Opinia Europejskiego Komitetu Ekonomiczno-Społecznego - Zdrowa planeta dla zdrowych ludzi: w kierunku kompleksowego podejścia Jedno zdrowie (opinia z inicjatywy własnej)
Opinia Europejskiego Komitetu Ekonomiczno-SpołecznegoZdrowa planeta dla zdrowych ludzi: w kierunku kompleksowego podejścia "Jedno zdrowie" (opinia z inicjatywy własnej)(C/2026/16)
Współsprawozdawca: Arnaud SCHWARTZ
Doradczynie i doradcy Bonolo MADIBE (z ramienia sprawozdawczyni)
Decyzja Zgromadzenia Plenarnego 23.1.2025
Podstawa prawna Art. 52 ust. 2 regulaminu wewnętrznego
Sekcja odpowiedzialna Sekcja Rolnictwa, Rozwoju Wsi i Środowiska Naturalnego
Data przyjęcia przez sekcję 25.6.2025
Data przyjęcia na sesji plenarnej 18.9.2025
Sesja plenarna nr 599
Wynik głosowania (za/przeciw/wstrzymało się) 113/0/3
1. Wnioski i zalecenia
1.1. Podejście "Jedno zdrowie" ratuje życie, umożliwia oszczędności kosztów oraz stymuluje innowacje i konkurencyjność dzięki tworzeniu wielostronnych, wielopoziomowych i międzysektorowych perspektyw i współpracy. W dzisiejszym świecie staje się to konieczne. Dlatego EKES zachęca instytucje unijne do opracowania kompleksowej strategii UE "Jedno zdrowie", a następnie planu działania wraz z odpowiednimi środkami finansowymi. Plan ten powinien uwzględniać podejście oparte na wielopoziomowym sprawowaniu rządów z udziałem różnych podmiotów w celu wsparcia państw członkowskich w jego wdrażaniu.
1.2. Aby rzeczywiście przezwyciężyć hermetyczne sposoby myślenia i zapewnić koordynację horyzontalną, EKES zaleca wzmocnienie dyrekcji DG SANTE, która jest konkretnie odpowiedzialna za podejście "Jedno zdrowie", a przy tym sprzyjanie jednocześnie skutecznej współpracy między wszystkimi właściwymi dyrekcjami generalnymi.
1.3. EKES podkreśla potrzebę włączenia podejścia "Jedno Zdrowie" do wszystkich głównych ram polityki UE oraz uwzględnienia tej perspektywy w istniejących i przyszłych ramach politycznych. Ponadto EKES zaleca zacieśnienie współpracy między agencjami UE, wspieranie synergii z partnerami międzynarodowymi i propagowanie pluralistycznego zarządzania poprzez wzmocniony dialog społeczny i obywatelski, aby zapewnić szerokie wsparcie i dostosowanie do globalnych wysiłków "Jedno zdrowie".
1.4. EKES wzywa Komisję do przeznaczenia w następnych wieloletnich ramach finansowania specjalnych środków finansowych na wsparcie wdrażania podejścia "Jedno zdrowie", ze szczególnym uwzględnieniem rozwiązań opartych na zasobach przyrody, prewencji, lokalnej infrastruktury i badań naukowych.
1.5. EKES uważa, że zasadnicze znaczenie ma wspieranie zintegrowanego monitorowania zagrożeń dla środowiska oraz zdrowia ludzi i zwierząt, a także finansowanie badań transdyscyplinarnych na potrzeby systemów wczesnego ostrzegania, rozwoju polityki i strategii budowania odporności. Należy koniecznie wzmocnić współpracę międzynarodową, by zająć się kompleksowym charakterem tych zagrożeń oraz stworzyć bazę wiedzy potrzebną do skutecznej i skoordynowanej reakcji globalnej.
1.6. EKES wzywa do wprowadzenia integracyjnych mechanizmów angażujących podmioty lokalne, decydentów, podmioty gospodarcze, zorganizowane społeczeństwo obywatelskie, przemysł, organy odpowiedzialne za zdrowie ludzi i zwierząt, organy ochrony środowiska oraz narażone społeczności i młodzież na wszystkich etapach opracowywania, wdrażania i oceny polityki.
1.7. EKES uważa, że zasadnicze znaczenie ma promowanie ukierunkowanych inicjatyw edukacyjnych i szkoleniowych dla młodych ludzi, konsumentów, pracowników służby zdrowia, służb weterynaryjnych, paraprofesjonalistów i organów publicznych, aby podmioty te mogły lepiej zrozumieć środowiskowe i społeczne uwarunkowania zdrowia.
