W przyjętym w lutym 2025 r. Pakcie dla czystego przemysłu i Planie działania na rzecz przystępnej cenowo energii wskazano zależność UE od importowanych paliw kopalnych jako główny czynnik przyczyniający się do niestabilnych i wysokich kosztów dostaw, zwiększających ceny energii. Rozbudowa zasobów odnawialnych źródeł energii przyczynia się do zwiększenia bezpieczeństwa energetycznego UE w wyniku redukcji kosztów dostaw energii, poprawy konkurencyjności unijnych przedsiębiorstw i obniżenia rachunków za energię europejskich konsumentów. Takie przyspieszenie wdrażania energii odnawialnej opiera się na zmienionej dyrektywie w sprawie energii odnawialnej, która weszła w życie w listopadzie 2023 r. W dyrektywie tej zwiększono wiążący unijny cel w zakresie energii ze źródeł odnawialnych na 2030 r. z uprzednio ustalonego poziomu 32 % do 42,5 %, a docelowo do 45 %. Ponadto w ostatnich latach UE przyjęła szereg inicjatyw regulacyjnych i pozaregulacyjnych, ukierunkowanych na wspieranie zwiększania udziału odnawialnych źródeł energii w sektorze energii elektrycznej oraz zapewnienie, aby wdrażanie energii odnawialnej przebiegało w wymaganym tempie. Inicjatywy te obejmują rozporządzenie Rady z 2022 r. mające na celu przyspieszenie procesu wydawania zezwoleń na projekty dotyczące energii odnawialnej oraz aktualizację zalecenia i wytycznych z 2022 r. dotyczących wydawania zezwoleń w dziedzinie energii odnawialnej. Ponadto w załączniku do strategii UE na rzecz energii słonecznej z 2022 r. Komisja nadmieniła, że opracuje wytyczne dla państw członkowskich dotyczące promowania innowacyjnych form wdrażania energii słonecznej.
Spośród technologii energii odnawialnej najszybciej rozwija się fotowoltaika oraz lądowa i morska energia wiatrowa; według ostatecznych zaktualizowanych krajowych planów w dziedzinie energii i klimatu (KPEiK) państw członkowskich przewiduje się, technologie te staną się podstawą systemu energetycznego. Lata 2023 i 2024 były faktycznie rekordowe pod względem wdrażania tych dwóch technologii energii odnawialnej. Z danych branżowych wynika, że w 2023 r. w całej UE zainstalowano 56 GW mocy instalacji fotowoltaicznych wytwarzających prąd stały i 16,3 GW mocy instalacji wiatrowych, a w 2024 r. 65,5 GW mocy instalacji fotowoltaicznych wytwarzających prąd stały i 13 GW mocy instalacji wiatrowych. Ponadto w 2024 r. po raz pierwszy w UE energia wiatrowa i energia fotowoltaiczna wytworzyły razem tyle samo energii elektrycznej co paliwa kopalne 1 .
Chociaż dane te robią wrażenie, konieczne będzie dalsze przyspieszenie, aby osiągnąć przyjęty w dyrektywie w sprawie energii odnawialnej cel w zakresie energii odnawialnej na 2030 r. Prognozy dotyczące osiągnięcia unijnego celu w zakresie energii odnawialnej wskazują, że aby osiągnąć pułap 1 292 GW, moc zainstalowanej energii odnawialnej musiałaby wzrosnąć 2,7 razy w latach 2020-2030 2 . W tym kontekście w Pakcie dla czystego przemysłu wskazano na potrzebę zainstalowania 100 GW mocy wytwórczej energii elektrycznej ze źródeł odnawialnych do 2030 r. Osiągnięcie tych poziomów wymagałoby znacznego zwiększenia mocy wytwórczych energii wiatrowej i słonecznej w skali roku. Co prawda dwie trzecie mocy instalacji fotowoltaicznych montuje się na dachach, jednak niemal wszystkie inne instalacje fotowoltaiczne i wiatrowe wymagają specjalnych lokalizacji na lądzie i morzu.
Komisja Europejska dostrzega kluczową rolę i potencjał dalszego wdrażania instalacji na dachach. W strategii UE na rzecz energii słonecznej przedstawiono Europejską inicjatywę na rzecz dachowych paneli słonecznych, zarówno fotowoltaicznych, jak i technologii energii słonecznej termicznej. W zmienionej dyrektywie w sprawie energii odnawialnej uwzględniono krótsze procedury wydawania zezwoleń mających zastosowanie do takich instalacji. Ponadto w zmienionej dyrektywie w sprawie charakterystyki energetycznej budynków wprowadzono obowiązek montowania instalacji słonecznych na budynkach określonej kategorii. Szacuje się, że dachowe instalacje fotowoltaiczne mogłyby teoretycznie produkować 2 000 TWh energii elektrycznej rocznie 3 , co stanowiłoby trzy czwarte całkowitej produkcji energii elektrycznej w UE w 2023 r.
Modelowanie pokazuje, że do osiągnięcia celów UE konieczne będą wszystkie formy wdrażania energii odnawialnej. Wdrażanie projektów na skalę przemysłową już teraz wiąże się z wyzwaniami takimi jak konkurencja o przestrzeń z innymi dobrami publicznymi, długie terminy podłączenia do sieci i brak szerokiej akceptacji społecznej. Bez skutecznych działań wyzwania te mogą się pogłębić.
Innowacyjne technologie energii odnawialnej i innowacyjne sposoby ich wdrażania oferują dodatkowe możliwości wykorzystywania odnawialnych źródeł energii, a tym samym uzupełniają poziom konwencjonalnego wdrażania, co przyczynia się do racjonalnego pod względem kosztów wdrażania energii odnawialnej.
Innowacyjne formy wdrażania istniejących technologii mogą również umożliwić optymalizację przestrzeni w wyniku łączenia różnych działań na danym terenie lądowym lub wodnym, na których instaluje się projekty dotyczące energii odnawialnej, lub wykorzystanie synergii w zakresie przestrzeni potrzebnej do zainstalowania projektów dotyczących energii odnawialnej poprzez ich zintegrowanie z innymi strukturami. W zależności od konkretnego układu (wschód- zachód) projekty te mogą one również wprowadzać energię do systemu elektroenergetycznego w godzinach niższej koncentracji wytwarzania energii odnawialnej. Rozróżnienie między innowacyjnymi technologiami a innowacyjnymi formami wdrażania nie zawsze jest klarowne. W niektórych przypadkach wdrożenie dostępnej technologii w nowy sposób wymaga zmian prowadzących do innowacji w tej samej technologii.
Zarówno innowacyjne technologie, jak i innowacyjne formy wdrażania mogą ułatwić optymalizację wykorzystania przestrzeni do wytwarzania energii odnawialnej w wyniku synergii z innymi sposobami wykorzystania przestrzeni i pełnego wykorzystania potencjału. Może to mieć pozytywny wpływ na społeczne postrzeganie wdrażania energii odnawialnej, a tym samym na akceptację społeczną. Ponadto promowanie tych technologii i form wdrażania może stanowić bodziec do innowacji, do których zachęca się państwa członkowskie za pośrednictwem orientacyjnego celu w zakresie innowacyjnych technologii energii odnawialnej, określonego w zmienionej dyrektywie w sprawie energii odnawialnej. Z oceny ostatecznych krajowych planów w dziedzinie energii i klimatu wynika, że 10 państw członkowskich wyznaczyło sobie ambitne cele w zakresie instalacji innowacyjnych technologii energii odnawialnej, dążąc do osiągnięcia celu orientacyjnego. To z kolei może mieć pozytywny wpływ sektorowy na wyspecjalizowanych producentów i na zwiększenie konkurencyjności unijnego sektora czystych technologii zgodnie z aktem w sprawie przemysłu neutralnego emisyjnie. Technologie i formy wdrażania mogą też generować synergie międzysektorowe, np. poprzez zwiększenie plonów w rolnictwie lub rozszerzenie autonomii energetycznej budynków lub pojazdów elektrycznych.
W strategii UE na rzecz energii słonecznej wyszczególniono innowacyjne formy wdrażania technologii energii słonecznej, opartych albo na wielorakim użytkowaniu przestrzeni, albo na integracji z innymi produktami, które mogą złagodzić powyższe wyzwania, oraz podkreślono znaczenie promowania ich rozwoju w celu osiągnięcia celów UE. Państwa członkowskie, które podpisały Europejską Kartę Słoneczną z 2024 r., zobowiązały się do promowania takich innowacyjnych form wdrażania rozwiązań w zakresie energii słonecznej przy wsparciu Komisji.
Zakres technologiczny innowacyjnych form wdrażania określonych w tych wytycznych obejmuje wdrażanie rozwiązań w zakresie energii słonecznej, w tym technologie fotowoltaiczne, technologie energii słonecznej termicznej oraz połączone technologie fotowoltaiczne i energii słonecznej termicznej. Podstawowe cechy technologii, które można wdrożyć przy użyciu metod omówionych w tych wytycznych, to modułowość, elastyczność i zdolność adaptacji. Chociaż większość tych innowacyjnych form wdrażania ma zastosowanie zarówno do technologii fotowoltaicznych, jak i technologii energii słonecznej termicznej, większość wdrożonych systemów opiera się na energii fotowoltaicznej 4 . Ponadto niniejsze wytyczne obejmują również pływające morskie systemy energii wiatrowej, którą można uznać zarówno za innowacyjną technologię energii odnawialnej, jak i za innowacyjną formę wdrażania energii wiatrowej.
Głównym przedmiotem niniejszego zawiadomienia Komisji są innowacyjne technologie, które charakteryzują się najwyższym poziomem gotowości technologicznej (TRL) i już zostały lub wkrótce zostaną skomercjalizowane, gdyż to właśnie te technologie będą napotykać bariery utrudniające ich wdrożenie. Technologie energii oceanicznej i technologie morskiej energii wiatrowej uznano za najbardziej obiecujące innowacyjne technologie o wysokim poziomie gotowości technologicznej, które stwarzają możliwości ograniczenia wymogów przestrzennych stawianych tradycyjnym morskim farmom wiatrowym i mają potencjał wielorakiego użytkowania przestrzeni, w tym na potrzeby projektów hybrydowych. Z wytycznych zawartych w niniejszym dokumencie mogą odnieść korzyści inne innowacyjne technologie, takie jak technologie geotermalne, które są bliskie wejścia na rynek, tj. wiercenia wielootworowe, systemy zamknięte lub połączone wydobycie geotermalne i wydobycie litu. Ponadto wytyczne te mogą być również przydatne w promowaniu rozwoju innych innowacyjnych technologii, które charakteryzują się niższym poziomem gotowości technologicznej i nadal stoją przed wyzwaniami typowymi dla innowacji, takich jak systemy wiatrowe w powietrzu.
Wykaz innowacyjnych form wdrażania i technologii objętych niniejszymi wytycznymi nie jest wyczerpujący. Istnieją również inne rozwiązania, jak to jest zazwyczaj w przypadku innowacyjnych technologii. Dwa przykłady to wykorzystanie technologii fotowoltaicznych w wyrobach włókienniczych lub urządzeniach, np. na ubraniach lub namiotach, lub w etykietach półkowych i innych rodzajach etykiet. Chociaż technologie energii wiatrowej są mniej modułowe niż systemy słoneczne, można je również dostosować do nowych form zastosowań, w tym instalacji dachowych. Obecnie trwają prace nad takimi rozwiązaniami. Niemniej jednak oczekuje się, że w nadchodzących latach wybrane technologie i formy wdrażania obsłużą zdecydowaną większość potencjału w zakresie wdrażania innowacyjnych technologii energii odnawialnej w UE.
Te innowacyjne technologie i formy wdrażania nadal ogrywają ograniczoną rolę, pomimo ich potencjału. Wynika to z dwóch głównych czynników.
- Pierwszym z nich jest luka cenowa w porównaniu z konwencjonalnymi formami wdrażania, tj. naziemnymi technologiami energii wiatrowej i słonecznej, morskimi turbinami wiatrowymi posadowionymi na fundamentach przymocowanych na stałe do dna i dachowymi technologiami słonecznymi. Luka cenowa wynika m.in. z braku korzyści skali w produkcji innowacyjnych technologii i ich dostosowania, większego zapotrzebowania na siłę roboczą oraz wyższych kosztów całości systemu, w tym konstrukcji pomocniczych, dostosowanej elektroniki, kabli itp.
- Drugim czynnikiem jest to, że innowacyjne technologie i formy wdrażania napotykają określone bariery regulacyjne. W przypadku form wdrażania wynika to z faktu, że łączą one wytwarzanie energii z innym wykorzystaniem tego samego gruntu, powierzchni lub produktu, najczęściej do celów gospodarczych. Na przykład przepisy regulujące wykorzystanie materiałów do wznoszenia budynków nie zostały opracowane z myślą o dopuszczaniu lub promowaniu takich elementów budowlanych, które - oprócz pełnienia funkcji czysto konstrukcyjnej - wytwarzają również odnawialną energię elektryczną. W przypadku innowacyjnych technologii wyzwania regulacyjne wynikają z ich nowości i wykorzystania innych odnawialnych źródeł energii (w przepisach tych nie przewidziano wykorzystania energii pływów lub fal) lub z rozwiązań technicznych zaproponowanych w celu wykorzystania mocy morskiej energii wiatrowej.
W niniejszym zawiadomieniu Komisji skupiono się w pierwszej kolejności na identyfikacji barier regulacyjnych (takich jak bariery związane ze złożonością procedur wydawania zezwoleń lub z przepisami bezpieczeństwa lub procedurami certyfikacji). Drugą kwestią są bariery pozaregulacyjne (takie jak niewystarczająca świadomość tych innowacyjnych form wdrażania lub trudności z przystąpieniem do systemów wsparcia energii ze źródeł odnawialnych). Przedstawiono też istniejące dobre praktyki w zakresie usuwania tych barier. Omówiona zostanie również potrzeba wprowadzenia odpowiednich polityk w zakresie badań naukowych, innowacji i rozpowszechniania informacji, które będą służyć promowaniu i rozwijaniu innowacji w dziedzinie technologii energii odnawialnej lub innowacyjnych form jej wdrażania.
Wskazanie bariery regulacyjnej dla tych technologii i form wdrażania nie zawsze oznacza, że regulacje będące ich podstawą nie są uzasadnione. Promowanie tych innowacyjnych form wdrażania i technologii często będzie wymagało wyważenia konkurujących ze sobą celów.
W niniejszym zawiadomieniu Komisji skupiono się wyłącznie na barierach, które dotyczą jednej, kilku lub wszystkich z tych innowacyjnych technologii i form wdrażania. Nie odniesiono się do barier, które mają wpływ na wdrażanie energii odnawialnej w ujęciu ogólnym, takich jak ogólne kwestie związane z wydawaniem zezwoleń lub trudności w podłączeniu do sieci, chyba że mają szczególny charakter w określonych aspektach.
2. Przegląd innowacyjnych form wdrażania energii słonecznej i innowacyjnych technologii objętych tymi wytycznymi
W niniejszej sekcji przedstawiono krótki przegląd innowacyjnych form wdrażania energii słonecznej i innowacyjnych technologii objętych tymi wytycznymi. Bardziej szczegółowy przegląd dostępny jest w załączniku I.
Należy zauważyć, że z natury rzeczy oczekuje się znacznej poprawy efektywności kosztowej innowacyjnych technologii energii odnawialnej, co wskazuje na kluczowe znaczenie regularnego przeglądu tej klasyfikacji.
a) Innowacyjne formy wdrażania energii słonecznej
Agrofotowoltaika
Termin "agrofotowoltaika" odnosi się do instalacji i użytkowania urządzeń pozyskujących energię słoneczną na obszarze wykorzystywanym do produkcji rolnej. Istotę tej koncepcji stanowi połączenie obu tych rodzajów działalności; podwójne użytkowanie gruntu nie ma zastosowania, kiedy jedna z tych dwóch form działalności ustanie lub gdy dojdzie do istotnego ograniczenia działalności rolniczej ze względu na montaż i wykorzystywanie instalacji energii słonecznej.
Pływająca fotowoltaika
"Technologia pływającej fotowoltaiki" odnosi się do instalacji i użytkowania na wodach śródlądowych lub na morzu urządzeń wykorzystujących energię słoneczną.
Instalacje fotowoltaiczne zintegrowane z budynkiem
Produkt można sklasyfikować jako produkt fotowoltaiczny zintegrowany z budynkiem, jeśli może wykorzystywać promieniowanie słoneczne do wytwarzania energii elektrycznej lub energii cieplnej, a jednocześnie zastępuje konwencjonalne materiały budowlane i pełni funkcję określoną w rozporządzeniu UE w sprawie wyrobów budowlanych (np. dachówki, elewacje, cegły, okna) 5 .
Instalacje fotowoltaiczne zintegrowane z infrastrukturą
"Technologia instalacji fotowoltaicznych zintegrowanych z infrastrukturą" oznacza instalowanie i użytkowanie urządzeń do pozyskiwania energii słonecznej zintegrowanych z infrastrukturą transportową w określonym korytarzu infrastrukturalnym lub na obszarach poza infrastrukturą transportową, których nie można wykorzystać do innych celów, takich jak zamknięte obszary wokół dróg lub lotnisk.
Fotowoltaika zintegrowana z pojazdem
"Technologia fotowoltaiczna zintegrowana z pojazdem" odnosi się do stosowania paneli fotowoltaicznych i ich integracji z materiałem powierzchni pojazdu, takiego jak samochód, autobus, ciężarówka, przyczepa lub pociąg. Produkty zintegrowane z pojazdem mogą wykorzystywać promieniowanie słoneczne do wytwarzania energii elektrycznej, a jednocześnie stanowią integralną część pojazdu.
