczestniczyć w opracowywaniu wskaźników, weryfikacji danych i interpretacji wyników oraz należy przeprowadzać z nim konsultacje w zakresie wdrażania. Komitet zwraca uwagę, że procesy te należy ustanowić już na etapie uruchamiania paktu, aby zapewnić znaczące zaangażowanie. EKES apeluje o utworzenie innowacyjnych ścieżek przekazywania informacji zwrotnych, w tym niezależnych ocen i "raportów alternatywnych", które umożliwią przedstawienie uzupełniających analiz i zapewnią zgodność działań z prawami człowieka i prawami pracowniczymi.
Działalność gospodarcza, inwestycje i handel
4.4. EKES apeluje o ukierunkowane inwestycje w projekty infrastrukturalne takie jak korytarz gospodarczy Indie - Bliski Wschód - Europa (IMEC). Obejmowałoby to budowę rurociągu do przesyłu zielonego wodoru i jego pochodnych łączącego Afrykę Północną, Zatokę Perską i Europę, wraz z centrami przetwarzania amoniaku w Omanie lub Egipcie pod wspólnym kierownictwem UE i Rady Współpracy Państw Zatoki, albo wspólne projekty w zakresie odsalania wody i energii odnawialnej na wschodnich wybrzeżach Morza Śródziemnego i Afryki Północnej. Produkcja energii ze źródeł odnawialnych z wykorzystaniem energii słonecznej, wiatrowej lub wodorowej oraz powiązane sieci energetyczne mogłyby przynieść znaczne korzyści całemu regionowi. Zrównoważona gospodarka wodna i rozwój infrastruktury zaopatrzenia w wodę stwarzają doskonałe możliwości współpracy, co ma znaczące korzystne skutki dla kobiet i dziewcząt. Zrównoważone rolnictwo i turystyka mogą stworzyć ekosystem dalszego rozwoju w zakresie zakwaterowania i żywności, a także produkcji i dostaw wyrobów rzemiosła i produktów tradycyjnych. EKES podkreśla, że ponieważ przystosowanie się do zmiany klimatu i bezpieczeństwo żywnościowe mają kluczowe znaczenie dla paktu, należy poprawić dostęp do obszarów wiejskich za pomocą specjalnych zasobów i finansowania, między innymi wspierających łączność.
4.5. Projekty i ukierunkowane inwestycje na rzecz zielonej i sprawiedliwej transformacji oraz długofalowy, zrównoważony rozwój gospodarczy o wartości dodanej dla lokalnych społeczności wymagają sprawiedliwych i włączających międzyregionalnych ram finansowych. Obecna współpraca między głównymi bankami rozwoju (EBI, EBOR, Bank Światowy, Islamski Bank Rozwoju) a innymi darczyńcami (MFW, agencje ONZ itp.) cechuje się rozdrobnieniem i niedostateczną koordynacją, a także brakiem spójnego ukierunkowania na integrację interesów krajów partnerskich i zapewnienie zrównoważonej reprezentacji tych krajów. Ustanowienie formalnego mechanizmu koordynacji inwestycji, takiego jak regionalny bank inwestycyjny lub fundusz z aktywnym udziałem krajów partnerskich i społeczeństwa obywatelskiego, umożliwiłoby mobilizację zasobów na rzecz kluczowych projektów infrastrukturalnych oraz wspieranie zielonego wzrostu sprzyjającego włączeniu społecznemu.
4.6. Przedsiębiorczość nadal ma zasadnicze znaczenie dla zrównoważonego rozwoju regionu Morza Śródziemnego. MMŚP, które stanowią podstawę rozwoju gospodarczego w całym regionie, potrzebują wsparcia w budowaniu zdolności w gospodarce cyfrowej oraz połączalności energetycznej i infrastrukturalnej zarówno w korytarzach północ-południe, jak i południe-południe. Projekty partnerskie, takie jak EBSOMED i unijna strategia Global Gateway, są ważnymi narzędziami pomagającymi przedsiębiorstwom rozwijać się i odnosić sukcesy w regionie i poza nim.