1.8. EKES podkreśla znaczenie określenia szczególnych wyzwań, przed którymi stoją rolnictwo, rybołówstwo, leśnictwo i przemysł w procesie przechodzenia na zrównoważone praktyki zgodne z zasadą "Jedno zdrowie" oraz sprostania tym wyzwaniom. Ponadto uważa, że ważne jest uwzględnienie potrzeb i obaw osób znajdujących się w najtrudniejszej sytuacji (ze względu na ich eksposom 1 ) oraz rozważenie sposobów ich wspierania.
1.9. EKES jest zdania, że w strategii "Jedno zdrowie" trzeba uwzględnić globalne skutki finansowe i handlowe, w tym wprowadzenie klauzul lustrzanych dotyczących zdrowia i środowiska w umowach handlowych w celu ochrony zdrowia publicznego i zapewnienia równych warunków działania.
2. Kontekst
2.1. "Jedno zdrowie" to zintegrowane, jednoczące podejście, którego celem jest równowaga i optymalizacja zdrowia ludzi, zwierząt i ekosystemów. Mobilizuje ono wiele sektorów, dyscyplin i grup na różnych poziomach społeczeństwa do współpracy na rzecz wspierania dobrostanu i przeciwdziałania zagrożeniom dla zdrowia i ekosystemów. Jednocześnie chodzi o zaspokojenie zbiorowego zapotrzebowania na czystą wodę, energię i powietrze oraz bezpieczną i wartościową żywność, podejmowanie działań w zakresie zmiany klimatu i przyczynienie się do zrównoważonego rozwoju. Główne podstawowe zasady obejmują: równość, włączenie i dostępność; równowagę społecznoekologiczną; zarządzanie i odpowiedzialność człowieka za integralność ekosystemów; współpracę przekrojową uwzględniającą różne sektory 2 .
2.2. Zdrowie ludzi, zwierząt, roślin i ekosystemów jest ściśle powiązane i współzależne, ponieważ wszystkie te elementy są nieodłączną częścią tego samego środowiska naturalnego. Zakłócenia spowodowane przez człowieka - takie jak wylesianie, zanieczyszczenie i rozprzestrzenianie się grzybów spowodowane zmianą klimatu - mogą prowadzić do zakłóceń ekosystemów i zwiększać ryzyko rozwoju i rozprzestrzeniania się nowych chorób ludzi, zwierząt i roślin. Potrójny kryzys planetarny (zmiana klimatu, utrata różnorodności biologicznej i zanieczyszczenie) oraz pandemia COVID-19 uwypukliły potrzebę wprowadzenia globalnych ram w celu lepszego nadzoru, a także bardziej całościowego, zintegrowanego systemu, który będzie w stanie zapobiegać zagrożeniom zdrowia, a także przygotować się i reagować na nie.
2.3. Według Banku Światowego oczekiwane globalne korzyści wynikające z wdrożenia podejścia "Jedno zdrowie" oszacowano w 2022 r. na co najmniej 36,2 mld EUR rocznie. Szacowane roczne potrzeby w związku z wydatkami na profilaktykę wynoszą mniej niż 10 % tych korzyści 3 . Według Światowej Organizacji Zdrowia od 2003 r. choroby i pandemie doprowadziły do śmierci ponad 15 mln osób i strat gospodarczych w wysokości 3,52 bln EUR 4 . Lepiej zapobiegać niż leczyć - jest to najlepsza inwestycja na rzecz ludzkości i konkurencyjności i jedyna droga do gospodarki usług opiekuńczych, jakiej potrzebujemy 5 .
2.4. Prawo do zdrowego środowiska ma zasadnicze znaczenie dla społecznego i gospodarczego dobrostanu ludzi w Europie i na świecie 6 . Uznając to prawo w rezolucji Zgromadzenia Ogólnego ONZ nr 76/300 i rezolucji parlamentarnej UE z 7 października 2021 r., podkreślono potrzebę promowania zintegrowanych działań na rzecz zdrowia ludzi, zwierząt i środowiska jako podstawowych filarów działań na rzecz podejścia "Jedno zdrowie" w zglobalizowanym świecie. Szacuje się, że ponad 50 % światowego PKB zależy od przyrody 7 , a ok. 40 % miejsc pracy
na świecie bezpośrednio zależy od zdrowych ekosystemów 8 . W unijnych programach działań w zakresie ochrony środowiska coraz częściej uznaje się zdrowe środowisko za prawo. W 8. programie działań w zakresie ochrony środowiska wyraźnie zaznaczono, że "[p]ostępy ku uznaniu prawa do czystego, zdrowego i zrównoważonego środowiska, określonego w rezolucji 48/13 Rady Praw Człowieka Organizacji Narodów Zjednoczonych, są warunkiem podstawowym osiągnięcia celów priorytetowych 8. EAP" 9 .