Minisystemy fotowoltaiczne typu plug-in (w tym balkonowe systemy fotowoltaiczne)
Systemy typu plug-in to bardzo małe systemy energii fotowoltaicznej, zwykle składające się z dwóch lub trzech modułów, o łącznej mocy mniejszej niż 1 kW na instalację, połączone z mikroinwerterem i podłączone bezpośrednio do zwykłego gniazdka domowego, za pośrednictwem którego zasilają wewnętrzną instalację elektryczną domu.
b) Innowacyjne technologie oceaniczne i wiatrowe
Energia oceaniczna
"Energia oceaniczna" to ogólny termin obejmujący szereg technologii, które wykorzystują energię z oceanów do wytwarzania odnawialnej energii elektrycznej lub energii cieplnej. Najbardziej zaawansowane technologie należą do kategorii energii pływów i fal; polegają na wykorzystaniu energii kinetycznej i/lub potencjalnej prądów pływowych i fal do wytwarzania energii elektrycznej.
Pływające morskie systemy energii wiatrowej
W pływających morskich systemach energii wiatrowej, które stanowią podkategorię technologii morskiej energii wiatrowej, do wykorzystania energii wiatru wiejącego na morzu stosuje się turbiny. W przeciwieństwie do turbin mocowanych na stałe do dna turbiny pływające osadzone są na pływających konstrukcjach i lepiej nadają się do stosowania na głębokich wodach.
c) Związek z orientacyjnym celem w zakresie innowacyjnych technologii energii odnawialnej określonym w dyrektywie w sprawie energii odnawialnej
W zmienionej dyrektywie w sprawie energii odnawialnej wprowadzono nowy orientacyjny cel na szczeblu państw członkowskich, zgodnie z którym do roku 2030 innowacyjna technologia energii odnawialnej ma stanowić co najmniej 5 % nowo zainstalowanej mocy w zakresie energii odnawialnej. W tych wytycznych omówiono, w jaki sposób innowacyjne technologie i formy wdrażania mogą pomóc w osiągnięciu tego celu.
Według zmienionej dyrektywy w sprawie energii odnawialnej innowacyjna technologia energii odnawialnej oznacza taką "technologię wytwarzania energii odnawialnej, która poprawia, co najmniej pod jednym względem, najnowocześniejsze porównywalne technologie energii odnawialnej lub umożliwia wykorzystanie nie w pełni skomercjalizowanej lub charakteryzującej się wyraźnym stopniem ryzyka technologii energii odnawialnej".
Wdrożenie w formie pływających morskich systemów energii wiatrowej lub technologii energii oceanicznej ułatwi osiągnięcie tego orientacyjnego celu, ponieważ technologie te nie osiągnęły jeszcze etapu komercyjnego zastosowania, a zatem kwalifikują się jako innowacyjne technologie energii odnawialnej.
Wymienione powyżej innowacyjne formy wdrażania energii słonecznej mogą przyczynić się do osiągnięcia celu, o ile stanowią udoskonalenie w stosunku do obecnego stanu techniki, wprowadzają na rynek produkty, które nie osiągnęły jeszcze etapu komercyjnego wdrażania, lub umożliwiają eksploatację niewykorzystanego potencjału. Jak stwierdzono powyżej, nowa forma wdrożenia często, choć nie zawsze, wymaga pewnego stopnia innowacyjności w samych urządzeniach lub konstrukcjach, na których urządzenia te są umieszczone.
Na przykład, w zależności od konkretnej sytuacji, technologia instalacji fotowoltaicznych zintegrowanych z infrastrukturą może przyjąć formę tradycyjnego wdrożenia naziemnego wzdłuż korytarzy transportowych lub może zostać zintegrowana z infrastrukturą w bardziej nowatorski sposób, który wymaga nowych produktów lub rozwiązań, takich jak integracja z ekranami akustycznymi lub panelami pionowymi obok torów kolejowych. Podobnie instalacje agrofotowoltaiczne będą często, ale nie zawsze, wymagać innowacyjnych produktów lub rozwiązań, aby dostosować panele do działalności rolniczej.
Produkty wykorzystywane w systemach fotowoltaicznych zintegrowanych z budynkiem są często innowacyjnymi produktami, które nie osiągnęły w pełni etapu komercyjnego, takie jak szyby fotowoltaiczne lub dachówka fotowoltaiczna, natomiast montaż instalacji fotowoltaicznych na jednolitych częściach wód wymaga dostosowanych paneli i opracowania konkretnych rozwiązań.
W związku z tym innowacyjne formy wdrażania energii słonecznej mogą przyczynić się do osiągnięcia wyznaczonego celu w wyniku wprowadzenia nowego produktu lub rozwiązania. Nie przyczynią się do osiągnięcia tego celu, jeżeli przyjmą formę standardowego rozmieszczenia naziemnego lub dachowego w miejscach, w których wcześniej nie było to możliwe, zwykle ze względu na przepisy.
W wytycznych przeanalizowano bariery związane z ramami regulacyjnymi, które mają wpływ na te formy wdrażania oraz technologie, i dobre praktyki służące przezwyciężeniu tych barier (rozdział 3), następnie bariery związane z ramami finansowymi, które mogą obowiązywać (rozdział 4), a także bariery związane z wiedzą i doświadczeniem w zakresie tych form wdrażania i innowacyjnych technologii energii odnawialnej (rozdział 5).
3. Usuwanie barier związanych z wydawaniem zezwoleń dla innowacyjnych form wdrażania i innowacyjnych technologii energii odnawialnej
Najważniejsze wnioski:
- Innowacyjnych form wdrażania i innowacyjnych technologii energii odnawialnej często nie bierze się pod uwagę w procesach wydawania zezwoleń ani w stosownych przepisach.
- Problem ten można zaobserwować w różnych obszarach regulacyjnych dotyczących wdrażania energii odnawialnej, w szczególności w przepisach budowlanych, prawie energetycznym i przepisach dotyczących ochrony środowiska.
- Szereg państw członkowskich usunęło już te bariery i wprowadziło do stosownych przepisów odniesienia do niektórych form innowacyjnego wdrażania lub innowacyjnych technologii.
Długie i złożone procesy wydawania zezwoleń stanowią jedną z głównych barier utrudniających powszechne wdrożenie energii odnawialnej. Najnowsze przepisy UE, w szczególności zmieniona dyrektywa w sprawie energii odnawialnej, rozwiązują tę kwestię.
Z innowacyjnymi formami wdrażania i technologiami wiążą się szczególne wyzwania dotyczące uzyskiwania zezwoleń, co często ma związek z łączeniem kilku rodzajów działalności na tym samym gruncie lub w ramach jednego produktu. Takie instalacje w większości przypadków nie są szczegółowo uwzględnione w odpowiednich przepisach, zatem często trudno ustalić, jakie zezwolenia są wymagane do wykonania instalacji. Inwestorzy, a następnie organy publiczne, muszą poruszać się w takiej niepewności, przez co różne mogą być interpretacje służące ustaleniu, które etapy procedur wydawania zezwoleń mają zastosowanie, lub dłuższe i bardziej złożone mogą być same procedury wydawania zezwoleń. Krótsze i prostsze procedury miałyby pozytywny wpływ na rozwój tych innowacyjnych technologii i form wdrażania energii odnawialnej.
Obecność odniesień lub uwzględnienie procedur wydawania zezwoleń dotyczących technologii w odpowiednich regulacjach prawnych sprawia, że wymogi są bardziej czytelne, a tym samym przyczynia się do przyspieszenia ich wdrażania. Rząd włoski niedawno uprościł ogólne zasady wydawania zezwoleń na projekty z zakresu energii odnawialnej i wprowadził szczegółowe przepisy dotyczące projektów agrofotowoltaicznych i pływających instalacji fotowoltaicznych o mocy do 10 MW. W Portugalii instalacje energii pływów i fal o mocy do 1 MW nie wymagają pełnej koncesji na produkcję i podlegają procedurze zgłoszenia.
Jeżeli w stosownych przepisach regulujących procedury wydawania zezwoleń nie ma odniesień do takich innowacyjnych form wdrażania, to stosuje się standardowe procedury. W niektórych państwach członkowskich montaż minisystemów fotowoltaicznych typu plug-in podlega tym samym procedurom wydawania zezwoleń i wymogom bezpieczeństwa co dachowe systemy fotowoltaiczne. Systemy te są jednak znacznie mniejsze i łatwiejsze w montażu, mają też znacznie mniejszy potencjalny wpływ na stabilność sieci, zwłaszcza że są wyposażone w mikroinwertery regulujące relację z siecią. Państwa członkowskie mogłyby wprowadzić specjalne uproszczone procedury dotyczące minisystemów fotowoltaicznych typu plug-in, aby wskazać, czym różnią się od dachowych systemów fotowoltaicznych. Niemcy wprowadziły niedawno uproszczenia w odniesieniu do minisystemów fotowoltaicznych typu plug-in. Jedyny wymóg polega na konieczności ich zarejestrowania online przez użytkowników w rejestrze podstawowych danych dotyczących rynku energii.
W niektórych przypadkach odpowiednie przepisy przewidują dodatkowe etapy procedury wydawania zezwoleń, które wydają się nadmierną ostrożnością w świetle dostępnych danych naukowych dotyczących bezpieczeństwa lub wpływu na środowisko oraz ram ustanowionych przez inne państwa członkowskie dysponujące większym doświadczeniem. Na przykład, chociaż minisystemy fotowoltaiczne typu plug-in są przenośne, niektóre państwa członkowskie wymagają, aby najemca uzyskał zgodę właściciela nieruchomości, a mieszkańcy budynków wielorodzinnych - zgodę wspólnoty mieszkaniowej na montaż takich instalacji. Niemcy niedawno zmieniły swoje przepisy (kodeks cywilny i ustawę o nieruchomościach mieszkalnych i stałych prawach lokatorskich), aby umożliwić najemcom i właścicielom mieszkań korzystanie z minisystemów fotowoltaicznych typu plug-in na swoich balkonach. W innych państwach członkowskich wymagana jest instalacja lub certyfikacja przez elektryka, chociaż tego rodzaju system wymaga jedynie podłączenia do gniazdka. Austria zezwala na montaż minisystemów fotowoltaicznych typu plug-in bez konieczności wydania protokołu odbioru przez elektryka.
a) Kodeksy i przepisy budowlane
Kodeksy i przepisy budowlane regulujące wznoszenie budynków obejmują przepisy konstrukcyjne (w tym wymagania techniczne dotyczące statyki budynków, bezpieczeństwa produktów i aspektów projektowych), regionalne i lokalne planowanie przestrzenne, a także przepisy dotyczące podziału na strefy, użytkowania gruntów i ich przeznaczenia. W kontekście wydawania zezwoleń wymagane jest, aby wykazać zgodność ze wszystkimi z tych przepisów, zanim właściwy organ zdecyduje się wydać zezwolenie.
Jedną z kluczowych kwestii jest to, czy zintegrowane z konstrukcją budynku urządzenie energetyczne należy uznać za element "budynku" i czy w związku z tym mają do niego zastosowanie przepisy budowlane.
Jeżeli w danym państwie członkowskim przepisy budowlane mają zastosowanie do naziemnych instalacji fotowoltaicznych, zazwyczaj stosuje się je również do instalacji naziemnych agrofotowoltaicznych. Niektóre państwa członkowskie stosują do takich instalacji wyłącznie prawo energetyczne, ale do instalacji naziemnych zawsze mają zastosowanie przepisy dotyczące użytkowania gruntów (zob. sekcja 2 lit. c). W 2023 r. Niemcy wprowadziły do swojego kodeksu budowlanego przepisy, które umożliwiają stosowanie uproszczonej procedury do małych instalacji agrofotowol- taicznych w nawiązaniu do wymogów ustawy o odnawialnych źródłach energii.
Ponieważ pływające instalacje fotowoltaiczne nie są objęte kodeksami budowlanymi, organom trudno jest rozstrzygnąć, czy takie instalacje należy traktować jako "budynek" zgodnie z kodeksami i przepisami budowlanymi, czy też jako "zakotwiczoną jednostkę pływającą" zgodnie z prawem wodnym. Taki brak uściślenia odnotowano w różnych państwach członkowskich. Ponadto w niektórych przypadkach przepisy prawa wodnego mają pierwszeństwo przed przepisami budowlanymi. Jeżeli chodzi o przepisy dotyczące użytkowania gruntów, w przypadku pływających instalacji fotowoltaicznych często zachodzi konieczność zmiany przeznaczenia gruntu, na którym znajduje się dana jednolita część wód, aby umożliwić działalność w zakresie wytwarzania energii - jest to długotrwały i skomplikowany proces. Wyjaśnienie, które przepisy mają zastosowanie do pływających instalacji fotowoltaicznych, a także usprawnienie procedury zmiany przeznaczenia gruntów pomogłoby ten proces uprościć. W Niemczech dokonuje się rozróżnienia w zależności od wykorzystania instalacji. Jeżeli pływająca instalacja fotowoltaiczna jest wykorzystywana wyłącznie na potrzeby własne podmiotu posiadającego pozwolenie na użytkowanie jednolitej części wód, procedura uzyskania pozwolenia na budowę przebiega szybciej. Jeżeli celem instalacji jest sprzedaż energii elektrycznej za pośrednictwem sieci, wymaga się pozwolenia na budowę.
Dotychczasowe doświadczenia w zakresie uzyskiwania zezwoleń na pływające morskie instalacje fotowoltaiczne są dość ograniczone. Pierwsza generacja takich instalacji powstaje w formacie hybrydowym w morskich farmach wiatrowych. Niderlandy włączyły innowacyjne komponenty fotowoltaiczne do dwóch morskich instalacji wiatrowych - Hollandse Kust Noord i West - ze względu na synergię między tymi dwoma technologiami pod względem wykorzystania przestrzeni morskiej, komplementarnego wytwarzania energii i integracji sieci 6 . Proces wydawania zezwoleń na pływające instalacje fotowoltaiczne zostanie zatem włączony do ogólnego procesu dotyczącego morskich turbin wiatrowych.
Kwestia zastosowania przepisów budowlanych do instalacji fotowoltaicznych zintegrowanych z infrastrukturą wymaga rozróżnienia dwóch podkategorii:
1) jeżeli instalacja nie jest zintegrowana z istniejącymi strukturami infrastruktury transportowej i powstaje oddzielnie na gruncie, w niektórych państwach członkowskich wymagane są zarówno pozwolenie na budowę, jak i zgodność z przepisami dotyczącymi użytkowania gruntów;
2) jeżeli instalacja jest montowana na konstrukcjach stanowiących część infrastruktury, takich jak ekrany akustyczne, w niektórych państwach członkowskich może być wymagane takie samo zezwolenie jak w przypadku instalacji montowanych na dachach. Niemniej jednak w art. 16d ust. 1 zmienionej dyrektywy w sprawie energii odnawialnej uproszczono te wymogi i wprowadzono trzymiesięczny termin na wydanie zezwolenia.
W co najmniej trzech przypadkach instalacje fotowoltaiczne zintegrowane z infrastrukturą są objęte przepisami budowlanymi: Niemiecki kodeks budowlany wyraźnie zezwala na instalację fotowoltaiki na obszarze wzdłuż autostrad i dróg kolejowych. Podobnie we Francji ustawą o przyspieszeniu rozwoju energii ze źródeł odnawialnych z marca 2023 r. zmieniono kodeks urbanistyczny, wyraźnie wyłączając instalacje fotowoltaiczne z zakazu budowy w liczącym 100 metrów pasie buforowym po obu stronach autostrad i dróg szybkiego ruchu. Ponadto niderlandzkie prawo budowlane zawiera konkretne odniesienie do obiektów energetycznych, które obejmuje technologię fotowoltaiczną zintegrowaną z infrastrukturą.
Przypadek zastosowania przepisów budowlanych do instalacji fotowoltaicznych zintegrowanych z budynkiem jest szczególny, ponieważ projektowanie i wznoszenie budynków wymaga rzecz jasna uzyskania pozwolenia na budowę. Włączenie produktów fotowoltaicznych zintegrowanych z budynkiem do struktury budynku ocenia się pod kątem obowiązujących przepisów technicznych, w tym przepisów dotyczących bezpieczeństwa produktów i ochrony przeciwpożarowej, w których zasadniczo nie uwzględniono szczególnych cech tych produktów. Na przykład w przepisach dotyczących ochrony przeciwpożarowej często przewiduje się minimalne odległości, które są trudne lub wręcz niemożliwe do zachowania w przypadku produktów fotowoltaicznych zintegrowanych z budynkiem. Co więcej, produkty fotowoltaiczne zintegrowane ze szklanymi konstrukcjami, takimi jak okna lub szklane fasady, często podlegają odrębnym przepisom regulującym stosowanie szkła w budynkach.
Ponadto istnieją potencjalne trudności z wdrażaniem energii słonecznej w budynkach zlokalizowanych na obszarach, na których znajduje się duża liczba budynków zabytkowych, w tym w obiektów światowego dziedzictwa UNESCO. Technologia fotowoltaiczna zintegrowana z budynkiem jest jednym ze sposobów pogodzenia tych dwóch celów, pod warunkiem że produkty zintegrowane z budynkiem zostaną uwzględnione w lokalnych przepisach dotyczących planowania przestrzennego. Konkretne wysiłki w tym kierunku podjęto na przykład w mieście Evora w Portugalii.
b) Prawo energetyczne
W wielu państwach członkowskich budowa instalacji wytwarzania energii, w tym innowacyjne formy wdrażania i innowacyjne technologie energii odnawialnej, podlegają również prawu energetycznemu, w świetle którego wymaga się uzyskania zezwolenia. Tak jak ma to miejsce na szczeblu UE w świetle zmienionej dyrektywy w sprawie energii odnawialnej, państwa członkowskie zazwyczaj stosują progi mocy w celu rozróżnienia instalacji, do których stosuje się bardziej rygorystyczne wymogi. W niektórych przypadkach o tym, czy wymagane jest zezwolenie, rozstrzyga również wykorzystanie wytworzonej energii (na własne potrzeby lub na sprzedaż).