4.7. EKES wzywa do przyjęcia w pakcie strategii politycznych mających na celu rozwój i utrzymanie wiodących lokalnych przedsiębiorstw, zwłaszcza na krytycznych etapach wzrostu. Aby wzmocnić przedsięwzięcia prowadzone przez młodzież, EKES proponuje opracowanie pakietu wsparcia "Scale-up", który rozszerzałby inkubację poza etap zalążkowy, oferując dotacje w fazie wzrostu, mentoring i regionalne usługi wejścia na rynek. Ponadto EKES zaleca uruchomienie z myślą o MMŚP ośrodka przygotowań do wdrożenia mechanizmu dostosowywania cen na granicach z uwzględnieniem emisji CO2 (CBAM). W partnerstwie z organizacjami handlowymi UE, taka inicjatywa oferowałaby szkolenia techniczne, koordynację dotacji oraz jasny plan wprowadzenia CBAM, zapewniając MMŚP wystarczające przygotowanie do poruszania się w zmieniającym się otoczeniu regulacyjnym.
4.8. EKES zwraca uwagę, że pomimo zobowiązania do pogłębiania stosunków handlowych z krajami partnerskimi oraz ustanowienia eurośródziemnomorskiej strefy wolnego handlu, negocjacje dotyczące nowej generacji umów o wolnym handlu, takich jak pogłębione i kompleksowe umowy o wolnym handlu, wciąż nie zostały zakończone. Stanowczo zaleca, by pakt prowadził do wznowienia negocjacji w sprawie nowej generacji umów o wolnym handlu (FTA) zawierających rozdziały poświęcone zrównoważonemu rozwojowi, a także obejmujących wspólne zarządzanie mobilnością z wykorzystaniem możliwości zatrudnienia wynikających z tych umów oraz monitorowanie przez zorganizowane społeczeństwo obywatelskie za pośrednictwem wewnętrznych grup doradczych. EKES zdecydowanie wzywa Komisję, aby w ramach negocjacji prowadzonych na mocy paktu zobowiązała się przynajmniej do rozszerzenia obecnych umów o wolnym handlu, tak aby uwzględnić w nich rozdziały dotyczące zrównoważonego rozwoju, a także mechanizm monitorowania zbliżony do wewnętrznych grup doradczych. Jak wspomniano w dokumencie programowym, należy wnikliwie rozważyć włączenie krajów partnerskich do jednolitego rynku UE.
Zrównoważony rozwój i rozwój regionalny
4.9. EKES apeluje o pełne włączenie społeczeństwa obywatelskiego w inicjatywy Drużyny Europy, w których mogłoby ono brać udział w ustalaniu priorytetów, promować przejrzystość, odpowiedzialność oraz współpracę międzysektorową, a także zapewniać ukierunkowanie polityk na potrzeby społeczne i ludzkie. Uznając skuteczność takich modeli jak Forum Społeczeństwa Obywatelskiego Partnerstwa Wschodniego i unijny dialog młodzieżowy, EKES podkreśla, że te zorganizowane i odpowiednio finansowane platformy zaangażowania mogą stanowić cenny wzór.
4.10. EKES wzywa do zwiększenia wsparcia na rzecz ożywienia handlu między krajami partnerskimi w uzupełnieniu ich stosunków handlowych z UE w ramach paktu. To proaktywne wsparcie jest ważne dla wspierania stabilności i wzajemnych połączeń w całym regionie, a tym samym promowania wzrostu gospodarczego, dobrobytu oraz przyciągania umiejętności i inwestycji. Kluczowe znaczenie ma jednak uznanie, że podstawą tej stabilności jest pokój. W związku z tym EKES opowiada się za kompleksowymi ramami obejmującymi pokój, bezpieczeństwo i stabilność. Taka stabilność nie tylko przynosi korzyści regionowi śródziemnomorskiemu, ale również leży u podstaw strategicznej autonomii UE. Aby ta wizja mogła się urzeczywistnić, EKES wzywa ponadto, aby umowy dwustronne tworzyły solidne platformy wielostronne, które zapewnią bezpośrednią i równorzędną współpracę między wszystkimi zaangażowanymi krajami.
4.11. Unijne instrumenty, takie jak Erasmus+ i Interreg, muszą uwzględniać specjalne linie finansowania dla społeczeństwa obywatelskiego, obejmujące elastyczne kryteria kwalifikowalności, uproszczone wnioski oraz możliwości długoterminowego finansowania. Należy wykorzystać mechanizmy ponownego przyznawania dotacji, które z powodzeniem wdrożono na Bałkanach Zachodnich (Fundusz Bałkanów Zachodnich i Regionalne Centrum Rozwoju Społeczeństwa Obywatelskiego), aby poprawić dostęp do środków finansowych. Ponadto ustanowienie mechanizmów i programów pomocy technicznej może pomóc podmiotom lokalnym w uzyskaniu funduszy unijnych i zarządzaniu nimi.