2.5. W tym kontekście celem opinii z inicjatywy własnej będzie:
- opracowanie strategicznej i kompleksowej wizji społeczeństwa obywatelskiego w zakresie podejścia "Jedno zdrowie" w UE;
- zbudowanie nowej narracji dla ludzi i planety, wzmacniającej wzajemne powiązania między zdrowymi i odpornymi ekosystemami a dobrobytem;
- zbadanie konkretnych przykładów powiązań między zdrowiem ludzi, zwierząt, roślin a środowiskiem oraz określenie skutecznych sposobów rozwinięcia strategii "Jedno zdrowie";
- podjęcie działań następczych w związku z konferencją "Jedno zdrowie" 10 , która odbyła się w listopadzie 2023 r., oraz sprawozdaniem opracowanym w ramach Mechanizmu Doradztwa Naukowego (SAM) w sprawie zarządzania podejściem "Jedno zdrowie" w UE 11 , tak aby wnieść wkład w prace Komisji nad tym podejściem, jego opracowywaniem i wdrażaniem w UE.
3. Konkretne przykłady podejścia "Jedno zdrowie"
3.1. Podejście "Jedno zdrowie" zapewnia całościową i interdyscyplinarną strategię, w kontekście której uznaje się wzajemne powiązania między zdrowiem ludzi, zwierząt, roślin i środowiska. Promując podejście międzysektorowe i zachęcając do stosowania innowacyjnych modeli wielopoziomowego sprawowania rządów, ramy te pozwalają reagować kompleksowo na złożone i wieloaspektowe wyzwania zdrowotne.
3.2. Rosnące koszty wynikające z bezczynności UE w zakresie zanieczyszczenia, niebezpiecznych chemikaliów i zmiany klimatu sięgają setek miliardów euro rocznie w przypadku szkód dla zdrowia i środowiska oraz oznaczają tysiące ofiar śmiertelnych. Wskazuje to wyraźnie na pilną potrzebę spójnych i ambitnych działań politycznych, ze szczególnym naciskiem na środki i działania zapobiegawcze.
3.3. Choroby odzwierzęce i oporność na środki przeciwdrobnoustrojowe (AMR)
3.3.1. Choroby odzwierzęce, pochodzące z patogenów przenoszonych między zwierzętami a ludźmi, stanowią ponad 75 % nowo pojawiających się chorób zakaźnych u ludzi 12 . Ich występowanie jest spowodowane działalnością antropogeniczną, m.in. urbanizacją, wylesianiem, globalizacją i wzmożonymi interakcjami między człowiekiem a zwierzętami, a także czynnikami środowiskowymi i biologicznymi. Zmiana klimatu i utrata różnorodności biologicznej przyspieszone przez działalność człowieka sprzyjają rozprzestrzenianiu się chorób odzwierzęcych poprzez zmianę ekosystemów, zwiększenie kontaktu między ludźmi a dziką fauną i florą oraz rozszerzenie zakresu wektorów przenoszących patogeny. Lepsza integracja systemów nadzoru, wspierana przez platformy UE takie jak Europejskie Obserwatorium ds. Klimatu i Zdrowia, ma - obok zintegrowanych systemów nadzoru powiązań między wektorami, zwierzętami i zdrowiem ludzi - kluczowe znaczenie dla wczesnego wykrywania i monitorowania potencjalnych zagrożeń dla zdrowia oraz reagowania na nie. Ponadto wspólna ocena ryzyka i decyzja w sprawie środków kontroli we wszystkich sektorach mają zasadnicze znaczenie dla zapobiegania wpływowi chorób odzwierzęcych i chorób przenoszonych przez wektory na zdrowie ludzi i jego ograniczenia. Ekosystemy takie jak lasy, obszary odbudowane lub chronione oraz miejskie gospodarstwa rolne odgrywają kluczową rolę w ograniczaniu tego ryzyka poprzez promowanie różnorodności biologicznej i równowagi ekosystemów, zmniejszanie prawdopodobieństwa przenoszenia chorób między zwierzętami a ludźmi oraz podnoszenie świadomości na temat zrównoważonych praktyk rolniczych i zdrowotnych.
3.3.2. Oporność na środki przeciwdrobnoustrojowe (AMR) jest rosnącym zagrożeniem dla zdrowia na świecie, spowodowanym niewłaściwym i nadmiernym stosowaniem antybiotyków u ludzi i zwierząt oraz w rolnictwie, co prowadzi do powstania patogenów opornych na leki, które już obecnie każdego roku powodują ponad milion zgonów. Rozprzestrzenianie się AMR zagraża bezpieczeństwu żywności, zmniejsza wydajność gospodarstw rolnych i utrudnia leczenie. Jednocześnie AMR rozprzestrzenia się za pośrednictwem skażonej żywności, środowiska rolniczego i źródeł
13 . Przeciwdziałanie AMR nie tylko gwarantuje, że państwa członkowskie zapewniają skuteczność środków przeciwdrobnou- strojowych stosowanych w leczeniu chorób zakaźnych, ale również chroni wszystkie grupy szczególnie wrażliwe o ograniczonym dostępie do usług opieki zdrowotnej.