Próg mocy, powyżej którego wymagana jest koncesja na wytwarzanie energii elektrycznej, różni się znacznie w poszczególnych państwach członkowskich, np. 1 MW w Polsce i Rumunii lub 20 MW w Bułgarii. Poniżej tych progów wymagana jest prostsza procedura wydawania zezwoleń. Zasadniczo wyższe progi są korzystne dla wielu form innowacyjnego wdrażania i innowacyjnych technologii, takich jak pływające instalacje fotowoltaiczne, i mogłoby przyspieszyć ich wdrażanie.
W przypadku niektórych innowacyjnych form wdrażania energii słonecznej, takich jak agrofotowoltaika, instalacje fotowoltaiczne zintegrowane z infrastrukturą lub instalacje fotowoltaiczne zintegrowane z budynkiem, kluczowe znaczenie ma rozróżnienie między prosumentem a producentem energii zgodnie z prawem energetycznym. Problematyczna jest sytuacja, w której instalacja zostaje wykonana na potrzeby konsumpcji własnej, ale jest klasyfikowana jako producent energii, co wiąże się z szeregiem wymagań, procedur i opłat (w tym podatków), które sprawiają, że taka instalacja przestaje być atrakcyjna.
W przypadku instalacji fotowoltaicznych zintegrowanych z budynkiem, które z punktu widzenia prawa energetycznego są zasadniczo traktowane w taki sam sposób jak instalacje dachowe, klasyfikacja jako producenta energii może stanowić barierę dla właścicieli nieruchomości i promotorów projektów. W niektórych państwach członkowskich takie instalacje klasyfikuje się według ich mocy, a powyżej pewnego progu mocy (około 50 kW lub mniej) instalacji nie można uznać za wykonaną na potrzeby konsumpcji własnej i nie przysługują wówczas korzyści przyznawane prosumentom, takie jak zwolnienia podatkowe. Progi mocy ustalone dla instalacji dachowych mogą być zbyt niskie w przypadku systemów fotowoltaicznych zintegrowanych z budynkiem w dużych (szczególnie wysokich) budynkach, z co najmniej dwóch powodów:
1) instalacje te mogą być montowane z wykorzystaniem fasady budynku i innych elementów konstrukcyjnych, nie tylko na powierzchni dachu; oraz
2) wytwarzają mniej energii elektrycznej przy takiej samej mocy szczytowej niż panele dachowe. Barierę tę można wyeliminować, ustalając ogólny próg liczbowy, np. stosunek wielkości instalacji wytwarzającej energię elektryczną do mocy podłączenia do sieci w danym budynku.
Kluczem do utrzymania atrakcyjności takich instalacji dla inwestorów prywatnych, w tym społeczeństwa, jest zapewnienie, aby innowacyjne formy wdrażania i innowacyjne technologie instalowane na potrzeby konsumpcji własnej uznano za takie w krajowych przepisach energetycznych, co przełoży się na szybsze wdrażanie i tańszą energię.
c) Przepisy dotyczące ochrony środowiska
Jeżeli chodzi o instalacje fotowoltaiczne w ujęciu całościowym, przepisy dotyczące ochrony środowiska mają zastosowanie do innowacyjnego wdrażania energii słonecznej w obszarach naturalnych, co dotyczy w szczególności instalacji agrofotowoltaicznych, pływających instalacji fotowoltaicznych i instalacji fotowoltaicznych zintegrowanych z infrastrukturą. W takich przypadkach zgodnie z przepisami ochrony środowiska może być wymagana decyzja o środowiskowych uwarunkowaniach, w zależności od konkretnych okoliczności. W niektórych państwach członkowskich projekt musi zostać zgłoszony organowi ds. ochrony środowiska, który może zdecydować, czy wymagana jest ocena oddziaływania na środowisko (OOŚ). Niektóre państwa członkowskie stosują ogólny próg mocy, po przekroczeniu którego zawsze wymagana jest ocena oddziaływania na środowisko.
W przypadku instalacji agrofotowoltaicznych procedury są podobne do tych stosowanych w instalacjach naziemnych, choć kontekst jest inny, ponieważ chodzi o grunty uprawne. W przypadku systemów fotowoltaicznych zintegrowanych z infrastrukturą, jeśli konieczne stanie się wydanie decyzji o środowiskowych uwarunkowaniach, zazwyczaj decyzja ta ma formę poprawki do istniejącej oceny, ponieważ budowa korytarzy transportowych zwykle wymaga OOŚ.
W przypadku pływających instalacji fotowoltaicznych procedura ta może wiązać się z większą niepewnością. Instalacje takie trzeba ocenić pod kątem ich potencjalnego wpływu na przyrodę, w szczególności na ekosystemy wodne, przy czym głównym punktem odniesienia na szczeblu UE jest ramowa dyrektywa wodna. Jedną z głównych przeszkód w całej UE jest fakt, że skompletowanie informacji naukowych dotyczących tego wpływu może wymagać dalszych badań oraz działań popularyzatorskich, jak opisano w sekcji 4 lit. a). Dopóki wpływ na ekosystemy naturalne nie zostanie definitywnie ustalony, organom trudno będzie ocenić, czy pływające instalacje fotowoltaiczne wymagają pełnej oceny i jakie środki zaradcze można zastosować. Okoliczności te powodują niepewność i wydłużają procedury wydawania zezwoleń, co dodatkowo zniechęca do inwestycji.
Większość projektów z zakresu energii oceanicznej realizowanych obecnie w UE to projekty pilotażowe. Częstą barierą jest wymóg przeprowadzenia przez projektodawców pełnej oceny oddziaływania na środowisko. Chociaż konieczne są dalsze badania, aby zrozumieć potencjalny wpływ takich projektów na środowisko, w szczególności nielicznych projektów realizowanych na dużą skalę, wymóg ten może okazać się niewspółmierny, zwłaszcza w przypadku małych projektów pilotażowych. W tym względzie państwa członkowskie mogłyby rozważyć wykorzystanie piaskownic regulacyjnych. Aby wesprzeć organy regulacyjne w ich podejściu do eksperymentalnych projektów w UE, w 2023 r. Komisja przyjęła dokument "Wytyczne dotyczące piaskownic regulacyjnych, stanowisk badawczych i żywych laboratoriów w UE, z naciskiem na energię" 7 .
Inną opcją mogłoby być uwzględnienie podejścia opartego na zarządzaniu adaptacyjnym, jak ma to miejsce we Francji. Podejście to może być uciążliwe dla promotora projektu, ponieważ wymaga stałego monitorowania wpływu projektu na środowisko i dostosowywania zarządzania projektem do tego wpływu. Może jednak również wnieść istotny wkład w pogłębienie wiedzy na temat wpływu na środowisko. Takie stałe monitorowanie i dostosowywanie działań na podstawie wpływu na środowisko może również przyczynić się do zwiększenia akceptacji społecznej dla tych projektów.
Projekty dotyczące pływających morskich systemów energii wiatrowej będą zasadniczo wymagały OOŚ. Chociaż coraz więcej pisze się o wpływie na środowisko morskich turbin wiatrowych z mocowaniem na stałe do dna, a doświadczenie w tym zakresie jest coraz większe, niektóre z wyciągniętych wniosków nie mają bezpośredniego zastosowania do turbin pływających. Po pierwsze, środowiska wód głębokich i płytkich różnią się od siebie. Po drugie, systemy cumownicze i platformy podtrzymujące pływające turbiny będą miały zupełnie inny wpływ na środowisko niż konstrukcje mocowane na stałe do dna. Ponadto niektóre państwa członkowskie zainteresowane wdrożeniem pływających morskich turbin wiatrowych zazwyczaj mają niewielkie doświadczenie lub nie mają żadnego doświadczenia w zakresie ocen oddziaływania na środowisko morskich elektrowni wiatrowych zamocowanych na stałe do dna. Aby zapewnić wsparcie promotorom projektów i organom, Hiszpania zobowiązała się w ramach swojego planu działania na rzecz energii morskiej i morskiej z 2022 r. do przyjęcia wytycznych dotyczących środowiska i różnorodności biologicznej w odniesieniu do wdrażania odnawialnej energii w środowisku morskim 8 .
We wspomnianej już niemieckiej ustawie o odnawialnych źródłach energii przewidziano rozszerzenie korzyści wyłącznie na pływające instalacje fotowoltaiczne na sztucznych jednolitych częściach wód, przywołując konkretne typologie zdefiniowane w ustawie o zasobach wodnych. W Hiszpanii dekret regulujący rozmieszczanie pływających instalacji fotowoltaicznych zawiera ograniczenia dotyczące procentowego obszaru, który tego rodzaju instalacje mogą zajmować i który można jeszcze bardziej ograniczyć, aby zapewnić osiągnięcie celów środowiskowych i przestrzeganie wcześniej istniejących zastosowań jednolitych części wód 9 . Z kolei Włochy nie dokonują takiego rozróżnienia i koncentrują się na konkretnym wpływie na środowisko. We wszystkich państwach członkowskich wymogi dotyczące instalacji na obszarach Natura 2000 lub w ich pobliżu będą bardziej rygorystyczne i mogą wymagać przeprowadzenia oceny na podstawie art. 6 ust. 3 dyrektywy siedliskowej. Aby uprościć ten proces, władze Belgii zezwalają na łączenie pozwoleń budowlanych i środowiskowych w ramach jednej procedury.
4. Usuwanie innych barier regulacyjnych
Najważniejsze wnioski:
- Skutecznym sposobem na zniesienie barier utrudniających wdrażanie konkretnej innowacyjnej formy wdrażania lub innowacyjnej technologii energii odnawialnej jest jej zdefiniowanie. Na tej podstawie formę wdrożenia lub technologię można uznać za szczególny przypadek w świetle danego przepisu.
- Szczególne znaczenie w usuwaniu barier utrudniających różne formy wdrażania i technologii mają przepisy sektorowe:
- Przepisy dotyczące użytkowania gruntów często utrudniają wdrażanie technologii agrofotowoltaiki, szczególnie tam, gdzie podwójne użytkowanie gruntów jest bardzo utrudnione.
- W przepisach dotyczących gospodarki wodnej i górnictwa należy uwzględnić potencjał pływających instalacji fotowoltaicznych.
- Barierą dla systemów fotowoltaicznych zintegrowanych z budynkiem jest nadal certyfikacja wyrobów budowlanych, w tym na szczeblu UE.
- Prawo dotyczące infrastruktury zawiera większość przepisów, które należy wziąć pod uwagę przy promowaniu instalacji fotowoltaicznych zintegrowanych z infrastrukturą.
- Przepisy dotyczące produktów nadal utrudniają wprowadzanie minisystemów fotowoltaicznych typu plug-in w niektórych państwach członkowskich.
- Zmiana przepisów dotyczących użytkowania na morzu stwarza możliwości promowania pływających elektrowni wiatrowych i energii oceanicznej.
Główne zidentyfikowane dobre praktyki polegają na zmianie i dostosowaniu odpowiednich przepisów regulujących działalność związaną z daną formą wdrażania, aby uściślić, jak te przepisy będą stosować się do każdej innowacyjnej formy wdrożenia.
a) Definicje w ustawodawstwie krajowym
Definicja jest często pierwszym krokiem w promowaniu konkretnej innowacyjnej formy wdrożenia lub innowacyjnej technologii energii odnawialnej. Na tej podstawie formę wdrożenia lub technologię można uznać za szczególny przypadek w świetle danego przepisu. Bez tej definicji często trudno jest ustalić, czy dana forma wdrożenia lub technologia jest zgodna z przepisami, co rodzi niepewność.
W kolejnych sekcjach skoncentrujemy się na różnych kategoriach przepisów, w których definicja może skutecznie przełożyć się na praktykę. W tej sekcji skupimy się na samej definicji.
Definicje stały się istotną kwestią w przypadku instalacji agrofotowoltaicznych, ponieważ presję w zakresie użytkowania gruntów można złagodzić tylko wtedy, gdy umożliwią to przepisy dotyczące użytkowania gruntów, najlepiej na podstawie precyzyjnie sformułowanej definicji.
Co najmniej cztery państwa członkowskie podjęły kroki w celu wprowadzenia definicji agrofotowoltaiki lub agrowoltaiki w swoim prawodawstwie lub w wytycznych, przy czym sama nazwa wskazuje, że nie uwzględnia się w niej instalacji wykorzystujących energię słoneczną termiczną. Francja włączyła definicję "agrofotowoltaiki" do swojej ustawy z marca 2023 r. o przyspieszeniu rozwoju energii ze źródeł odnawialnych 10 . Niemcy nie sformułowały dokładnej definicji "agrofotowoltaiki", ale wprowadziły odniesienia do niej w wersji ustawy o odnawialnych źródłach energii z 2023 r., powierzając jednocześnie Federalnej Agencji ds. Sieci (regulatorowi energetycznemu) ustalenie powiązanych wymogów. Ustawa ta odnosi się również do norm technicznych opracowanych na szczeblu krajowym przez przemysł i organizacje badawcze (DIN SPEC 91434). We Włoszech również nie ma prawnej definicji agrofotowoltaiki, ale Ministerstwo Transformacji Ekologicznej opublikowało wytyczne w tej sprawie. Wytyczne, które nie mają charakteru wiążącego i zawierają zbiór kryteriów, które muszą spełniać instalacje, aby można je było uznać za instalacje agrofotowoltaiczne; uzupełniono orzecznictwem. Czechy wprowadziły rozporządzenie w sprawie instalacji agrofotowoltaicznych, które nie zawiera co prawda dokładnej definicji, ale określa warunki dotyczące instalacji agrofotowoltaicznych, w tym rodzaje upraw, na których można je instalować, oraz odsetek gruntów, na których należy utrzymać działalność rolniczą.
Te próby zdefiniowania agrofotowoltaiki mają pewne wspólne elementy:
1) pozyskiwanie energii słonecznej i działalność rolnicza odbywają się w tym samym czasie na tych samych gruntach, przy czym rolnictwo uznaje się za główny sposób ich użytkowania;
2) w instalacji fotowoltaicznej stosuje się rozwiązania zapewniające ciągłość działalności rolniczej;
3) połączenie z działalnością w zakresie wytwarzania energii słonecznej nie zmniejsza znacząco, a w idealnym przypadku nawet zwiększa potencjał rolny gruntów; oraz
4) instalację fotowoltaiczną można usunąć bez szkody dla gruntu.
Pływająca instalacja fotowoltaiczna znajduje się na pograniczu wielu różnych regulacji, w tym dotyczących energii, wody, górnictwa i ochrony środowiska. W związku z tym należałoby ją konkretnie ująć w ramach jednej lub kilku z tych regulacji. Bez konkretnych odniesień prawnych do pływającej instalacji fotowoltaicznej często trudno jest ustalić, czy wymaga ona pozwolenia na budowę, pozwolenia wodnoprawnego, czy też obu tych dokumentów. Mimo to państwa członkowskie nie uwzględniły dotychczas w swoich przepisach precyzyjnych definicji pływających instalacji słonecznych.
W 2021 r. Portugalia przyjęła przepisy regulujące wsparcie dla pływających instalacji fotowoltaicznych, ograniczając je przy tym do siedmiu zbiorników zaporowych i zawężono obszar, jaki tego rodzaju instalacje mogą zajmować 11 . W wersji z 2023 r. ustawy o odnawialnych źródłach energii Niemcy wprowadziły odniesienie do energii słonecznej pozyskiwanej na sztucznych jednolitych częściach wód, przywołując konkretne typologie określone w ustawie o zasobach wodnych. Wyłączenie możliwości montażu pływających instalacji fotowoltaicznych na naturalnych jednolitych części wód jest podyktowane wymogami środowiskowymi. W praktyce ustawodawstwo niemieckie wyłącza ze wsparcia pływające instalacje fotowoltaiczne, które zajmują ponad 15 % powierzchni wody lub które nie znajdują się w odległości co najmniej 40 metrów od brzegu. W 2022 r. do Bundesratu (Rady Federalnej) przedłożono propozycję zniesienia ograniczenia powierzchni instalacji do 15 %.
W świetle powyższego trzy kryteria, które wydają się istotne w przypadku pływających instalacji fotowoltaicznych, to:
1) charakterystyka jednolitej części wód, na której instalacja jest instalowana;
2) proporcja powierzchni wody, którą może pokrywać instalacja; oraz
3) minimalna odległość od brzegu.
Wdrażanie instalacji fotowoltaicznych zintegrowanych z budynkiem, minisystemów fotowoltaicznych typu plug-in i instalacji fotowoltaicznych zintegrowanych z infrastrukturą można przyspieszyć, wprowadzając konkretne normy techniczne, których należy przestrzegać, zamiast opracowywać ogólną definicję pojęciową, zwłaszcza w odniesieniu do przepisów bezpieczeństwa w budynkach, przepisów dotyczących produktów i infrastruktury transportowej.