4.12. EKES podkreśla potrzebę jasno zdefiniowanego pojęcia zielonych miejsc pracy i umiejętności, obejmującego również umiejętności nietechniczne, zwłaszcza kompetencje społeczne i emocjonalne, w celu opracowania skutecznych i efektywnych strategii politycznych wspierających zieloną transformację w całej gospodarce. Transformacja ta nie ogranicza się jedynie do zmian technicznych lub gospodarczych. Obejmuje ona także zmiany polityczne i kulturowe, co wymaga, aby kwestie środowiskowe były rozpatrywane w sposób intersekcjonalny. Aby to osiągnąć, konieczne jest pilne wypracowanie bardziej ekologicznej wizji społeczeństwa promującej całościową transformację łączącą polityki w zakresie umiejętności, energii i zatrudnienia. EKES opowiada się za wspieraniem przekonania, że rozwój gospodarczy oraz godne zielone miejsca pracy są możliwe do osiągnięcia również w krajach o niskich i średnich dochodach. Ponadto EKES wzywa Komisję do przeznaczenia wystarczających środków w ramach paktu, aby ułatwić korzystną dla wszystkich stron transformację ekologiczną w całym regionie Morza Śródziemnego.
4.13. EKES podkreśla kluczową rolę władz lokalnych, zwłaszcza na obszarach słabo rozwiniętych. Wzywa także do utworzenia stałych ośrodków wdrożeniowych w krajach partnerskich, współfinansowanych przez UE i zarządzanych we współpracy ze społeczeństwem obywatelskim, które będą wspierać budżety partycypacyjne, strategie realizacji celów zrównoważonego rozwoju, innowacje i monitorowanie. Aby promować spójność terytorialną, Komitet apeluje o wprowadzenie zachęt do współpracy miejskich i wiejskich społeczności w dziedzinach takich jak przystosowanie się do zmiany klimatu, żywność, energia i mobilność, wspieranych przez ukierunkowane środki dla obszarów wiejskich, wzorowanych na modelach takich jak unijne podejście LEADER/RLKS. Komitet opowiada się za stałymi centrami wdrożeniowymi skupiającymi wszystkie stosowne sektory z krajów partnerskich. Ich zadaniem byłoby opracowywanie budżetów partycypacyjnych i lokalnych strategii, rozwijanie innowacji i współpracy, budowanie zdolności oraz wspieranie projektów tematycznych w różnych dziedzinach. EKES podkreśla zarazem konieczność dostosowania mechanizmów uczestnictwa do specyficznych warunków lokalnych społeczeństwa obywatelskiego w miastach i na obszarach wiejskich - do takich mechanizmów należą fora regionalne, inkubatory społeczeństwa obywatelskiego na obszarach wiejskich oraz uproszczone dotacje dla podmiotów oddolnych.
4.14. Komitet z zadowoleniem przyjmuje plan wczesnej odbudowy, rekonstrukcji i rozwoju Strefy Gazy, przedstawiony 4 marca 2025 r., i wzywa Komisję do dostosowania finansowania unijnego do tej inicjatywy oraz do opowiedzenia się za pełnym włączeniem palestyńskiego społeczeństwa obywatelskiego jako partnera w procesie opracowywania i wdrażania postanowień oraz sporządzania niezależnych raportów alternatywnych w przypadku utrudnień w dostarczaniu pomocy.
4.15. Rola kultury w regionie Morza Śródziemnego jest kluczowa i może stanowić podstawę strategicznej współpracy. Obejmuje to ochronę dziedzictwa kulturowego, łagodzenie skutków kryzysu klimatycznego, odbudowę pokonfliktową, tworzenie miejsc pracy i innowacje w przemyśle kreatywnym, które sprzyjają wzrostowi gospodarczemu i spójności społecznej, inwestycje w umiejętności i przedsiębiorczość w branży kreatywnej oraz silną współpracę regionalną muzeów, uczelni i festiwali. EKES podkreśla, że pakt powinien opierać się na procesie neapolitańskim w zakresie współpracy kulturalnej w Europie i obejmować opracowanie wspólnych strategii mających na celu ochronę i wzmocnienie kultury jako dobra wspólnego regionu oraz ważnego narzędzia w stosunkach zewnętrznych UE. Komitet popiera ponadto utworzenie odpowiedniego funduszu kulturalnego regionu śródziemnomorskiego UE.