3.4. Zanieczyszczenie powietrza, wody i gleby,
3.4.1. Zanieczyszczenie powietrza jest głównym środowiskowym zagrożeniem zdrowia w Europie. Powoduje ono choroby układu oddechowego i układu krążenia, raka płuc i przedwczesne zgony. Około 250 tys. przedwczesnych zgonów rocznie można przypisać cząstkom takim jak PM2.5, NO2, i O3 14 . Chociaż podejmowane wysiłki przyczyniły się do ograniczenia skutków zdrowotnych związanych z zanieczyszczeniem powietrza, konieczne są dalsze działania, aby osiągnąć unijne cele zerowego poziomu emisji zanieczyszczeń, jak przedstawiono w drugich ramach monitorowania i prognoz eliminacji zanieczyszczeń 15 , a także aby zapobiegać problemom zdrowotnym takim jak astma, udary i potencjalne powiązania z demencją. Oprócz zagrożeń dla zdrowia ludzkiego zanieczyszczenie powietrza degraduje ekosystemy, ponieważ powoduje zakwaszanie i eutrofizację oraz niszczy warstwę ozonową, szkodząc różnorodności biologicznej, zmniejszając plony i osłabiając podstawowe usługi ekosystemowe. Zanieczyszczenie hałasem powoduje również wysoki stres u co najmniej 18 mln osób, a 5 mln osób doświadcza poważnych zaburzeń snu wskutek długotrwałego narażenia na hałas 16 .
3.4.2. Zanieczyszczenie i zmiana klimatu nasilają rozprzestrzenianie się chorób przenoszonych przez wodę i żywność z powodu zmiany struktury opadów, wyższych temperatur i coraz większego zanieczyszczenia wody. Zmiana klimatu pogarsza deficyt wody: dostępność i jakość wody ulega pogorszeniu w wyniku susz, rosnących temperatur i ekstremalnych opadów deszczu. W nieproporcjonalnym stopniu dotyka to społeczności znajdujące się w trudnej sytuacji, a także negatywnie wpływa na higienę i warunki sanitarne. Ponadto ulewne opady deszczu i wadliwe systemy kanalizacyjne są źródłem ognisk epidemicznych chorób takich jak cholera, Escherichia coli, wirusowe zapalenie wątroby typu A i Vibrio, ponieważ zanieczyszczona woda przechodzi do systemów zaopatrzenia w wodę i systemów nawadniania. Ponadto choroby przenoszone przez żywność powiązane z zanieczyszczonymi produktami świeżymi, takie jak norowirus i salmonella, stanowią poważne zagrożenie dla zdrowia publicznego, co uwypukla potrzebę poprawy uzdatniania wody, zadbania o higienę i wprowadzenia środków bezpieczeństwa żywności.
3.4.3. Gleba ma zasadnicze znaczenie dla wszystkich ekosystemów lądowych i ich różnorodności biologicznej. Potrzebny jest aktywny i zdrowy biologiczny ekosystem gleby z bogactwem zwierząt glebowych i drobnoustrojów, aby zapewnić wystarczającą ilość składników odżywczych oraz umożliwić rozkład, filtrowanie lub inaktywowanie substancji zanieczyszczających. Substancje zanieczyszczające mogą przeniknąć do gleby na różne sposoby i mogą wpływać na organizmy żyjące w glebie, zmniejszając różnorodność gatunków roślin, zanieczyszczać łańcuch pokarmowy, wodę pitną i wodę do nawadniania, a także rozprzestrzeniać się w wyniku powodzi, spływu powierzchniowego oraz erozji wodnej i wietrznej 17 . Zdrowe rośliny pomagają utrzymać zdrowe ekosystemy glebowe. Przyczyniają się one do żyzności gleby i zapobiegają erozji. Natomiast niezdrowe rośliny mogą prowadzić do degradacji gleby, co ma kaskadowe konsekwencje dla wydajności rolnictwa i ogólnego dobrostanu środowiska.
3.4.4. Wysiłki na rzecz osiągnięcia unijnych celów zerowego poziomu emisji zanieczyszczeń do 2030 r. mają fundamentalne znaczenie dla ochrony zdrowia i środowiska. Osiągnięcie ambitnych celów określonych w planie działania na rzecz eliminacji zanieczyszczeń 18 będzie wymagało nieustannych wysiłków opartych na podejściu "Jedno zdrowie", w którym uznaje się wzajemne powiązania między zdrowiem ludzi, zwierząt, roślin i środowiska.