Ważnym elementem kontekstu regulacyjnego w przypadku infrastruktury, oprócz przepisów krajowych lub regionalnych, są również zasady narzucane przez właścicieli lub operatorów infrastruktury. W Niderlandach rządowa organizacja Prorail odpowiedzialna za utrzymanie i rozwój sieci kolejowej wydała podręcznik zawierający specyfikacje techniczne, których należy przestrzegać podczas montażu instalacji fotowoltaicznych wzdłuż linii kolejowych lub na kolejowych barierach akustycznych 12 . W Austrii trwają dyskusje nad zmianą ustawy o drogach federalnych. Jeżeli ustawa ta zostanie zmieniona, będzie formalnie regulować kwestie związane z fotowoltaiką zintegrowaną z infrastrukturą, w tym instalacjami fotowoltaicznymi zlokalizowanymi w pobliżu dróg. Nawet jeśli innowacyjne technologie energii odnawialnej zasadniczo nie znajdują się jeszcze na etapie komercjalizacji, wprowadzenie definicji lub norm technicznych może okazać się przydatne jako polityczny sygnał wskazujący na użyteczność danej technologii. W Niemczech w ustawie o odnawialnych źródłach energii zapisano definicję instalacji energii wiatrowej w powietrzu, przy czym ustawa ta zawiera również istotne wyjaśnienia dotyczące ich dalszego wdrażania, takie jak informacje, które oferenci muszą dołączyć do ofert dotyczących turbin wiatrowych w powietrzu.
Podsumowując, definicje lub normy techniczne stanowią użyteczną podstawę do zmiany lub wdrożenia odpowiednich przepisów lub środków wspierających rozwój takich innowacyjnych form wdrażania i innowacyjnych technologii energii odnawialnej.
b) Regulacje sektorowe
Najważniejsze wnioski:
- Definicja konkretnej innowacyjnej formy wdrażania lub innowacyjnej technologii energii odnawialnej jest skutecznym sposobem znoszenia barier utrudniających wdrażanie; na podstawie takiej definicji można uznać formę wdrożenia lub technologię za szczególny przypadek w świetle danego przepisu.
- W usuwaniu barier utrudniających różne formy wdrażania i technologii szczególne znaczenie mają przepisy sektorowe:
- Krajowe przepisy dotyczące użytkowania gruntów mogą stanowić przeszkodę we wdrażaniu technologii agrofotowoltaicznych, zwłaszcza tam, gdzie przepisy te utrudniają podwójne wykorzystanie gruntów.
- W przepisach dotyczących wody i górnictwa należy uwzględnić potencjał pływających instalacji fotowoltaicznych.
- Barierą dla systemów fotowoltaicznych zintegrowanych z budynkiem jest nadal certyfikacja wyrobów budowlanych, w tym na szczeblu UE.
- Prawo dotyczące infrastruktury zawiera większość przepisów, które należy wziąć pod uwagę przy promowaniu instalacji fotowoltaicznych zintegrowanych z infrastrukturą.
- Przepisy dotyczące produktów nadal utrudniają wprowadzanie minisystemów fotowoltaicznych typu plug-in w niektórych państwach członkowskich.
- Zmiana przepisów dotyczących użytkowania na morzu stwarza możliwości promowania pływających elektrowni wiatrowych i energii oceanicznej.
Po rozważeniu trzech kategorii przepisów mających wpływ na niektóre lub wszystkie innowacyjne formy wdrażania i innowacyjne technologie, w wytycznych zostanie przeanalizowane, jaką rolę w tym kontekście odgrywają przepisy sektorowe.
Przepisy dotyczące agrofotowoltaiki i użytkowania gruntów
W wielu państwach członkowskich za główną barierę utrudniającą wdrażanie technologii agrofotowoltaicznych w uznano przepisy dotyczące użytkowania gruntów, obejmujące zasady wyznaczania gruntów, planowania przestrzennego i podziału na strefy, przy czym w świetle tych przepisów agrofotowoltaika jest niekiedy nielegalna. Agrofotowoltaika oznacza wielofunkcyjne użytkowanie gruntów na potrzeby rolnictwa i wytwarzania energii, co może mieć miejsce wyłącznie w jurysdykcjach, w których takie przeznaczenie gruntów jest ułatwione, a przynajmniej dozwolone.
Wyłącznie rolnicze użytkowanie gruntów jest na ogół powiązane ze specjalnym przeznaczeniem gruntów, tj. grunty są prawnie przeznaczone do wykorzystania głównie lub wyłącznie w tym celu. W takich przypadkach inne sposoby jednoczesnego użytkowania gruntów podlegają ścisłym ograniczeniom lub są obwarowane określonymi warunkami. Ograniczenia te mogą być równoznaczne z całkowitym zakazem: w niektórych państwach członkowskich wielofunkcyjne użytkowanie gruntów jest niedozwolone, a ponieważ montaż instalacji fotowoltaicznych wymagałby zmiany przeznaczenia gruntów na inną kategorię, stwarza to poważną barierę dla instalacji agrofotowoltaicznych. Zmiana przeznaczenia gruntów może również oznaczać zmianę opodatkowania działalności rolniczej, na przykład w związku z dziedziczeniem.
W innych przypadkach wielofunkcyjne wykorzystanie gruntów na potrzeby agrofotowoltaiki jest co prawda dozwolone, ale nadal wymaga zmiany przeznaczenia gruntów. Jest to długi i uciążliwy proces, możliwy jedynie w określonych okolicznościach i zależny od decyzji podejmowanych na szczeblu lokalnym. W wielu państwach członkowskich grunty o wysokiej wartości rolnej nie mogą zostać przeznaczone na inne cele. Wyjątkiem godnym uwagi w Austrii, państwie federalnym, jest kraj związkowy Styria, w której lokalna ustawa o planowaniu przestrzennym wyraźnie zezwala na montaż instalacji agrofotowoltaicznych na użytkach zielonych o powierzchni do 0,5 ha bez konieczności zmiany przeznaczenia gruntów. Ponadto agrofotowoltaika jest wyłączona z ogólnego ustawowego zakazu umieszczania instalacji fotowoltaicznych w tzw. "strefach wykluczenia".
Zasadniczo wydawanie zezwoleń na agrofotowoltaikę na mocy przepisów dotyczących użytkowania gruntów często będzie wymagać uwzględnienia w tych przepisach szczególnego odniesienia; w związku z tym w jurysdykcji każdego państwa członkowskiego należy określić definicję agrofotowoltaiki wraz z towarzyszącym zestawem kryteriów, jak przedstawiono w sekcji 2a.
Pływające instalacje fotowoltaiczne a prawo wodne i przepisy górnicze
Pływające instalacje fotowoltaiczne to instalacje fotowoltaiczne umieszczone na powierzchni wody. Oznacza to, że zasadniczo zastosowanie ma do nich prawo wodne danego państwa członkowskiego, począwszy od prawa żeglugowego i morskiego, aż po przepisy dotyczące korzystania z wód. Takie przepisy rzadko jednak przewidują możliwość rozmieszczenia instalacji fotowoltaicznych; zwykle nie zawierają też definicji pływającej instalacji fotowoltaicznej ani nie określają szczególnych warunków lub ograniczeń dotyczących takich instalacji. Powoduje to niepewność i zniechęca do inwestycji.
Prawo do korzystania z wód jest zasadniczo ściśle regulowane w państwach członkowskich UE. W wielu jurysdykcjach właścicieli instalacji fotowoltaicznych nie zalicza się do kategorii użytkowników, którzy muszą mieć umowę na korzystanie z wód i uiszczać związane z tym opłaty. W związku z tym często nie jest jasne, czy pływające instalacje fotowoltaiczne zostaną uznane za instalacje wymagające zawarcia umowy na korzystanie z wód i czy w związku z tym będą podlegać stosownym przepisom.
Pływająca instalacja fotowoltaiczna może z różnych powodów naruszać przepisy dotyczące gospodarki wodnej. Może na przykład prowadzić do wzrostu temperatury wody, co może mieć wpływ na innych użytkowników zasobów wodnych. Może również wpływać na żeglugę lub działalność połowową. Ponadto obawy organów odpowiedzialnych za gospodarkę wodną może też budzić montaż i użytkowanie kabli elektrycznych w wodzie, pomimo dostępnych zabezpieczeń. Podobnie jak w przypadku innych sposobów korzystania z wód, pływające instalacje fotowoltaiczne mogą podlegać ograniczeniom wprowadzanym ze względu na interes publiczny, na przykład w celu ochrony przed powodzią lub ochrony zdrowia. Te i inne czynniki mogą prowadzić do braku zezwolenia na instalację lub do nałożenia ograniczeń lub wprowadzenia środków wyrównawczych w odniesieniu do instalacji, która ma zostać zatwierdzona.
Jak wspomniano w sekcji 2a, obowiązująca w Niemczech ustawa o odnawialnych źródłach energii zawiera odniesienie do instalacji fotowoltaicznych na sztucznych jednolitych częściach wód i przywołano w niej konkretne typologie zdefiniowane w ustawie o zasobach wodnych, precyzując, ale jednocześnie ograniczając obowiązujące ramy regulacyjne dotyczące wód. W Portugalii przyjęto czytelne przepisy dotyczące pływających instalacji fotowoltaicznych na publicznych jednolitych częściach wód, przy czym jedynym sposobem na uzyskanie pozwolenia koncesyjnego na taką instalację jest udział w przetargu publicznym. Takie zasady wprowadził rząd w 2021 r. na mocy wyżej wymienionego rozporządzenia, aby uregulować dostęp i wspierać wdrażanie pływających instalacji fotowoltaicznych, przy czym ma to zastosowanie do instalacji znajdujących się na liście siedmiu zbiorników zaporowych. W Hiszpanii zasady rozmieszczania pływających instalacji fotowoltaicznych na powierzchni zbiorników wodnych zlokalizowanych w basenach hydrograficznych zarządzanych przez państwo określono w dekrecie królewskim 662/2024.
Ponadto w niektórych państwach członkowskich sztuczne jednolite części wód związane z działalnością wydobywczą (takie jak jeziora powyrobiskowe) uznaje się za część obiektu górniczego i podlegają one przepisom prawa górniczego. W takich przypadkach zezwolenia na pływające instalacje fotowoltaiczne będą wydawać organy nadzoru górniczego. W niektórych państwach członkowskich zezwolenie będzie powiązane z działalnością wydobywczą, co oznacza, że większość lub całość energii elektrycznej musi być wykorzystywana przez kopalnię na potrzeby własne oraz że zezwolenie wygaśnie po zakończeniu działalności wydobywczej. W wielu przypadkach w przepisach górniczych nie przewidziano możliwości zainstalowania urządzeń energetycznych na powierzchni wody, co rodzi niepewność.
Zachęcanie do umieszczania instalacji fotowoltaicznych na powierzchniach wód, w szczególności na sztucznych jednolitych częściach wód, w przypadku których wpływ na środowisko i krajobraz jest prawdopodobnie bardzo nieznaczny, może przyczynić się do zwiększenia akceptacji tego rodzaju projektów. W przypadku gdy instalacje te są dozwolone na naturalnych jednolitych częściach wód, dobre rozpoznanie potencjalnego wpływu na środowisko, wdrożenie w razie potrzeby skutecznych środków łagodzących oraz podejście minimalizujące wpływ na krajobraz mogą również pogłębić akceptację społeczną.
Instalacje fotowoltaiczne zintegrowane z budynkiem a certyfikacja wyrobów budowlanych
Instalacja fotowoltaiczna zintegrowana z budynkiem to taki system, w którym elementy pozyskujące energię słoneczną stają się integralną częścią konstrukcji budynku. W związku z tym obowiązujące obecnie i zasadniczo rygorystyczne przepisy dotyczące wyrobów budowlanych mają również zastosowanie do produktów fotowoltaicznych zintegrowanych z budynkiem. Istnieją pewne wyjątki od tej reguły, np. w Danii produkty tego typu uznaje się za części elektryczne. W niektórych państwach członkowskich wyraźnie uznaje się je za wyroby budowlane, a nawet stworzono dodatkowe procedury certyfikacji, podczas gdy w innych jurysdykcjach sytuacja pozostaje niejasna.
Ze względu na różnice w sytuacji prawnej i wymogach certyfikacyjnych warunki stosowania produktów fotowoltaicznych zintegrowanych z budynkiem w UE nie są jednolite. Szczególnie istotna jest kwestia certyfikacji produktów, ponieważ organy regularnie rutynowo żądają takiej certyfikacji przed wydaniem pozwolenia na budowę. Obowiązująca norma dotycząca paneli fotowoltaicznych zintegrowanych z budynkiem (EN 50583-1) nie poprawiła znacząco sytuacji, prawdopodobnie dlatego, że jej zasadniczym przedmiotem jest sam moduł fotowoltaiczny.
Zmienione rozporządzenie w sprawie wyrobów budowlanych 13 , które weszło w życie w styczniu 2025 r., zapewni możliwość rozwiązania tej kwestii za pośrednictwem ogólnounijnego instrumentu. Takie rozwiązanie można jednak rozpatrywać wyłącznie oddzielnie dla każdej kategorii produktu fotowoltaicznego zintegrowanego z budynkiem, np. szyb czy dachówek fotowoltaicznych itp., w zależności od roli tego produktu jako elementu konstrukcyjnego. Ponadto konkretne produkty lub kategorie, które mają być objęte rozporządzeniem w sprawie wyrobów budowlanych, muszą być ujęte w programach prac tegoż rozporządzenia, które są realizowane w trzyletnich transzach. Ogólnounijny instrument, który ma zostać opracowany na podstawie rozporządzenia w sprawie wyrobów budowlanych, mógłby przyjąć formę europejskich oznakowań zgodności (CE) opartych na zharmonizowanych normach europejskich lub europejskich ocenach technicznych, które są dobrowolnymi normami wydawanymi przez jednostki ds. oceny technicznej na podstawie wniosków producentów.
Instalacje fotowoltaiczne zintegrowane z infrastrukturą a przepisy dotyczące infrastruktury
Montaż instalacji fotowoltaicznych zintegrowanych z infrastrukturą wymaga przestrzegania krajowych przepisów dotyczących infrastruktury, które często obejmują szczegółowe regulacje dotyczące infrastruktury drogowej i kolejowej, a także wewnętrzne regulacje opracowane przez operatorów takiej infrastruktury. Zasadniczo w niemal wszystkich państwach członkowskich planowanie autostrad i kolei należy do wyłącznych kompetencji państwa. Budowę takiej infrastruktury często powierza się prywatnym firmom, natomiast jej eksploatacją zajmują się albo prywatne firmy na podstawie koncesji, albo kontrolę nad nią sprawuje państwo w ramach monopolu.
W większości państw członkowskich wszystkie części autostrady, drogi lub kolei, w tym ekrany akustyczne, mosty, tunele itp., uznaje się za integralną część drogi lub linii kolejowej, a montaż instalacji fotowoltaicznych musi być zgodny z odpowiednimi przepisami. Głównym celem tych przepisów jest ustanowienie bardzo wysokich standardów bezpieczeństwa i płynności ruchu poprzez wymagania techniczne. W niektórych państwach członkowskich budowa i instalacja obiektów na terenie dróg, linii kolejowych lub w "strefie buforowej" jest ograniczona lub wręcz niedozwolona, z kilkoma wyjątkami, które nie obejmują instalacji fotowoltaicznych. Z kolei we Francji, Niemczech i Holandii instalacje tego typu wzdłuż dróg i linii kolejowych są wyraźnie dozwolone, jak wyjaśniono w sekcji 2b. Umożliwienie integrowania instalacji fotowoltaicznych z istniejącymi konstrukcjami lub rozmieszczenia ich na takich terenach przemysłowych obok infrastruktury, zamiast skupiać się ich wdrażaniu wyłącznie na terenach niezagospodarowanych, może przynieść inne korzyści, takie jak zwiększenie akceptacji społecznej dla tych projektów. W większości państw członkowskich nie sprawdzono jeszcze możliwości dostosowania instalacji fotowoltaicznych zintegrowanych z infrastrukturą do tych norm, w związku z tym kwestia ta pozostaje otwarta. Wyzwaniem jest zatem opracowanie praktyki wdrażania zintegrowanego z infrastrukturą, które spełniałoby te wysokie standardy. Operator infrastruktury może uwzględnić dodatkowe wymagania w obowiązujących przepisach, aby zminimalizować ryzyko związane z odpowiedzialnością. Przeszkodą pozostaje brak kryteriów technicznych, do których można by się odwołać w przepisach dotyczących infrastruktury i które pozwoliłyby na ustalenie jasnych zasad i kryteriów.
W praktyce to operator infrastruktury jest najbardziej kompetentny, by zainicjować proces instalacji fotowoltaiki w infrastrukturze, którą obsługuje, zwłaszcza do celów własnego zużycia, i sprostać związanym z tym wyzwaniom technicznym. We Francji państwowy operator kolejowy SNCF ogłosił w lipcu 2023 r. plany rozpatrzenia projektów w tym obszarze. Jak wspomniano w sekcji 2a, organizacja rządowa Prorail odpowiedzialna za utrzymanie i rozwój sieci kolejowej w Niderlandach wydała podręcznik dotyczący montażu instalacji fotowoltaicznych wzdłuż linii kolejowych lub na ekranach akustycznych należących do kolei.
Minisystemy fotowoltaiczne typu plug-in a przepisy dotyczące produktów
Minisystemy fotowoltaiczne typu plug-in są niewątpliwie najłatwiej dostępną technologią energii odnawialnej dla przeciętnego konsumenta ze względu na niskie wymagania kapitałowe i łatwość montażu. Mimo to systemy tego typu mogą budzić uzasadnione obawy dotyczące bezpieczeństwa, na przykład ze względu na ich ciężar lub potencjalny wpływ na sieć, co skłoniło niektóre państwa członkowskie do zakazania ich montażu.