Kształcenie, szkolenie i zatrudnienie
4.16. EKES podkreśla kluczową rolę budowania zdolności i wychowania obywatelskiego, które należy włączyć do systemów kształcenia formalnego. Wzywa także do tworzenia kompleksowych programów, które wyposażą zarówno społeczeństwo obywatelskie, jak i władze lokalne w narzędzia służące odpowiedzialności w oparciu o udane inicjatywy takie jak Instrument na rzecz Społeczeństwa Obywatelskiego w regionie Morza Śródziemnego, aby zapewnić długoterminowy wpływ. EKES zwraca uwagę na potrzebę zapewnienia modułowych, wielojęzycznych szkoleń, które będą dostępne i ukierunkowane na społeczności marginalizowane i będą łączyły e-uczenie się, mentoring terenowy i wymianę partnerską.
4.17. Region Morza Śródziemnego boryka się z nieproporcjonalnie wysokimi stopami bezrobocia, zwłaszcza wśród kobiet i osób młodych. Wysoki odsetek pracy nierejestrowanej pogarsza warunki pracy i ochronę socjalną. Niezbędne jest, aby pakt zawierał przekrojowe środki na rzecz wzmocnienia pozycji kobiet, ułatwiające ich integrację na rynku pracy, zapobiegające dyskryminacji, molestowaniu i wszelkim formom nadużyć oraz umożliwiające im realizację potencjału poprzez podnoszenie kwalifikacji i szkolenia. Środki te powinny także zachęcać kobiety do obejmowania stanowisk kierowniczych w polityce, biznesie i sektorze obywatelskim, tak aby mogły one pełnić rolę wzorców do naśladowania.
4.18. EKES apeluje, by współpraca w dziedzinie edukacji w ramach paktu wykraczała poza szkolnictwo wyższe. Podkreśla konieczność ukierunkowanego wsparcia dla młodzieżowych programów budowania zdolności oraz kształcenia zawodowego, które wzmocnią umiejętności cyfrowe i umiejętność czytania i pisania, wraz ze szkoleniami skierowanymi do młodzieży niekształcącej się, niepracującej ani nieszkolącej się (NEET), kobiet oraz osób z niepełnosprawnościami, co zapewni im równy dostęp do możliwości.
4.19. EKES popiera inwestycje w umiejętności cyfrowe z uwzględnieniem zróżnicowanych potrzeb różnych grup wiekowych. Podkreśla również ciągłą potrzebę wdrażania zaleceń dotyczących skutecznych mechanizmów transformacji cyfrowej; obejmuje to inicjatywy szkoleniowe w zakresie umiejętności cyfrowych, kursy zgodne z Europejską Fundacją Kształcenia, wytyczne dotyczące umiejętności cyfrowych w obliczu dezinformacji oraz infrastrukturę cyfrową i projekty współpracy prowadzone przez organy takie jak Unia dla Śródziemnomorza.
4.20. Kształcenie pozaformalne odgrywa kluczową rolę w regionie Morza Śródziemnego, szczególnie w ramach rozwoju młodzieży, doskonalenia umiejętności, włączenia społecznego i uczenia się przez całe życie, w związku z czym należy zapewnić stałe wsparcie dla działań edukacyjnych poza tradycyjnym systemem szkolnictwa.
4.21. EKES podkreśla znaczenie wzmocnienia istniejących struktur w obszarze szkolnictwa wyższego takich jak Unia Uniwersytetów Śródziemnomorskich (UNIMED) oraz dwa uniwersytety eurośródziemnomorskie (w Maroku i Słowenii) i sugeruje rozszerzenie współpracy. Komitet opowiada się za wsparciem rozszerzenia działalności UNIMED na wszystkie państwa obszaru eurośródziemnomorskiego oraz utworzenie instrumentów finansowych wspierających to rozszerzenie i zapewniających możliwości rotacji studentów i naukowców. Wprowadzenie funkcji ambasadorów młodzieży regionu śródziemnomorskiego wzmocniłoby systematyczną wymianę między organizacjami społeczeństwa obywatelskiego działającymi na poziomie szkolnym i uniwersyteckim.
Bruksela, dnia 18 września 2025 r.
Przewodniczący
Europejskiego Komitetu Ekonomiczno-Społecznego Oliver RÖPKE
| Identyfikator: | Dz.U.UE.C.2026.28 |
| Rodzaj: | opinia |
| Tytuł: | Opinia Europejskiego Komitetu Ekonomiczno-Społecznego - Nowy pakt na rzecz regionu śródziemnomorskiego (opinia rozpoznawcza) |
| Data aktu: | 2026-01-16 |
| Data ogłoszenia: | 2026-01-16 |