3.5. Zmiana klimatu
3.5.1. Rosnące temperatury oraz ekstremalne ciepło i wilgotność spowodowane zmianą klimatu stwarzają poważne zagrożenia dla zdrowia - takie jak udary cieplne, odwodnienie oraz nasilenie chorób układu krążenia, układu oddechowego i chorób neurologicznych 19 . Fale upałów dodatkowo obciążają systemy opieki zdrowotnej; prowadzą do gwałtownego wzrostu liczby wizyt na ostrych dyżurach i pogarszania się chorób przewlekłych, a także wpływają na funkcje poznawcze i produktywność. Ekstremalne upały w czasie ciąży wiążą się ze zwiększonym ryzykiem przedwczesnego porodu, niskiej masy urodzeniowej i urodzeń martwych. Stres cieplny może dodatkowo wpływać na
funkcje układu krążenia matki, odwodnienie i przepływ krwi przez łożysko, potencjalnie zakłócając rozwój płodu 20 . Z drugiej strony pożary lasów jeszcze bardziej zwiększają ryzyko dla zdrowia i bezpieczeństwa ludzi i zwierząt, zwłaszcza tych żyjących w wyjątkowo gorących środowiskach. Gotowość musi również obejmować ściślejszą koordynację między systemami opieki zdrowotnej a przystosowaniem się do zmiany klimatu, zwłaszcza w regionach znajdujących się w trudnej sytuacji i na obszarach transgranicznych.
3.5.2. Zmiana klimatu znacząco wpływa na choroby przenoszone przez wektory, zmieniając rozkład temperatur, rozszerzając siedliska i intensyfikując obieg wody. Rosnące temperatury wydłużają okresy występowania i geograficzny zakres wektorów, np. Aedes aegypti, zwiększając rozprzestrzenianie się chorób takich jak denga i choroba wywołana wirusem zika. Opady deszczu stwarzają doskonałe warunki dla rozmnażania się komarów, zaś susze mogą również przyczyniać się do wybuchu epidemii, gdyż zbierana w pojemnikach woda stanowi wylęgarnię komarów. Te zmiany klimatyczne, w połączeniu z czynnikami społeczno-gospodarczymi, uwypuklają pilną potrzebę wprowadzenia adaptacyjnych środków w dziedzinie zdrowia publicznego w celu ograniczenia ryzyka chorób przenoszonych przez wektory.
3.5.3. Wykorzystanie instrumentów takich jak ISWMR - "Globalny wymiar Europy" oraz inicjatyw "Drużyna Europy" w celu inwestowania we wzmocnienie systemów opieki zdrowotnej oraz badania i rozwój w zakresie szczepionek, ukierunkowane zarówno na zdrowie zwierząt, jak i ludzi, umożliwiłoby UE reagowanie na wspólne zagrożenia dla zdrowia u ich źródła oraz promowanie rozwiązań, które dostosowują inwestycje w dziedzinie zdrowia do szerszych celów rozwojowych. Za pośrednictwem strategii UE w dziedzinie zdrowia na świecie i strategii Global Gateway Unia Europejska może promować zintegrowane transgraniczne działania podejmowane w reakcji na zagrożenia zdrowotne, które poprawiają zdrowie ludzi i zwierząt, a jednocześnie wzmacniają globalne bezpieczeństwo zdrowotne zarówno w krajach partnerskich, jak i w państwach członkowskich UE.
3.6. Bezpieczeństwo żywnościowe i bezpieczeństwo żywności
3.6.1. Zmiana klimatu spowodowana coraz większymi emisjami gazów cieplarnianych powoduje stres termiczny dla upraw, zmniejszając plony i hamując wzrost roślin ze względu na zwiększoną ilość ozonu w warstwie przyziemnej. Ekstremalne zdarzenia pogodowe, takie jak susze i powodzie, dodatkowo zagrażają rolnictwu - same susze odpowiadają za 65 % światowych strat w uprawach, co przekłada się na straty w rocznej produkcji rolnej sięgające 11,45 mld EUR 21 . Zakłócenia te powodują wzrost cen żywności, obniżają jakość odżywczą i przyczyniają się do problemów zdrowotnych takich jak otyłość, a jednocześnie pogłębiają nierówności zdrowotne na świecie 22 .