Aby pokonać te bariery, należy ustalić minimalne wymagania dla tego typu produktów, na przykład w zakresie bezpieczeństwa, co pomoże zagwarantować, że na rynek trafią wyłącznie bezpieczne produkty, które utorują drogę do zniesienia zakazów. W tym kontekście szczególnie istotne są parametry mikroinwertera zintegrowanego z instalacją. Niemieckie stowarzyszenie ds. badań, inspekcji i certyfikacji opracowuje specyfikację testów dla systemów balkonowych, aby zagwarantować ich bezpieczeństwo. W Belgii zezwolono na instalację minisystemów fotowoltaicznych typu plug-in, którym przyznano certyfikat Synegrid.
Bezpieczeństwo może też zwiększyć zapewnienie użytkownikom wskazówek i porad dotyczących montażu minisystemów fotowoltaicznych typu plug-in. Niemieckie stowarzyszenie ds. badań, inspekcji i certyfikacji opublikowało wskazówki dotyczące montażu i podłączenia minisystemów fotowoltaicznych typu plug-in 14 . Wskazówek, na przykład dotyczących sposobu prawidłowego montażu, mogą udzielać użytkownikom również producenci takich minisystemów.
Jeżeli na rynek i do użytku będą trafiać wyłącznie bezpieczne produkty, wprowadzanie uciążliwych przepisów przestanie być zasadne. Ponadto otwiera się droga do prostszych procedur wydawania zezwoleń, w tym procedur przyłączania do sieci. Ważne jest zapewnienie spójności między tymi różnymi elementami, na przykład przy ustalaniu progów mocy.
Poza kwestiami związanymi z bezpieczeństwem miniinstalacje fotowoltaiczne typu plug-in mogą napotykać przeszkody wynikające z lokalnych przepisów dotyczących elewacji budynków, zwłaszcza gdy są one instalowane na balkonach, co często ma miejsce.
Pływające elektrownie wiatrowe i technologie energii oceanicznej a przepisy dotyczące eksploatacji w warunkach morskich
W przyjętej w 2014 r. dyrektywie w sprawie planowania przestrzennego obszarów morskich zobowiązano państwa członkowskie do opracowania planów zagospodarowania przestrzennego obszarów morskich w celu koordynowania rozwoju różnych rodzajów działalności morskiej (rybołówstwo, żegluga, turystyka, ochrona różnorodności biologicznej itp.), w tym energii z morskich źródeł odnawialnych. W kilku państwach członkowskich, w tym w Niemczech i Irlandii, działają specjalne organy odpowiedzialne za regulowanie rozwoju gospodarki morskiej i działalności w obszarze morskim. Wszystkie państwa członkowskie z obszaru Morza Północnego, Morza Bałtyckiego i Atlantyku uwzględniły w swoich planach zagospodarowania przestrzennego obszarów morskich energię z morskich źródeł odnawialnych, wskazując priorytetowe obszary wdrażania tych technologii, głównie w odniesieniu do morskich turbin wiatrowych przymocowanych na stałe do dna. Francja, Irlandia, Hiszpania i Portugalia zidentyfikowały i wskazały obszary, w których można wdrożyć pływające morskie systemy energii wiatrowej. Na przykład Portugalia przyjęła w styczniu 2025 r. plan podziału na strefy w zakresie energii z morskich źródeł odnawialnych, który jest częścią krajowego planu zagospodarowania przestrzennego obszarów morskich i koncentruje się na identyfikacji obszarów odpowiednich dla pływających elektrowni wiatrowych. W pierwszej fazie promotorzy projektów uzyskają prawa do dna morskiego, aby przeprowadzić badania w tym obszarze i przygotować oferty na aukcję, którą zorganizuje państwo w celu przyznania koncesji i zawarcia umowy na finansowanie publiczne. Żadne państwo członkowskie nie wskazało jednak konkretnych obszarów dla technologii energii oceanicznej. Może to stanowić przeszkodę w rozwoju energii oceanicznej, ponieważ musi ona konkurować z innymi technologiami energii z morskich źródeł odnawialnych, takimi jak morska energia wiatrowa, która jest znacznie bardziej przystępna cenowo i bardziej dojrzała pod względem technologicznym. Ta sama argumentacja ma zastosowanie w przypadku rozwoju pływających morskich instalacji fotowoltaicznych, które państwa członkowskie mogą uwzględniać w swoich planach zagospodarowania przestrzennego obszarów morskich. Morską energię wiatrową (instalacje pływające, ale również przymocowane na stałe do dna), pływające morskie instalacje fotowoltaiczne i energię oceaniczną można również rozpatrywać łącznie. W szczególności mogą istnieć synergie między morską energią wiatrową a energią fal lub pływów. Biorąc pod uwagę przewidywalność energii oceanicznej i jej komplementarność z energią wiatrową, taki hybrydowy system mógłby potencjalnie przyczynić się do stabilizacji sieci oraz ograniczenia konieczności rozbudowy sieci i magazynowania energii, zapewnić dostawy i usługi wsparcia sieci, które można skuteczniej zaprogramować, oraz zwiększyć wydajność energetyczną i obniżyć ogólne koszty. Dokonując przeglądu planów zagospodarowania przestrzennego obszarów morskich, państwa członkowskie mogłyby rozważyć wyznaczenie obszarów pod innowacyjne technologie energii odnawialnej.
5. Ramy finansowe
Najważniejsze wnioski:
- Innowacyjne wdrażanie i technologie energii odnawialnej często wymagają dostosowania i nie osiągnięto jeszcze korzyści skali niezbędnych do obniżenia kosztów.
- Ramy finansowe w zakresie wsparcia energii odnawialnej można dostosować do następujących szczególnych potrzeb:
- W systemach wsparcia energii odnawialnej istnieją różne rozwiązania mające na celu zniwelowanie różnicy w kosztach w stosunku do tradycyjnego wdrażania energii odnawialnej, oparte na odmiennej modalności (system bezpośredniego wsparcia cen, ogólne wsparcie na rzecz prosumpcji energii odnawialnej). Kolejnym kluczowym czynnikiem jest dostęp do sieci.
- W przypadku gdy wdrażanie energii odnawialnej jest połączone z innymi rodzajami działalności, bezpośrednie skutki przynoszą również zachęty sektorowe, w szczególności wsparcie rolnictwa ma wpływ na agrofotowoltaikę, a zachęty do wykorzystywania energii odnawialnej w budynkach wpływają na wdrażanie instalacji fotowoltaicznych zintegrowanych z budynkiem.
Innowacyjne formy wdrażania energii słonecznej wymagają zazwyczaj produktów wykonanych na zamówienie (np. dachówek w przypadku instalacji fotowoltaicznych zintegrowanych z budynkiem) lub komponentów wchodzących w skład instalacji, które nie są konieczne w systemach naziemnych lub dachowych (takich jak systemy cumownicze w pływających instalacjach fotowoltaicznych), co przekłada się na znacznie wyższe koszty początkowe. Co więcej, systemy te mogą być bardziej wymagające pod względem obsługi i zarządzania, co może także zwiększyć ich koszty operacyjne. Ten sam problem dotyczy innowacyjnych technologii energii odnawialnej, takich jak pływające morskie systemy energii wiatrowej i energia oceaniczna. Biorąc pod uwagę związane z nimi ryzyko technologiczne i finansowe oraz konieczność zwiększenia skali rozwoju w celu obniżenia cen, ich koszty, łącznie z kosztami kapitałowymi, są zazwyczaj wyższe niż w przypadku konwencjonalnych technologii energii odnawialnej. Jednocześnie projekty te mogą przynieść przełom technologiczny, który przełoży się na znaczne zyski w przyszłości, gdy technologia dojrzeje i zapewni korzyści skali. Co więcej, wiele z tych rodzajów wdrażania i technologii wymaga wysokiego poziomu dostosowania. Dostawca nie może po prostu skorzystać ze standardowych produktów i standardowych procedur instalacyjnych: konieczne jest znalezienie rozwiązania dostosowanego do potrzeb konkretnej instalacji. Takie dostosowanie przekłada się również na wyższe zyski na szczeblu lokalnym, od wytworzenia produktu po montaż i konserwację, a także przyczynia się do tworzenia zielonych miejsc pracy. Promowanie tych technologii może zatem mieć pozytywny wpływ na konkurencyjność przemysłu UE i ułatwić osiągnięcie celów w zakresie produkcji, określonych w akcie w sprawie przemysłu neutralnego emisyjnie i w Pakcie dla czystego przemysłu. W związku z tym, biorąc pod uwagę koszty i potencjalne zyski, państwa członkowskie mogłyby rozważyć dostosowanie swoich ram finansowych do potrzeb tych technologii i form wdrażania.
Przypadek minisystemów fotowoltaicznych typu plug-in różni się od innych innowacyjnych form wdrażania i technologii objętych tymi wytycznymi. Ponieważ są to z reguły bardzo małe instalacje, początkowa inwestycja jest niska, niższa nawet od wstępnych kosztów systemów fotowoltaicznych montowanych na dachach. Znacznie większa dostępność takich minisystemów nie oznacza jednak, że każdy, kto dysponuje odpowiednią przestrzenią, może sobie na nie pozwolić, co dotyczy zwłaszcza konsumentów szczególnie wrażliwych lub dotkniętych ubóstwem energetycznym, którym zazwyczaj brakuje niezbędnych środków finansowych. Państwa członkowskie mogłyby rozważyć udzielenie wsparcia finansowego zgodnie z zawiadomieniem Komisji w sprawie pojęcia pomocy państwa w odniesieniu do jej wykorzystania w określonych przypadkach, np. w ramach zintegrowanej strategii na rzecz łagodzenia ubóstwa energetycznego lub w kontekście planów społeczno-klimatycznych państw członkowskich.
Wielkość wsparcia przeznaczonego na innowacyjne formy wdrażania i innowacyjne technologie energii słonecznej powinna być starannie dostosowana, aby zmaksymalizować efekt mnożnikowy zasobów publicznych, przy czym priorytetem powinna być jakość, a nie ilość. Należy często przeprowadzać okresową ocenę osiągniętych wyników, aby nadać priorytet technologiom, które najszybciej się rozwijają i mają potencjał osiągnięcia dojrzałości w perspektywie średniookresowej.
a) Konkurencja z innymi formami wdrażania i rola systemów wsparcia energii ze źródeł odnawialnych
Istnieje kilka sposobów niwelowania różnicy między kosztami innowacyjnych form wdrażania i innowacyjnych technologii a kosztami konwencjonalnych form wdrażania. Przejrzyste ramy regulacyjne zawierające co najmniej definicję technologii i konkretny proces wydawania zezwoleń mogą zmniejszyć niepewność prawa, obniżyć koszty finansowania i zachęcić do inwestowania w takie formy wdrażania. (Tę kwestię omówiono w poprzednim rozdziale). Kluczową rolę w realizacji projektów, które integrują takie innowacyjne formy wdrażania i innowacyjne technologie, może też odgrywać struktura systemów wsparcia. Specjalne systemy wsparcia (takie jak na przykład teren morski przeznaczony na pływające morskie systemy energii wiatrowej, wybrany ze względu na odległość od brzegu i głębokość wody 15 ) mogą obniżyć koszty w perspektywie średnioterminowej poprzez zwiększenie skali produkcji i standaryzację rozwiązań, zmniejszając w ten sposób różnicę w kosztach i stymulując innowacyjne rozwiązania. Jest to oczywiste w przypadku pływających morskich systemów energii wiatrowej i energii oceanicznej - jako innowacyjnych technologii energii odnawialnej o dużym potencjale w zakresie korzyści skali, które rozwijają się również dzięki nowym badaniom - ale w równym stopniu odnosi się też do niektórych innowacyjnych form wdrażania. W przeszłości systemy wsparcia energii ze źródeł odnawialnych były głównym instrumentem wykorzystywanym do obniżenia kosztów technologii energii odnawialnej i wspierania ich rozwoju, tak aby mogły konkurować z innymi technologiami energetycznymi. Tę samą logikę można zastosować do innowacyjnych technologii i form wdrażania, aby zmniejszyć różnicę w kosztach w porównaniu z obecnym wykorzystywaniem energii odnawialnej, co już czynią niektóre państwa członkowskie. Sposób osiągnięcia tego celu zależy jednak od użytego narzędzia.
Systemy bezpośredniego wsparcia w zakresie cen
Jest mało prawdopodobne, aby bezpośrednie wsparcie cenowe przyznawane w drodze konkurencyjnych procedur przetargowych opartych na cenie, w szczególności aukcji energii ze źródeł odnawialnych, sprzyjało innowacyjnym technologiom i formom wdrażania, które miałyby konkurować z najbardziej zaawansowanymi odnawialnymi źródłami energii w sytuacji, gdy istnieje istotna różnica w kosztach. Obecne przepisy dopuszczają zwolnienie instalacji na małą skalę i projektów demonstracyjnych z obowiązku przetargowego 16 . W przepisach przewidziano również szereg wyłączeń, które umożliwiają prowadzenie aukcji dotyczących konkretnych technologii, na przykład w oparciu o długoterminowy potencjał danej technologii, potrzebę osiągnięcia dywersyfikacji 17 , demonstracyjny charakter projektów lub istniejące różnice w kosztach między technologiami 18 .
Jednym ze sposobów stworzenia niszy dla nowatorskich technologii i form wdrażania jest wyznaczenie dla nich osobnych koszyków z orientacyjnymi budżetami, co umożliwi różnym innowacyjnym opcjom konkurowanie ze sobą. Drugim sposobem nagradzania nowatorskich technologii i form wdrażania jest wprowadzenie kryterium poza cenowego, opartego na obiektywnych i wymiernych kryteriach, na podstawie którego przyznawano by więcej punktów projektom z innowacyjnymi komponentami, dostarczającym rozwiązania wykraczające poza aktualny stan techniki. Akt w sprawie przemysłu neutralnego emisyjnie zobowiązuje państwa członkowskie do wprowadzenia zestawu kryteriów poza cenowych w 30 % aukcji energii odnawialnej, w tym innowacyjności jako jednego z możliwych kryteriów poza cenowych. W Hiszpanii w przypadku procedury przetargowej dotyczącej projektów dotyczących obszarów morskich i portów o znaczeniu narodowym punktacja opiera się na kilku kryteriach, z których 30 % stanowią czynniki pozaekonomiczne.
Trzecim wariantem jest stworzenie specjalnych procedur przetargowych dotyczących nowatorskich technologii i form wdrażania, co pozwoli im konkurować ze sobą i doprowadzi do wyboru najbardziej opłacalnych wariantów.
Czwarty wariant polega na stworzeniu specjalnych procedur przetargowych dotyczących technologii lub form wdrażania. Niemcy i Portugalia dysponują specjalnymi systemami wsparcia dla pływających instalacji fotowoltaicznych 19 . Włochy stworzyły niedawno dwa specjalne systemy wsparcia, jeden dla agrofotowoltaiki, a drugi dla innowacyjnych technologii 20 , w tym koszyk dla pływających instalacji fotowoltaicznych, z zachętami dla dużych projektów dotyczących pływającej fotowoltaiki.
Oczekuje się również, że w 2025 r. Portugalia uruchomi specjalną aukcję na 2 GW mocy pływających elektrowni wiatrowych. Portugalia idzie w ślady Francji, która przeprowadziła pierwszą komercyjną aukcję dla pływających elektrowni wiatrowych, przyznając taryfę gwarantowaną projektowi o mocy 250 MW w Bretanii w 2024 r., a następnie kontrakty ContractforDifference zwycięzcom aukcji na dwa pływające bloki wiatrowe na Morzu Śródziemnym, również w 2024 r. Te mechanizmy ustalania cen ujawniły niższe niż oczekiwano różnice cen w przypadku instalacji morskich zamocowanych na stałe do dna, co przybliży technologię do komercyjnego zastosowania. Państwa członkowskie
Jak już wspomniano, gdy w grę wchodzą projekty demonstracyjne lub instalacje na małą skalę, państwa członkowskie mogą również zdecydować się na wyłączenie innowacyjnych form wdrażania i innowacyjnych technologii z procedur przetargowych oraz wskazać konkretne obszary ich rozwoju. Na przykład w Hiszpanii przewidziano wyłączenie dla innowacyjnych projektów dotyczących energii z morskich źródeł odnawialnych o mocy zainstalowanej do 20 MW, pod warunkiem że są one wdrażane poza obszarami o dużym potencjale w zakresie morskiej energii wiatrowej. W planach zagospodarowania przestrzennego obszarów morskich wyznacza się priorytetowe obszary badań, rozwoju i innowacji, w których można realizować projekty eksperymentalne.
Ogólne wsparcie dla prosumpcji energii ze źródeł odnawialnych w oparciu o nadwyżki energii wprowadzane do sieci
Tego rodzaju ogólne wsparcie na rzecz prosumpcji energii ze źródeł odnawialnych w oparciu o nadwyżki energii wprowadzane do sieci, takie jak taryfy gwarantowane lub opomiarowanie netto, zasadniczo nie będzie stanowić podstawy dla innowacyjnych form wdrażania i innowacyjnych technologii. Ponieważ takie rozwiązania zapewniają rekompensatę za energię elektryczną wprowadzaną do sieci, zachęcają do stosowania najtańszych instalacji.
Niemniej jednak tego rodzaju wsparcie ewoluuje w kierunku zachęcania do większej konsumpcji własnej poprzez zmniejszenie rekompensaty przyznawanej za energię elektryczną wprowadzoną do sieci (tj. niezużytą na własne potrzeby) lub poprzez powiązanie rekompensaty z wartością rynkową tej energii elektrycznej (rozwiązanie znane również jako rozliczenia netto). W tym drugim przypadku bardziej atrakcyjne mogą być formy wdrażania, które wytwarzają energię elektryczną w godzinach, w których występuje niższa koncentracja wytwarzania energii ze źródeł odnawialnych (np. zintegrowane z budynkiem instalacje pionowe wytwarzające energię o wschodzie lub zachodzie słońca).