3.6.2. Bezpieczeństwu żywnościowemu i bezpieczeństwu żywności w coraz większym stopniu zagraża zanieczyszczenie środowiska, ekstremalne warunki pogodowe, pestycydy, zanieczyszczone rośliny i opakowania żywności, które mogą wprowadzać zagrożenia mikrobiologiczne i szkodliwe chemikalia do łańcucha dostaw żywności. Substancje chemiczne, takie jak BPA, ftalany, PFAS i inne substancje chemiczne mające kontakt z żywnością (FCC) mogą uwalniać się z materiałów opakowaniowych, powodując poważne zagrożenia dla zdrowia, w tym zaburzania funkcjonowania układu hormonalnego, zmniejszenie płodności i potencjalne działanie rakotwórcze. Pomimo wysiłków regulacyjnych, takich jak proponowany przez UE zakaz stosowania BPA, nadal stosuje się tysiące FCC, co budzi obawy w związku z ich długoterminowym wpływem na zdrowie ludzi i jakość żywności. Edukacja konsumentów będzie miała kluczowe znaczenie dla umożliwienia ludziom dokonywania zdrowszych i bardziej zrównoważonych wyborów żywieniowych. Jednocześnie zasadnicze znaczenie ma utrzymanie spójności regulacyjnej, a tym samym uniknięcie niepożądanych konsekwencji, takich jak przerwy w zapasach i dostępności materiałów do pakowania żywności, co mogłyby zagrozić bezpieczeństwu żywnościowemu.
3.6.3. Dalsze przeciwdziałanie tym zagrożeniom i ich minimalizowanie ma kluczowe znaczenie dla ochrony globalnych systemów żywnościowych oraz zdrowia publicznego. Pomimo niedawnych usprawnień i istotnych wysiłków podejmowanych przez rolników i rybaków w celu stosowania bardziej zrównoważonych praktyk, potrzebne jest większe wsparcie, aby w pełni wdrożyć takie praktyki i cele prawodawstwa UE w zakresie ochrony środowiska. Ustanowienie zintegrowanych polityk UE łączących rolnictwo i zdrowie mogłoby promować zrównoważone praktyki rolnicze, które zmniejszają stosowanie środków przeciwdrobnoustrojowych, narażenie na pestycydy i ryzyko związane z chorobami odzwierzęcymi, przynosząc bezpośrednie korzyści dla zdrowia ludzkiego 23 . Dzięki dostosowaniu polityki rolnej do celów w zakresie zdrowia publicznego Unia Europejska wzmocniłaby program "Jedno zdrowie", wspierając odporne systemy żywnościowe i zdrowsze populacje.
3.7. Skutki dla zdrowia psychicznego
3.7.1. Szacuje się, że do 2030 r. wpływ zmiany klimatu, zanieczyszczenia powietrza i niewystarczającego dostępu do terenów zielonych na zdrowie psychiczne wyniesie ponad 41,41 mld EUR rocznie, a do 2050 r. wzrośnie do ponad 473,17 mld EUR rocznie 24 . Dla młodych Europejczyków jest to znak, że potrzeba większych inwestycji w miejskie planowanie przestrzenne, w ramach którego priorytetowo traktuje się dostęp do przyrody, aby opracować podejście prewencyjne promujące dobrostan (np. poprzez zapewnienie środowiska dla interakcji społecznych, ćwiczeń i relaksacji) i zmniejszające negatywne skutki ekstremalnych upałów.
3.7.2. Zmiana klimatu, zwłaszcza ekstremalne upały i klęski żywiołowe, pogłębiają również problemy ze zdrowiem psychicznym, zwiększając ryzyko śmierci i powodując wzrost hospitalizacji -zwłaszcza osób z istniejącymi już zaburzeniami zdrowia psychicznego. Wysokie temperatury wiążą się z wyższymi wskaźnikami samobójstw, zwłaszcza gwałtownych, co pokazuje, jak ważne są strategie zapobiegania samobójstwom i środki dostosowawcze 25 . Ponieważ przewiduje się wzrost częstotliwości ekstremalnych upałów, publiczne systemy opieki zdrowotnej muszą uwzględniać kwestie zdrowia psychicznego w systemach ostrzegania, aby ograniczyć takie zagrożenia.
3.7.3. Coraz większe odseparowanie ludzi od przyrody w połączeniu z wydłużonym czasem spędzonym przed ekranami ma również szkodliwy wpływ na zdrowie psychiczne. Długotrwałe korzystanie z urządzeń cyfrowych często prowadzi do poczucia izolacji, lęku i depresji, ponieważ ludzie przestają czerpać korzyści z łagodzącego napięcia i przywracającego równowagę spędzania czasu na zewnątrz. To odejście od doświadczeń związanych z przyrodą ogranicza możliwości aktywności fizycznej i dobrostanu emocjonalnego, pogłębiając wyzwania związane ze zdrowiem psychicznym w dzisiejszym pędzącym świecie opartym na wirtualnych relacjach.