Bardziej bezpośrednia forma takiego wsparcia mogłaby zachęcać bardziej wprost do innowacyjnych form wdrażania poprzez wprowadzenie dodatkowych wymogów w tym kierunku lub zwiększenie dodatkowego wsparcia dla konsumentów, którzy korzystają z takich innowacyjnych form wdrażania, w szczególności z instalacji fotowoltaicznych zintegrowanych z budynkiem.
Warto również wskazać okoliczności, w których innowacyjne formy wdrażania lub nowatorskie technologie można uznać za projekty nastawione na konsumpcję własną, w tym projekty nastawione na konsumpcję własną zarządzane przez stronę trzecią, zgodnie z przepisami art. 21 dyrektywy w sprawie energii odnawialnej. Takie wyjaśnienia mogą również ułatwić niwelowanie ewentualnych barier finansowych. Wyjaśnienia te mogą również przyczynić się do wykorzystania synergii między różnymi projektami. Dotyczy to na przykład elektrowni oceanicznych i zakładów odsalania. Jednocześnie wyjaśnienia te mogą stać się barierą, jeżeli będą zbyt restrykcyjne. Na przykład w kilku państwach członkowskich przepisy dotyczące górnictwa wymagają, aby dużą część energii elektrycznej wytworzonej przez pływające instalacje fotowoltaiczne przeznaczać na potrzeby własne w ramach prowadzonej działalności górniczej, co uzależnia projekt od działalności wydobywczej i może powodować niepewność prawa w przypadku jej zaprzestania.
Ogólne wsparcie dla prosumpcji energii ze źródeł odnawialnych w oparciu o pomoc inwestycyjną.
Tego rodzaju wsparcie nie jest związane z wytwarzaniem energii, lecz z nabytą technologią energii odnawialnej. W takich przypadkach wymagania można określić w taki sposób, aby wspierać innowacyjne technologie lub formy wdrażania.
Jak już wspomniano, przypadek mini systemów fotowoltaicznych typu plug-in jest zasadniczo odmienny. Niemniej jednak niektóre państwa członkowskie postanowiły ułatwić tej technologii penetrację rynku, wprowadzając mechanizmy wsparcia finansowego. Austria wprowadziła zwolnienia z podatku VAT dla instalacji fotowoltaicznych do określonego progu, w tym dla mini systemów fotowoltaicznych typu plug-in. Niemcy przyjęły analogiczne podejście. Ponadto systemy te mogą korzystać z ogólnej taryfy gwarantowanej przeznaczonej dla projektów dotyczących energii odnawialnej. W niektórych niemieckich miastach i krajach związkowych obowiązują również specjalne programy dofinansowania mini systemów fotowoltaicznych typu plug-in. Na Litwie systemy te mogą korzystać z dotacji na nakłady inwestycyjne.
Dostęp do sieci
Poza systemami wsparcia, bardzo istotnym atutem stało się również podłączenie do sieci, a jego ułatwianie może w znacznym stopniu sprzyjać innowacyjnym technologiom i formom wdrażania. Na przykład gwarantowane podłączenie do sieci mogłoby znaleźć się wśród praw przyznanych zwycięskiemu oferentowi w drodze przetargu, jak ma to miejsce w Hiszpanii w przypadku projektów realizowanych na jej na terytoriach morskich i w portach o istotnym znaczeniu dla państwa. Zasadniczo prawa do rozwijania instalacji morskich przyznaje się wraz z powiązanym podłączeniem do sieci, co warunkuje opłacalność takich instalacji.
Innowacyjne formy wdrażania mogłyby odnieść korzyści ze współdzielenia podłączenia do sieci w ramach hybrydowych projektów dotyczących energii odnawialnej, które łączą kilka różnych technologii. Ważnym aspektem, który należy wziąć pod uwagę, jest możliwość współdzielenia podłączenia do sieci przez kilku właścicieli. W Hiszpanii, Polsce i Portugalii istnieją przykłady pływających instalacji fotowoltaicznych rozwijanych w pobliżu instalacji naziemnych lub na zbiornikach elektrowni wodnych. Inne innowacyjne formy wdrażania mogłyby odnieść korzyści z hybrydyzacji projektów w zakresie energii odnawialnej, takich jak instalacje fotowoltaiczne zintegrowane z budynkiem, przez zachęcanie do wdrażania instalacji fotowoltaiczno-termicznych zintegrowanych z budynkiem.
Państwa członkowskie mogą również zachęcać do innowacyjności, ułatwiając i wspierając rozwój projektów pilotażowych. Kwestia ta zostanie omówiona w rozdziale 5.
b) Zachęty sektorowe
Państwa członkowskie, w uzupełnieniu ogólnego podejścia do niwelowania luki cenowej, mogą ustanowić sektorowe zachęty do rozwoju wszystkich innowacyjnych form wdrażania i innowacyjnych technologii.
Agrofotowoltaika
Agrofotowoltaikę można promować w ramach wspólnej polityki rolnej (WPR). Wsparcie na rzecz rozwoju energii odnawialnej wpisuje się w szersze cele WPR dotyczące przeciwdziałania zmianie klimatu. Za pośrednictwem swoich planów strategicznych WPR, które obecnie ustala się na okres pięciu lat, państwa członkowskie mogą przyczynić się do osiągnięcia celów klimatycznych na kilka sposobów, w tym poprzez wspieranie wykorzystania agrofotowoltaiki. Wiele państw członkowskich nie uwzględnia jednak kwestii agrofotowoltaiki w swoich planach strategicznych i nie wprowadziło żadnych regulacji prawnych w tym zakresie, co uznaje się za barierę dla jej rozwoju. Plany strategiczne Niemiec, Włoch, Niderlandów i Słowenii zawierają odniesienia do promowania agrowoltaiki, ale nie we wszystkich z tych planów uwzględniono szczegółowe informacje na ten temat 21 .
W ramach WPR rolnicy mają prawo do otrzymywania wsparcia dochodów (płatności bezpośrednich), jeśli spełniają szereg warunków kwalifikowalności. Choć ustalono pewne podstawowe przepisy na szczeblu UE, państwa członkowskie dysponują swobodą w ich wdrażaniu. Na przykład to do państw członkowskich należy określenie warunków, na jakich grunty rolne muszą być wykorzystywane głównie do prowadzenia działalności rolniczej, jeżeli na tych gruntach prowadzi się również działalność pozarolniczą, jak ma to miejsce w przypadku agrofotowoltaiki.
Jak już wspomniano w sekcji dotyczącej wydawania zezwoleń, nie we wszystkich państwach członkowskich dozwolone jest wielofunkcyjne użytkowanie gruntów. W takich przypadkach umieszczenie instalacji agrofotowoltaicznych na gruntach rolnych zazwyczaj skutkuje zmianą przeznaczenia gruntu, najczęściej na teren przemysłowy. Może to również prowadzić do utraty płatności bezpośrednich w ramach WPR, w zależności od tego, w jaki sposób państwo członkowskie definiuje przewagę działalności rolniczej. Zapewnienie rolnikom i społecznościom wiejskim możliwości czerpania korzyści finansowych z projektów w zakresie agrofotowoltaiki bez utraty płatności bezpośrednich może również zwiększyć akceptację społeczną dla tych instalacji.
W państwach członkowskich, w których dozwolone jest wielofunkcyjne użytkowanie gruntów, znalezienie równowagi między produkcją żywności i energii jest na ogół kwestią wrażliwą. Na przykład w Niemczech rolnicy mogą nadal otrzymywać 85 % wsparcia dochodów z WPR po instalowaniu systemów agrofotowoltaicznych, jeżeli w wyniku takiego montażu utracono mniej niż 15 % gruntów rolnych. Kryteria kwalifikowalności określone przez państwa członkowskie mogą być jednak restrykcyjne i mogą utrudniać rozwój projektów w zakresie agrofotowoltaiki.
Instalacje fotowoltaiczne zintegrowane z budynkiem
W przypadku instalacji fotowoltaicznych zintegrowanych z budynkiem bardzo istotne są również zachęty sektorowe. Kilka państw członkowskich ustanowiło programy wsparcia lub zachęty bądź obowiązki sektorowe dotyczące instalowania instalacji fotowoltaicznych na budynkach. Zazwyczaj jednak są to jednak programy ukierunkowane na fotowoltaikę montowaną na dachach. Co prawda przyspieszenie wdrażania instalacji fotowoltaicznych na dachach ma kluczowe znaczenie w osiągnięciu celów UE w zakresie energii i klimatu, jednak podejście to wyklucza inne ważne technologie, które również odgrywają zasadniczą i uzupełniającą rolę w dekarbonizacji budynków i systemu energetycznego, takie jak instalacje wykorzystujące energię słoneczną zintegrowane z budynkiem, w tym technologie energii fotowoltaicznej i słonecznej termicznej.
Technologie te mogą być szczególnie przydatne w przezwyciężaniu wyzwań związanych z wdrażaniem instalacji fotowoltaicznych na dachach, takich jak niedopasowanie między godzinami wytwarzania a godzinami produkcji, ponieważ zazwyczaj będą charakteryzować się odmienną orientacją, co przekłada się na inny profil wytwarzania. Systemy fotowoltaiczne zintegrowane z budynkiem mogą być rozwiązaniem również wówczas, gdy dach nie nadaje się do montażu instalacji fotowoltaicznej lub występują ograniczenia związane z dziedzictwem kulturowym lub konserwacją zabytków. Aby wykorzystać te potencjalne korzyści, należy zadbać o to, aby instalacje fotowoltaiczne zintegrowane z budynkiem objąć zachętami lub obowiązkami sektorowymi.
W Austrii kraj związkowy Wiedeń wprowadził obowiązek stosowania paneli fotowoltaicznych, zgodnie z którym wymaga się określonej zainstalowanej mocy na metr kwadratowy powierzchni budynku, przy czym obowiązek ten jest neutralny pod względem technologicznym. Jeśli powierzchnia dachu nie jest wystarczająco duża, aby spełnić wymagania, w niektórych przypadkach zastosowanie zintegrowanej z budynkiem instalacji fotowoltaicznej może być nie tylko możliwe, ale wręcz konieczne.
Przekształcona dyrektywa w sprawie charakterystyki energetycznej budynków 22 zawiera etapowy obowiązek zapewnienia, aby instalacje wykorzystujących energię słoneczną montować na nowych budynkach, istniejących budynkach użyteczności publicznej i istniejących budynkach niemieszkalnych poddawanych renowacji wymagającej pozwolenia. Obowiązek ten obejmuje również nowe zadaszone parkingi dla samochodów fizycznie przylegające do budynków. Aby spełnić ten obowiązek, można korzystać ze wszystkich odpowiednich technologii energii słonecznej, bez ograniczeń co do formy ich wdrożenia, co stwarza silną zachętę do stosowania instalacji fotowoltaicznych zintegrowanych z budynkiem, w tym w przypadku nowych zadaszonych parkingów dla samochodów. Ponadto projekty krajowych planów renowacji budynków będą obejmować zasady i środki dotyczące montowania na budynkach instalacji wykorzystujących energię słoneczną. W 2025 r. Komisja wyda wytyczne dla państw członkowskich dotyczące sposobu wdrażania przepisów nakładających obowiązki związane z instalacjami wykorzystującymi energię słoneczną.
23 państwa członkowskie, które w kwietniu 2024 r. podpisały Europejską Kartę Słoneczną na rzecz wsparcia konkurencyjności europejskiego sektora produkcji energii fotowoltaicznej, zobowiązały się do podjęcia szeregu działań, takich jak promowanie innowacyjnych form wdrażania energii słonecznej lub wcześniejsze wdrożenie przepisów dyrektywy w sprawie charakterystyki energetycznej budynków dotyczących zwiększonego wykorzystania energii słonecznej w ramach zamówień publicznych na produkty wykorzystujące energię słoneczną.
Państwa członkowskie mogą również rozważyć inne sektorowe zachęty lub obowiązki w celu promowania innych innowacyjnych form wdrażania lub technologii. Obowiązki w zakresie wdrażania energii odnawialnej można włączyć w koncesje na eksploatację infrastruktury transportowej, niezależnie od tego, czy przeznaczeniem tej energii miałaby być konsumpcja własna w ramach eksploatacji infrastruktury.
6. Pogłębianie wiedzy fachowej w zakresie innowacyjnych form wdrażania i nowatorskich technologii energii odnawialnej
Najważniejsze wnioski:
- Ze względu na nowatorski charakter innowacyjnych technologii i form wdrażania istnieje luka w wiedzy, którą należy wypełnić. Trzy sposoby skutecznego wyeliminowania tej luki to:
- inwestowanie w badania naukowe i innowacje, w tym w projekty pilotażowe, prowadzone zarówno na szczeblu unijnym, jak i krajowym;
- zapewnienie odpowiedniej koordynacji i współpracy między organami na wszystkich szczeblach;
- promowanie dostosowanych działań w zakresie szkoleń i budowania zdolności.
Opisane wyżej nowatorskie technologie i innowacyjne sposoby ich wykorzystania są stosunkowo nowe i znacząco różnią się od konwencjonalnych metod wdrażania energii odnawialnej, istnieje zatem znaczna luka w wiedzy, którą należy wypełnić. Dotyczy to w szczególności innowacyjnych technologii energii odnawialnej, w przypadku których dysponujemy ograniczonym doświadczeniem.
W zakresie innowacyjnych form wdrażania energii słonecznej luka w wiedzy dotyczy powiązanych zagrożeń i możliwości, w tym sposobów łagodzenia wpływu na środowisko. W przypadku innowacyjnych technologii luka w wiedzy dotyczy opłacalności różnych ścieżek technologicznych, a można ją zniwelować za pomocą prototypów i projektów pilotażowych.
Lepsza i szerzej rozpowszechniona wiedza na temat tych nowatorskich technologii i innowacyjnych form wdrażania jest warunkiem niezbędnym do wdrożenia na szeroką skalę. Szersza baza wiedzy ułatwi podejmowanie decyzji przez właścicieli technologii, promotorów projektów, operatorów systemów sieciowych, instalatorów i organy publiczne na szczeblu krajowym i lokalnym (np. w zakresie finansowania i wydawania zezwoleń). Mogłaby też mieć również pozytywny wpływ na opinię publiczną i inne czynniki, które mogą zniechęcać do stosowania takich technologii i form wdrażania.
Istnieją instrumenty UE, takie jak instrument wsparcia technicznego, które mogą pomóc państwom członkowskim przezwyciężyć niektóre z tych barier. Państwa członkowskie mogą zwrócić się o dostosowaną do potrzeb pomoc w opracowywaniu i wdrażaniu kluczowych inwestycji i reform wspierających wdrażanie energii odnawialnej.
a) Gromadzenie i rozpowszechnianie wiedzy
Istnieje kilka sposobów na wyeliminowanie tej luki w wiedzy. Państwa członkowskie mogą zachęcać do kontynuowania badań nad odpowiednimi technologiami i formami wdrażania, w tym prototypami i projektami pilotażowymi, korzystając z dostępnych programów UE i systemów finansowania (np. "Horyzont Europa", LIFE), a także z krajowych środków na badania, rozwój i innowacje. Aby przyspieszyć wdrażanie, wiedzę tę należy następnie rozpowszechnić wśród wszystkich zainteresowanych stron z sektora publicznego i prywatnego we wszystkich państwach członkowskich.
Niektóre państwa członkowskie, takie jak Niemcy i Niderlandy, przeprowadziły krajowe badania dotyczące potencjału technologii energii słonecznej zintegrowanej z infrastrukturą 23 . Finlandia rozpoczęła niedawno projekt badawczy mający na celu sprawdzenie możliwości wykorzystania technologii agrofotowoltaicznej w warunkach pogodowych krajów nordyckich. Na szczeblu UE Wspólne Centrum Badawcze Komisji Europejskiej przeprowadziło już szereg badań dotyczących potencjału innowacyjnych form wdrażania i innowacyjnych technologii w całej UE oraz ich wpływu na środowisko 24 . Takie badania dotyczące potencjału zazwyczaj poprzedzają projekty pilotażowe i mogą stanowić kluczowy etap ich rozwoju.
(364) (2023); Neues Projekt erfasst Photovoltaik-Potenzial an Fernstraßen - Fraunhofer ISE; Potenzialanalyse von Photovoltaik an der Schiene | TÜV Rheinland (tuv.com); Solar Highway: Innovative noise barrier [Solarna autostrada: innowacyjny ekran akustyczny] (rijkswaterstaat.nl); Adolf Goetzberger et al, The Potential of PV Noise Barrier Technology in Europe [Potencjał technologii fotowoltaicznych ekranów akustycznych w Europie], ResearchGate (2020).
Badania mogą stanowić użyteczny wkład w podejmowanie przez państwa członkowskie decyzji politycznych, w tym w odniesieniu do ustanowienia ram regulacyjnych lub zapewnienia zachęt. Na przykład badania przeprowadzone przez organizację badawczą Fraunhofer Institute for Solar Energy odegrały kluczową rolę w zdefiniowaniu i ustanowieniu ram regulacyjnych dla agrofotowoltaiki w Niemczech. W Niderlandach Uniwersytet Wageningen opracował program badań nad energią słoneczną, w ramach którego analizuje się m.in. wpływ instalacji agrofotowoltaicznych na krajobraz 25 .