4. Wizja strategii UE "Jedno zdrowie"
4.1. EKES popiera zalecenia z konferencji, która odbyła się w Luksemburgu w 2023 r., dotyczące opracowania i wdrożenia podejścia "Jedno zdrowie" 26 i z zadowoleniem przyjmuje utworzenie międzyagencyjnej grupy zadaniowej "Jedno zdrowie" na poziomie Unii Europejskiej. Aby przełamać wszelkie hermetyczne sposoby myślenia EKES proponuje dalsze wzmocnienie dyrekcji DG SANTE zajmującej się podejściem "Jedno zdrowie" w jej działaniach horyzontalnych. Uważa ponadto, że zasadnicze znaczenie ma ścisła i skoordynowana współpraca wszystkich dyrekcji generalnych zajmujących się tą kwestią 27 .
4.2. Ponadto EKES podkreśla potrzebę włączenia podejścia "Jedno zdrowie" do wszystkich strategii politycznych UE, ale w szczególności do obecnych nadrzędnych polityk, Paktu dla czystego przemysłu, przyszłego pakietu dotyczącego przemysłu chemicznego oraz Wizji dla rolnictwa i żywności.
4.3. EKES zaleca, by UE opracowała silniejszą politykę zdrowia publicznego, która w pełni uwzględnia skutki potrójnego kryzysu planetarnego i związane z nim zagrożenia. Obejmuje to rozszerzenie transdyscyplinarnych badań naukowych i monitorowanie wskaźników zdrowotnych związanych z klimatem, środowiskiem i zanieczyszczeniem, poprawę systemów wczesnego ostrzegania i reagowania na stany zagrożenia oraz inwestowanie w odporną infrastrukturę zdrowotną. Ponadto konieczne jest przyjęcie w ramach polityki klimatycznej i środowiskowej sprawiedliwego podejścia, które chroni osoby znajdujące się w najtrudniejszej sytuacji. Należy w dalszym ciągu mobilizować Europejskie Obserwatorium ds. Klimatu i Zdrowia, aby wspierać podejmowanie decyzji na szczeblu krajowym i wzmacniać powiązania między zdrowiem publicznym a przystosowaniem się do zmiany klimatu i odpornością na tę zmianę. Działania obserwatorium powinny być koordynowane z głównymi podmiotami UE, takimi jak agencje techniczne, aby mogły być prowadzone w oparciu o odpowiednie informacje w sektorach zdrowia roślin i zwierząt, a także zdrowia środowiskowego i zdrowia publicznego. Takie podejście będzie wymagało koordynacji między różnymi sektorami i dyscyplinami oraz przyniesie istotne wspólne korzyści w obszarach takich jak bezpieczeństwo żywności i bezpieczeństwo żywnościowe, woda i warunki sanitarne, zdrowa dieta, przystosowanie się do zmiany klimatu i łagodzenie jej skutków, ochrona środowiska, zapobieganie chorobom zakaźnym i niezakaźnym, zdrowie zawodowe i psychiczne 28 .
4.4. EKES uznaje, że aby przezwyciężyć ograniczenia wynikające z rozdrobnionych, specyficznych dla danego sektora sposobów podejścia, istnieje pilna potrzeba transdyscyplinarnego paradygmatu, który wspierałby wspólne ramy koncepcyjne i zachęcał do innowacyjnych modeli zarządzania. Takie ramy muszą obejmować wymiar społeczny i kłaść nacisk na inkluzywną współpracę międzynarodową, wykraczając poza ukierunkowanie wyłącznie na człowieka w celu całościowego uwzględnienia wymiaru środowiskowego 29 .
4.5. Na szczeblu ONZ, za pośrednictwem połączonych wysiłków czterech organizacji (FAO, UNEP, WHO i WOAH), w 2022 r. opracowano i uruchomiono kompleksowy wspólny plan działania "Jedno zdrowie" 30 , a w 2023 r. opublikowano "Przewodnik dotyczący wdrażania wspólnego planu działania »Jedno zdrowie« na szczeblu krajowym" 31 . W przygotowywaniu obu dokumentów pomagał zespół ekspertów wysokiego szczebla "Jedno zdrowie". EKES wzywa instytucje UE do rozwijania współpracy międzysektorowej i międzyinstytucjonalnej między różnymi służbami. Chociaż Europejskie Obserwatorium ds. Klimatu i Zdrowia prowadzi partnerską współpracę z różnymi organizacjami europejskimi i międzynarodowymi w celu zapewnienia dostępu do odpowiednich informacji i narzędzi naukowych, należy poprawić koordynację polityczną między wszystkimi zainteresowanymi stronami.
4.6. EKES stwierdza również, że opracowanie i skuteczne wdrożenie podejścia "Jedno zdrowie" będzie wymagało - na każdym etapie procesu decyzyjnego - inkluzywnej współpracy wykraczającej poza środowisko akademickie, angażującej podmioty lokalne, decydentów, podmioty gospodarcze, zorganizowane społeczeństwo obywatelskie, przemysł, organy odpowiedzialne za zdrowie ludzi i zwierząt, a także organy ochrony środowiska i dotknięte społeczności, w tym ludność rdzenną i młodzież, aby zapewnić sprawiedliwe rozwiązania dostosowane do kontekstu. Pomimo obietnicy zawartej w podejściu "Jedno zdrowie" potrzebna jest większa inkluzywność i większy zakres, aby sprostać globalnym wyzwaniom w zakresie zdrowia i środowiska.