Wspieranie badań naukowych może mieć również pozytywny wpływ na akceptację społeczną. Na przykład badania mogą zapewnić dokładniejszy obraz potencjalnych oddziaływań na środowisko, niezależnie od tego, czy są one pozytywne, negatywne czy znikome, aby państwa członkowskie nie musiały opierać się na założeniach lub odosobnionych przypadkach. Na przykład Hiszpania i Portugalia zrealizowały w południowej Europie projekt o nazwie Wave Energy [Energia fal], którego celem było zebranie danych na temat wpływu projektów związanych z energią fal na środowisko. Obszerniejsza wiedza na temat potencjalnego wpływu innowacyjnych form wdrażania i innowacyjnych technologii na środowisko ma również istotne znaczenie przy opracowywaniu skuteczniejszych środków łagodzących. Państwa członkowskie, które podpisały Europejską Kartę Słoneczną, zobowiązały się do wymiany dobrych praktyk w zakresie promowania innowacyjnych form wdrażania.
Ponadto projekty pilotażowe i demonstracyjne realizowane na miejscu mają kluczowe znaczenie w procesie pozyskiwania wiedzy niezbędnej do dalszego rozwoju innowacyjnych technologii i innowacyjnych form wdrażania oraz dostosowania ich do specyficznych warunków każdego państwa członkowskiego. W związku z tym w unijnych zasadach ramowych pomocy państwa na działalność badawczą, rozwojową i innowacyjną 26 uznaje się, że pomoc państwa może być konieczna do wspierania takich działań w sytuacji, gdy rynek nie jest w stanie ich rozwinąć. W zasadach tych określono również odpowiednie kryteria zgodności.
Rozwój technologii w dziedzinie pływających elektrowni wiatrowych opierał się w dużej mierze na projektach demonstracyjnych realizowanych we wszystkich państwach członkowskich UE, a największe z nich, WindFloat Atlantic (25 MW) w Portugalii, Floatgen (2 MW) we Francji i DemoSATH (2 MW) w Hiszpanii, uruchomiono w 2023 r. W ramach finansowanego przez UE projektu BLOW powstaje instalacja demonstracyjna o mocy 5 MW na Morzu Czarnym 27 .
W Niderlandach w 1996 r. wykonano pilotażową instalację fotowoltaiczną zintegrowaną z infrastrukturą w postaci ekranu akustycznego wzdłuż autostrady; jej wydajność stale monitorowano w ramach różnych projektów badawczych. Rząd niderlandzki sfinansował również kilka projektów badawczych dotyczących efektywności fotowoltaiki zintegrowanej z budynkiem. Litwa niedawno wdrożyła dwa pilotażowe projekty instalacji fotowoltaicznych zintegrowanych z infrastrukturą wzdłuż korytarzy transportowych. Projekty te będą monitorowane w celu zebrania danych na temat efektywności tego typu instalacji. Gromadzone będą również dane dotyczące badań modernizacji w celu zastąpienia istniejących ekranów akustycznych.
W dziedzinie energii oceanicznej Francja wspierała rozwój pilotażowej elektrowni pływowej Flowatt - jednej z największych na świecie instalacji wykorzystującej energię pływów. Program "Renmarinas Demos" w Hiszpanii, finansowany z Instrumentu na rzecz Odbudowy i Zwiększania Odporności, zapewnia pomoc inwestycyjną na zasadach konkurencyjnych na projekty pilotażowe, platformy testowe i infrastrukturę w zakresie energii z morskich źródeł odnawialnych.
Współpraca między państwami członkowskimi ma równie istotne znaczenie w kontekście rozpowszechniania wiedzy w całej Unii. Państwa członkowskie mogą dzielić się doświadczeniami i koordynować działania w zakresie badań naukowych i innowacji dotyczących czystych, odpornych i konkurencyjnych technologii energetycznych między decydentami, przemysłem i ośrodkami badawczymi na forum przewidzianym w strategicznym planie w dziedzinie technologii energetycznych.
Możliwości finansowania na rzecz rozwoju projektów pilotażowych dotyczących nowatorskich technologii i innowacyjnych form wdrażania objętych tymi wytycznymi są też dostępne na szczeblu UE. Fundusz Innowacyjny wspiera technologie na bardziej zaawansowanych poziomach gotowości technologicznej, które są bliskie fazy komercjalizacji. W następstwie zaproszenia do składania wniosków z 2024 r. procesem przygotowania dotacji objęto dwa projekty w dziedzinie energii pływów, jeden projekt pływającej instalacji fotowoltaicznej i jeden projekt z zakresu agrofotowoltaiki.
Inne unijne programy finansowania promują innowacje w zakresie nowatorskich technologii i innowacyjnych form wdrażania na niższych poziomach gotowości technologicznej. "Horyzont Europa" to kluczowy program finansowy UE w dziedzinie badań i innowacji, dysponujący budżetem 93,5 mld euro na lata 2021-2027. Zapewnia możliwości finansowania innowacyjnych projektów w drodze zaproszeń do składania wniosków. Pod koniec 2024 r. Komisja ogłosiła nowe możliwości finansowania projektów energetycznych w ramach programu prac "Horyzont Europa" na lata 2023-2024. Jedno z zaproszeń dotyczy zrównoważonych, bezpiecznych i konkurencyjnych dostaw energii i obejmuje 13 tematów, w tym technologie krytyczne dla przyszłych farm wykorzystujących energię oceaniczną oraz zastosowania mobilne zintegrowane z fotowoltaiką 28 .
Inne źródła unijnego finansowania nowatorskich technologii i innowacyjnych form wdrażania obejmują fundusze strukturalne UE, Instrument na rzecz Odbudowy i Zwiększania Odporności, Program InvestEU oraz Program działań na rzecz środowiska i klimatu LIFE.
Finansowanie. Jeżeli chodzi o finansowanie rozwoju energii oceanicznej, w ramach programu Ocean Energy ERA-NET Cofund wspierano te projekty także na poziomie UE. Na szczeblu krajowym i regionalnym kilka agencji finansujących oferuje pomoc w formie dotacji. Należą do nich Fundusz Rozwoju Prototypów Energii Oceanicznej w Irlandii oraz Program pomocy inwestycyjnej na demonstrację i walidację powstających technologii energii z morskich źródeł odnawialnych w Kraju Basków w Hiszpanii. Europewave to program przedkomercyjnych zamówień publicznych, w ramach którego udziela się zamówień na usługi dostawcom usług badawczo-rozwojowych, a jednocześnie opracowuje się rozwiązania finansowane z funduszy unijnych, krajowych i regionalnych, mające na celu rozwój systemów konwerterów energii fal, które są odporne na środowisko oceaniczne. Obecnie program ten znajduje się w fazie końcowej, tj. wdrażania i testowania na otwartym morzu.
b) Zapewnienie współpracy między organami
Jak już wskazano w rozdziale 2, innowacyjne formy wdrażania są regulowane przepisami w różnych dziedzinach, nie tylko w dziedzinie energetyki, gdyż albo umożliwiają wielorakie wykorzystanie przestrzeni, albo są zintegrowane z innymi produktami. Oznacza to, że w opracowywanie i wdrażanie ram regulacyjnych zaangażowane są różne organy publiczne, w tym te odpowiedzialne za energetykę, rolnictwo, środowisko, mieszkalnictwo/budownictwo i górnictwo. Zniesienie barier regulacyjnych dla innowacyjnych technologii i form wdrażania na szczeblu krajowym wymaga zatem koordynacji międzyresortowej w drodze dialogu między ministerstwem odpowiedzialnym za energetykę a podmiotami odpowiedzialnymi za inne obszary polityki. Celem byłoby rozpoznanie wszelkich przepisów krajowych, regionalnych lub lokalnych, które utrudniają wdrożenie, oraz ich usunięcie, na przykład poprzez wprowadzenie wyłączeń lub ustanowienie szczegółowych definicji lub kryteriów technicznych w celu uwzględnienia danej innowacyjnej technologii lub formy wdrożenia.
W państwach federalnych, takich jak Hiszpania i Austria, wymagałoby to również koordynacji między władzami federalnymi i regionalnymi. Ponieważ dziedziny takie jak rolnictwo i środowisko często leżą w gestii regionów w tych krajach, obowiązkiem rządu federalnego byłoby zwrócenie uwagi władz regionalnych na wszelkie bariery, które należy usunąć.
Ważną rolę odgrywają również władze lokalne, ponieważ często są one odpowiedzialne za wydawanie zezwoleń, a zatem są pierwszym punktem kontaktowym dla promotorów projektów. Na przykład w dziedzinie instalacji fotowoltaicznych zintegrowanych z budynkiem władze gminne, które wydają pozwolenia na budowę, często nie mają wystarczającej wiedzy na temat bezpieczeństwa produktów fotowoltaicznych zintegrowanych z budynkiem. Zainteresowane strony z branży twierdzą, że może to prowadzić do odrzucania wniosków o pozwolenie na budowę, opóźnić projekty i zniechęcić promotorów do dalszych prób wykorzystania tych innowacyjnych materiałów. Władze krajowe i regionalne mogłyby opracować kursy szkoleniowe dla urzędników gminnych, aby zapewnić im wystarczającą wiedzę na temat szczególnych cech produktów fotowoltaicznych zintegrowanych z budynkiem oraz na temat warunków, jakie muszą spełniać te systemy, aby urzędnicy mogli należycie wydawać pozwolenia na budowę lub odmawiać ich wydania.
Niektóre państwa członkowskie stworzyły fora służące koordynacji działań organów publicznych na różnych szczeblach. W Niemczech co roku odbywają się spotkania poświęcone systemom agrofotowoltaicznym, w których uczestniczą właściwe organy (rolnictwo, energetyka, edukacja i środowisko), a w Niderlandach regularnie odbywają się spotkania koordynacyjne i dyskusje na temat zintegrowanych z infrastrukturą instalacji fotowoltaicznych i pływających instalacji fotowoltaicznych.
Promotorzy i producenci działający w różnych państwach członkowskich w całej UE często borykają się z problemami wynikającymi z braku normalizacji i interoperacyjności, co może prowadzić do wzrostu kosztów, problemów z kompatybilnością i nieefektywności. Wyzwania te mogą z kolei osłabić zaufanie inwestorów. Koordynacji na szczeblu krajowym powinny towarzyszyć działania na rzecz zapewnienia standaryzacji i interoperacyjności na szczeblu UE za pośrednictwem odpowiednich procesów.
c) Brak doświadczenia i umiejętności
Organy odpowiedzialne za wydawanie pozwoleń zazwyczaj ostrożnie podchodzą do projektów dotyczących innowacyjnych technologii, ponieważ w stosownych przepisach brakuje definicji i specjalnej procedury wydawania zezwoleń, nie ma wystarczającej liczby przykładów takich projektów ani spójnych i wiarygodnych informacji na temat ich cech i efektywności. Może to prowadzić do opóźnień w procesie wydawania zezwoleń, niekiedy związanych z dodatkowymi i zbędnymi wnioskami o zezwolenia, a nawet do odrzucenia projektów. Niepewność prawa i niewystarczające informacje na temat obowiązujących przepisów mogą również powodować niechęć specjalistów do opracowywania nowych form wdrażania.
Aby rozwiązać ten problem, państwa członkowskie mogłyby opracować szkolenia i kursy budowania zdolności dla organów i specjalistów zaangażowanych w innowacyjne formy wdrażania, dotyczące sposobów postępowania w ramach obowiązujących przepisów.
Na szczeblu UE istnieją już wymogi w zakresie budowania zdolności odpowiednich specjalistów. Zgodnie z art. 18 ust. 3 dyrektywy w sprawie energii odnawialnej państwa członkowskie muszą zapewnić, aby instalatorzy różnych systemów energii odnawialnej, w tym instalacji fotowoltaicznych i instalacji wykorzystujących energię słoneczną termiczną, mieli dostęp do systemów certyfikacji lub równoważnych systemów kwalifikacji.
W Niemczech organizowane są kursy szkoleniowe dla zawodów związanych z instalacjami fotowoltaicznymi zintegrowanymi z budynkiem, takie jak kurs "BIPV-Initiative Baden-Wuerttemberg", który jest dostosowany do potrzeb architektów i planistów. Program zapewnia wsparcie dla projektów pilotażowych oraz informacje na temat istotnych kwestii, takich jak wymogi dotyczące procedury wydawania zezwoleń oraz aspekty techniczne i architektoniczne, które należy wziąć pod uwagę 29 . Poza Unią Europejską szwajcarskie krajowe stowarzyszenie na rzecz energii słonecznej, Swissolar, organizuje kursy na temat technologii energii fotowoltaicznej i słonecznej termicznej przeznaczone dla profesjonalistów z branży fotowoltaicznej (architektów, elektryków, przedstawicieli władz publicznych itp.), w tym moduły poświęcone fasadom fotowoltaicznym.
Państwa członkowskie mogłyby również korzystać z możliwości oferowanych na szczeblu UE, takich jak pakt na rzecz umiejętności, który zapewnia organizacjom publicznym i prywatnym wsparcie w podnoszeniu i zmianie kwalifikacji, w tym działania edukacyjne, takie jak seminaria internetowe dla członków i informacje na temat możliwości finansowania. Zawiązano również szeroko zakrojone partnerstwo na rzecz umiejętności w zakresie energii odnawialnej, zainicjowane w marcu 2023 r., którego celem jest zapewnienie pracownikom umiejętności potrzebnych do produkcji technologii energii odnawialnej i zarządzania nimi, aby pomóc w osiągnięciu celów UE w zakresie klimatu i energii. Partnerstwo wspiera wymianę najlepszych praktyk i danych dotyczących luk w umiejętnościach i potrzeb w zakresie umiejętności oraz zapewnia wytyczne i zalecenia polityczne dla organów publicznych. Z myślą o budowaniu zdolności władz lokalnych i regionalnych Komisja Europejska uruchomiła pomoc techniczną "C4T Groundwork" 30 , aby wspierać realizację inwestycji w transformację na rzecz zrównoważonego rozwoju, finansowanych z EFRR i Funduszu Spójności w ramach celu polityki nr 2. Program zapewnia kwalifikującym się regionom dostosowane do potrzeb budowanie zdolności i wsparcie doradcze obejmujące takie obszary jak transformacja energetyczna, gospodarka o obiegu zamkniętym, gospodarka wodna, przystosowanie się do zmiany klimatu lub różnorodność biologiczna.
SZCZEGÓŁOWY PRZEGLĄD INNOWACYJNYCH FORM WDRAŻANIA ENERGII SŁONECZNEJ I INNOWACYJNYCH TECHNOLOGII OBJĘTYCH WYTYCZNYMI
a) Innowacyjne formy wdrażania energii słonecznej
Systemy agrofotowoltaiczne
Termin "agrofotowoltaika" odnosi się do instalacji i użytkowania urządzeń pozyskujących energię słoneczną na obszarze wykorzystywanym do produkcji rolnej. Sednem tej koncepcji jest połączenie obu działalności (rolnictwa i produkcji energii w tym samym czasie i na tym samym terenie); podwójne użytkowanie gruntu nie ma zastosowania, kiedy jedna z tych dwóch działalności ustanie lub gdy dojdzie do istotnego ograniczenia działalności rolniczej ze względu na instalację i wykorzystanie energii słonecznej. Analogicznie współistnienie tych dwóch rodzajów działalności na przyległych działkach nie stanowi systemu agrofotowoltaicznego. Instalacji w związanych z działalnością rolniczą częściach/ budynkach/przestrzeniach/obiektach gospodarstwa rolnego, które nie są bezpośrednio wykorzystywane w faktycznej działalności rolniczej (np. magazyny, pomieszczenia do pakowania, suszarnie), nie uznaje się za instalacje agrofotowoltaiczne. Połączenie pozyskiwania energii słonecznej z wypasem można uznać za podrzędną formę agrofotowoltaiki pod pewnymi warunkami (np. grunty, na których zwierzęta pasły się i nadal się pasą, bez znaczącego zmniejszenia zagęszczenia zwierząt gospodarskich na hektar po zainstalowaniu urządzeń wykorzystujących energię słoneczną).
W praktyce urządzenia wykorzystujące energię słoneczną mogą być częścią zamkniętej struktury, takiej jak szklarnia, albo mogą być łączone z otwartymi gruntami uprawnymi, co prowadzi do powstania dwóch głównych kategorii: systemy zamknięte i otwarte. W systemach otwartych panele można umieszczać albo nad ziemią uprawną (instalacje napowietrzne), albo między rzędami ziemi uprawnej (instalacje rozproszone), przy czym w zależności od nachylenia paneli dostępne są różne modele. Wybór instalacji i sposób jej wdrożenia zależą od wielu czynników, takich jak charakterystyka uprawy (np. wymogi dotyczące wysokości i światła) oraz gruntów (np. nasłonecznienie, nachylenie); warunki glebowe i klimatyczne (np. odpowiedniość konkretnej uprawy lub rodzaju systemu rolniczego w danych warunkach klimatycznych i glebowych); model biznesowy i cele projektu (np. docelowe poziomy produkcji energii lub moc instalacji, okres zwrotu projektu, liczba zaangażowanych podmiotów); dostęp do infrastruktury; oraz kwestie ustawodawcze i regulacyjne. Świadczy to o złożoności instalacji agrofotowoltaicznych.
Technologie agrofotowoltaiczne są nowe, podobnie jak wszystkie innowacyjne formy wdrażania energii słonecznej, a standardowe rozwiązania jeszcze nie zostały opracowane. Prowadzone są intensywne działania badawcze, powstało też wiele inicjatyw pilotażowych w UE i poza nią. Na poziomie globalnym szacowana moc zainstalowana wzrosła z około 5 MW w 2012 r. do ponad 14 GW w 2021 r.
Szacunkowy poziom gotowości technologicznej: od 3 do 8 (w skali od 1 do 9) 31 .