4.7. Grupy szczególnie wrażliwe - zwłaszcza dzieci i młodzież, kobiety i osoby starsze - są nieproporcjonalnie dotknięte skutkami potrójnego kryzysu planetarnego. W celu zapewnienia sprawiedliwej i skutecznej reakcji konieczne jest inwestowanie w edukację i podnoszenie świadomości, nie tylko wśród młodych ludzi, ale również konsumentów w każdym wieku, aby wspierać zdrowsze i bardziej zrównoważone wybory. Jednocześnie należy aktywnie wspierać i wzmacniać rolę kobiet w ramach podejścia "Jedno zdrowie" oraz uznawać ich kluczowy wkład w zdrowie, systemy żywnościowe, opiekę i odporność społeczności, przy zapewnieniu równości płci. Ponadto EKES zachęca administratorów ds. zdrowia publicznego do edukowania pracowników służby zdrowia w celu podnoszenia świadomości na temat powiązań między pogarszającym się stanem środowiska, zmianą klimatu i wynikami zdrowotnymi, aby pomóc im uwzględnić kwestie ekosystemowe w codziennych ocenach i interwencjach zdrowotnych.
4.8. EKES wzywa instytucje UE do włączenia uzupełniających ram, takich jak zdrowie planety 32 czy zasada "zdrowie we wszystkich politykach", w których kładzie się nacisk na uwarunkowania środowiskowe i społeczne, ze szczególnym uwzględnieniem zdrowia zwierząt i chorób odzwierzęcych w ramach podejścia "Jedno zdrowie", aby wspierać transdyscy- plinarną współpracę na rzecz kompleksowej globalnej strategii UE "Jedno zdrowie".
4.9. EKES zwraca się do instytucji UE o wspólne opracowanie takiej strategii i, w drugiej kolejności, planu działania potrzebnego do jej wdrożenia w państwach członkowskich, obejmującego wielopoziomową i wielostronną perspektywę w kontekście pluralistycznych i przejrzystych ram zarządzania umożliwiających odpowiedni dialog obywatelski. EKES podkreśla w związku z tym, że kluczowe znaczenie będzie miało określenie we współpracy z partnerami społecznymi potrzeb i obaw różnych sektorów (w tym przemysłu, rolnictwa, rybołówstwa, leśnictwa itp.) oraz sposobów ich wspierania.
4.10. EKES zwraca również uwagę instytucji UE na fakt, że wdrożenie unijnej strategii "Jedno zdrowie" za pomocą specjalnego planu działania musi obowiązkowo uwzględniać globalne kwestie finansowe i handlowe, tak aby stworzyć równe warunki działania dla ludności i gospodarki UE.
4.11. Oczekuje się, że wzajemne oddziaływanie ekstremalnych zdarzeń pogodowych, utraty różnorodności biologicznej, zakłóceń cyklu słodkowodnego, podnoszenia się poziomu mórz i napięć geopolitycznych będzie miało trwały charakter i spowoduje nowe formy niestabilności w państwach członkowskich i między nimi oraz na całym świecie. Wymaga to od instytucji unijnych aktywnego uwzględniania wzajemnych powiązań między wyzwaniami w zakresie ochrony środowiska, zdrowia publicznego i bezpieczeństwa społecznego w procesach decyzyjnych, tak aby wspierać skoordynowane, wielosektorowe działania, które obejmują spójność wewnętrzną, stosunki zewnętrzne i bezpieczeństwo 33 .
4.12. EKES uważa, że większemu wsparciu politycznemu na rzecz ochrony i odbudowy przyrody - jako prewencyjnego filaru podejścia "Jedno zdrowie" - musi towarzyszyć odpowiednie finansowanie w następnych wieloletnich ramach finansowych UE, aby zaradzić potrójnemu kryzysowi oraz zapewnić faktyczne i konkretne zastosowanie podejścia "Jedno zdrowie".
Bruksela, dnia 18 września 2025 r.
| Identyfikator: | Dz.U.UE.C.2026.16 |
| Rodzaj: | opinia |
| Tytuł: | Opinia Europejskiego Komitetu Ekonomiczno-Społecznego - Zdrowa planeta dla zdrowych ludzi: w kierunku kompleksowego podejścia Jedno zdrowie (opinia z inicjatywy własnej) |
| Data aktu: | 2026-01-16 |
| Data ogłoszenia: | 2026-01-16 |