Pływające systemy fotowoltaiczne
"Technologia pływającej fotowoltaiki" odnosi się do instalacji i użytkowania na wodach śródlądowych lub na morzu urządzeń wykorzystujących energię słoneczną. Istnieje wiele rodzajów jednolitych części wód śródlądowych, na których można zainstalować urządzenia wykorzystujące energię słoneczną, takich jak jeziora, zbiorniki wodne, w tym zbiorniki wodne wykorzystywane do wytwarzania energii hydroelektrycznej, stawy górnicze, stawy przemysłowe i nawadniające, stawy służące do uzdatniania wody i laguny przybrzeżne.
Montaż pływających instalacji fotowoltaicznych na istniejących zbiornikach wodnych wykorzystywanych na potrzeby wytwarzania energii wodnej może stworzyć synergię dzięki wykorzystaniu istniejącej infrastruktury, w tym podłączenia do sieci. Europa dysponuje ogromnym potencjałem w tym zakresie. Pokrycie zaledwie 10 % całkowitej powierzchni zbiorników wodnych stworzonych na potrzeby wytwarzania energii wodnej pływającymi instalacjami fotowoltaicznymi pozwoliłoby na wytworzenie około 200 GWp 32 .
Ponadto montaż pływających instalacji fotowoltaicznych na jednolitych częściach wód ogranicza parowanie, co przynosi dodatkowe korzyści, w szczególności na obszarach dotkniętych niedoborem wody. W takich systemach urządzenia pozyskujące energię słoneczną, związane z nimi kable, pływająca konstrukcja nośna i system cumowniczy znajdują się zazwyczaj w jednolitej części wód, natomiast pozostała część instalacji, łącznie z falownikiem i punktem podłączenia do sieci, znajduje się na lądzie. Istnieją jednak pewne odstępstwa: w pływających morskich instalacjach fotowoltaicznych połączonych z morską energią wiatrową w hybrydowych elektrowniach wytwarzających energię ze źródeł odnawialnych pozostała część instalacji może również znajdować się na morzu.
W ciągu ostatnich 10 lat popularność zyskały też pływające systemy fotowoltaiczne na jednolitych częściach wód śródlądowych. Szacowana globalna moc takich instalacji wynosi 3 GW, a główne rynki znajdują się w Azji, zwłaszcza w Chinach. Rynek europejski rośnie, a zainstalowana moc wytwórcza w 2022 r. wynosiła co najmniej 250 MW, chociaż liczba ta nie odzwierciedla niedawnego przyspieszenia odnotowanego w niektórych państwach członkowskich.
Technologia pływających morskich instalacji fotowoltaicznych znajduje się obecnie między fazą demonstracyjną a komercjalizacją i nadal napotyka przeszkody natury technicznej, takie jak korozja wywołana słoną wodą i zagrożenia związane z turbulencjami morskimi. Istnieją jednak w UE przykłady projektów komercyjnych rozwijanych w połączeniu z morską energią wiatrową. W kontekście barier regulacyjnych te wytyczne koncentrują się na lądowych instalacjach fotowoltaicznych, ponieważ w przypadku pływających morskich instalacji fotowoltaicznych luka w wiedzy jest większa i nadal konieczne są dalsze badania, w tym nad wpływem takich instalacji na środowisko.
Szacunkowy poziom gotowości technologicznej: od 8 do 9 (w skali od 1 do 11) 33 .
Systemy fotowoltaiczne zintegrowane z budynkiem
Obecnie głównymi źródłami definicji systemów fotowoltaicznych zintegrowanych z budynkiem są norma europejska EN 50583 i zadanie 15 PVPS Międzynarodowej Agencji Energetycznej. Produkt można sklasyfikować jako "instalację fotowoltaiczną zintegrowaną z budynkiem", jeżeli może wykorzystywać promieniowanie słoneczne do wytwarzania energii elektrycznej lub energii cieplnej, a jednocześnie zastępuje konwencjonalne materiały budowlane i pełni funkcję określoną w rozporządzeniu UE w sprawie wyrobów budowlanych 34 (tj. dachówki, elewacje, cegły, okna).
W związku z tym tradycyjne wykorzystanie energii słonecznej na dachach, gdzie urządzenia są przymocowane do dachu, nie jest rozwiązaniem zintegrowanym z budynkiem, ponieważ integralność funkcjonalności budynku nie zależy od obecności urządzeń wykorzystujących energię słoneczną.
Chociaż technologia fotowoltaiczna zintegrowana z budynkiem nie jest nowa, nadal stanowi niszę rynkową w UE i poza nią, z ograniczonym i wyspecjalizowanym popytem oraz zaledwie garstką producentów. Wynika to w dużej mierze z barier regulacyjnych i fragmentacji rynku. Należy zauważyć, że obszary o niewielkim nasłonecznieniu mogą nie być optymalne do montażu systemów fotowoltaicznych zintegrowanych z budynkiem. Sektor instalacji fotowoltaicznych zintegrowanych z budynkiem to sektor niezwykle innowacyjny, który projektuje nowe produkty i znajduje nowe rozwiązania problemów technicznych oraz wymagań estetycznych stawianych przez rynek.
Szacunkowy poziom gotowości technologicznej: 9 (w skali od 1 do 11) 35 .
Systemy fotowoltaiczne zintegrowane z infrastrukturą
"System fotowoltaiczny zintegrowany z infrastrukturą" oznacza instalację i użytkowanie urządzeń pozyskujących energię słoneczną zintegrowanych z infrastrukturą transportową w określonym korytarzu infrastruktury (wzdłuż autostrady lub torów kolejowych) lub na obszarach poza infrastrukturą transportową, których nie można wykorzystać do innych celów, takich jak zamknięte obszary wokół dróg lub lotnisk.
W praktyce instalację fotowoltaiczną zintegrowaną z infrastrukturą można na przykład zintegrować z określonymi ekranami akustycznymi (w zależności od np. materiału lub wysokości ekranu) lub z zadaszeniem nad jezdnią, lub można ją umieścić na ziemi w obszarach w pobliżu korytarza, które to obszary nie mogą być wykorzystywane do żadnych innych celów. Można również stosować dwustronne moduły fotowoltaiczne.
Nie wszystkie urządzenia wykorzystujące energię słoneczną zainstalowane przez operatorów infrastruktury transportowej uznaje się za instalacje fotowoltaiczne zintegrowane z infrastrukturą. Jeżeli na przykład operator kolei zainstalował panele fotowoltaiczne na dachu budynku biurowego lub warsztatu naprawczego, takie rozwiązanie uznaje się za instalację dachową. Podobnie panele zainstalowane na nieużytkowanym terenie, który jest własnością operatora kolei, ale nie stanowi integralnej części korytarza kolejowego i mógłby być wykorzystany do innych celów, uznaje się za tradycyjną instalację naziemną.
Instalacji fotowoltaicznych na stacjach ładowania pojazdów elektrycznych na obszarze, który nie jest integralną częścią korytarza transportowego i może być wykorzystywany do innych celów, nie uznaje się za instalacje fotowoltaiczne zintegrowane z infrastrukturą. Jeżeli jednak panele stanowią integralną część konstrukcji budynku stacji ładowania, w tym parkingu, instalację tę można uznać za formę zintegrowanej z budynkiem instalacji fotowoltaicznej.
Instalacje fotowoltaiczne zintegrowane z infrastrukturą mają ogromny potencjał. Pionowe panele fotowoltaiczne zainstalowane wyłącznie wzdłuż głównych dróg i linii kolejowych UE wyprodukowałyby około 403 GWp 36 .
Szacunkowy poziom gotowości technologicznej: od 6 do 7 (w skali od 1 do 9) 37 .
Systemy fotowoltaiczne zintegrowane z pojazdem
Określenie "fotowoltaika zintegrowana z pojazdem" odnosi się do wykorzystania paneli fotowoltaicznych i ich zintegrowania z materiałem powierzchni pojazdu, takiego jak samochód, autobus, ciężarówka, przyczepa lub pociąg. Jest to kategoria pokrewna z fotowoltaiką zintegrowaną z budynkiem, ponieważ produkty zintegrowane z pojazdami wykorzystują promieniowanie słoneczne do wytwarzania energii elektrycznej, a jednocześnie stanowią integralne elementy pojazdu.
Wdrażanie zintegrowane z pojazdem wyróżnia się tym, że w przeciwieństwie do innych form wdrażania wymienionych w niniejszym dokumencie produkt jest mobilny i nie jest związany z określonym podłączeniem do sieci. Wytwarzana energia elektryczna jest bezpośrednio wykorzystywana przez pojazd, zatem fotowoltaika zintegrowana z pojazdem jest szczególnie przydatna w pojazdach elektrycznych. Ponieważ standardowe pojazdy nie mogą bezpośrednio wykorzystywać energii cieplnej, wdrożenie zintegrowane z pojazdem nie obejmuje technologii energii słonecznej termicznej.
Tę formę wdrażania energii słonecznej charakteryzuje znaczny potencjał dzięki podwójnemu trendowi: rosnącej sprzedaży pojazdów elektrycznych i spadającym cenom wysokowydajnych produktów fotowoltaicznych, w połączeniu z elastycznością i zdolnością adaptacyjną niektórych technologii fotowoltaicznych.
Ponieważ nie zidentyfikowano żadnych konkretnych barier regulacyjnych, nie ma potrzeby szerzej omawiać tej formy wdrażania. Przyszły wzrost rynku fotowoltaiki zintegrowanej z pojazdem będzie zależał głównie od rozwoju przemysłu i innowacji.
Szacunkowy poziom gotowości technologicznej: od 6 do 7 (w skali od 1 do 9) 38 .
Minisystemy fotowoltaiczne typu plug-in (w tym fotowoltaika balkonowa)
W kilku państwach członkowskich można zaobserwować rosnącą popularność instalacji typu plug-in na balkonach. Są to bardzo małe systemy energii fotowoltaicznej, zwykle składające się z dwóch lub trzech modułów, o łącznej mocy poniżej 1 kW na instalację, połączone z mikroinwerterem i podłączone bezpośrednio do zwykłego gniazdka domowego, za pośrednictwem którego zasilają wewnętrzną instalację elektryczną domu. Mini system jest podłączany bezpośrednio do zwykłego gniazdka elektrycznego, z którego zasila wewnętrzną instalację elektryczną domu.
Mini systemy fotowoltaiczne typu plug-in są łatwe w montażu dla użytkowników; w przeciwieństwie do dachowych instalacji fotowoltaicznych nie wymagają korzystania z usług elektryka. Oznacza to, że są one znacznie tańsze od systemów dachowych, również ze względu na niższą zainstalowaną moc. Mogą one pokryć część zużycia energii elektrycznej w gospodarstwie domowym i w ten sposób obniżyć rachunki za prąd, zwłaszcza jeśli energia elektryczna wytwarzana we własnym zakresie jest zużywana na własne potrzeby w czasie zbliżonym do rzeczywistego. Takie systemy mogą przyczynić się do zwiększenia dostępności energii słonecznej, a użytkownicy mogą stać się prosumentami, nawet jeśli nie posiadają dachu lub nie są w stanie zainstalować na nim instalacji fotowoltaicznej. W kontekście niezbędnych nakładów kapitałowych mini systemy fotowoltaiczne typu plug-in są również bardziej dostępne dla klientów znajdujących się w trudnej sytuacji ze względu na ich niską cenę, zwłaszcza w państwach członkowskich, które promują ich wdrażanie za pośrednictwem specjalnych programów wsparcia. Dostępność i możliwość obniżenia rachunków za energię elektryczną, jakie zapewniają te systemy, mogą też przyczynić się do zwiększenia akceptacji społecznej dla energii odnawialnej w ogóle, a energii słonecznej w szczególności.
Zmieniona dyrektywa w sprawie rynku energii elektrycznej umożliwia państwom członkowskim promowanie takich instalacji, w tym poprzez taryfy sieciowe.
Szacunkowy poziom gotowości technologicznej: 9 (w skali od 1 do 9) - mini systemy fotowoltaiczne typu plug-in są w pełni dostępne na zasadach komercyjnych.
b) Technologie innowacyjne:
Energia oceaniczna
Energia oceaniczna to ogólne pojęcie obejmujące szereg technologii, które wykorzystują energię oceanu do wytwarzania odnawialnej energii elektrycznej lub ciepła. Wykorzystanie tego odnawialnego zasobu pomaga wyważyć wpływ wykorzystania energii odnawialnej między lądem a morzem. Najbardziej zaawansowane technologie to technologie wykorzystujące odpowiednio kinetyczną lub potencjalną energię prądów pływowych i fal do wytwarzania energii elektrycznej. Chociaż technologie te osiągnęły już zaawansowane poziomy gotowości technologicznej, instalacje wykorzystujące energię oceaniczną nie osiągnęły jeszcze skali komercyjnej, która pozwoliłaby na czerpanie korzyści z oszczędności kosztów dzięki zwiększaniu skali ich wykorzystania. Inne technologie energii oceanicznej, w tym przetwarzanie energii cieplnej oceanów i energii dyfuzji, wciąż znajdują się w fazie badań i rozwoju. Do przekształcania energii cieplnej oceanu wykorzystuje się różnice w temperaturze między wodami powierzchniowymi a głębinowymi w celu wytwarzania ciepła, a energia dyfuzji powstaje poprzez mieszanie wody słodkiej i morskiej, a wykorzystuje się różnicę w zasoleniu. Ilość powierzchni wymaganej dla takich instalacji można by jeszcze bardziej ograniczyć, integrując je z infrastrukturą, czego przykłady już istnieją.
Szacunkowy poziom gotowości technologicznej: 9 dla energii pływów, 8 dla energii fal, 5 dla konwersji energii cieplnej oceanicznej i 6 dla energii dyfuzji (w skali od 1 do 11) 39 .
Pływające morskie systemy energii wiatrowej
W pływających morskich systemach energii wiatrowej, które stanowią podkategorię technologii morskiej energii wiatrowej, do wykorzystania energii wiatru wiejącego na morzu stosuje się turbiny.
W przeciwieństwie do turbin mocowanych na stałe do dna turbiny pływające osadzone są na pływających konstrukcjach i lepiej nadają się do stosowania na głębokich wodach, zwłaszcza na głębokościach powyżej 50 m. Technologia pływających elektrowni wiatrowych umożliwia eksploatację zasobów energii wiatrowej, które w przeciwnym razie pozostałyby niewykorzystane.
Wyróżnia się różne rodzaje pływających elektrowni wiatrowych w zależności od fundamentów stabilizujących pływające turbiny. Cztery główne rodzaje to platforma osadzona na fundamencie typu barka (barge), platforma półzanurzalna, pływający słup (SPAR), przegubowa platforma multi-spar i platforma pionowo kotwiczona (TLP). Fundamenty są połączone z punktami cumowniczymi (mogą to być kotwice martwe i tradycyjne itp.) linami cumowniczymi.
Podobnie jak w przypadku morskich elektrowni wiatrowych mocowanych na stałe do dna, wytworzona energia elektryczna jest przesyłana do systemu za pośrednictwem podstacji, która może znajdować się na lądzie lub na morzu.
Szacunkowy poziom gotowości technologicznej: od 7 do 8 (w skali od 1 do 11) 40 .
Podpisana przez prezydenta Karola Nawrockiego ustawa reformująca orzecznictwo lekarskie w Zakładzie Ubezpieczeń Społecznych ma usprawnić kontrole zwolnień chorobowych i skrócić czas oczekiwania na decyzje. Jednym z kluczowych elementów zmian jest możliwość dostępu do dokumentacji medycznej w toku kontroli L4 oraz poszerzenie katalogu osób uprawnionych do orzekania. Zdaniem eksperta, sam dostęp do dokumentów niczego jeszcze nie zmieni, jeśli za stwierdzonymi nadużyciami nie pójdą realne konsekwencje.
09.01.2026
Konfederacja Lewiatan krytycznie ocenia niektóre przepisy projektu ustawy o wygaszeniu pomocy dla obywateli Ukrainy. Najwięcej kontrowersji budzą zapisy ograniczające uproszczoną procedurę powierzania pracy obywatelom Ukrainy oraz przewidujące wydłużenie zawieszenia biegu terminów w postępowaniach administracyjnych. W konsultacjach społecznych nad projektem nie brały udziału organizacje pracodawców.
08.01.2026
Usprawnienie i ujednolicenie sposobu wydawania orzeczeń przez lekarzy Zakładu Ubezpieczeń Społecznych, a także zasad kontroli zwolnień lekarskich wprowadza podpisana przez prezydenta ustawa. Nowe przepisy mają również doprowadzić do skrócenia czasu oczekiwania na orzeczenia oraz zapewnić lepsze warunki pracy lekarzy orzeczników, a to ma z kolei przyczynić się do ograniczenia braków kadrowych.
08.01.2026
Przeksięgowanie składek z tytułu na tytuł do ubezpieczeń społecznych na podstawie prawomocnej decyzji ZUS, zmiany w zakresie zwrotu składek nadpłaconych przez płatnika, w tym rozpoczęcie biegu terminu przedawnienia zwrotu nienależnie opłaconych składek dopiero od ich stwierdzenia przez ZUS - to niektóre zmiany, jakie zamierza wprowadzić Ministerstwo Rodziny, Pracy i Polityki Społecznej. Resort dostrzegł bowiem problem związany ze sprawami, w których ZUS kwestionuje tytuł do ubezpieczeń osób zgłoszonych do nich wiele lat wcześniej.
08.01.2026
Uproszczenie i uporządkowanie niektórych regulacji kodeksu pracy dotyczących m.in. wykorzystania postaci elektronicznej przy wybranych czynnościach z zakresu prawa pracy oraz terminu wypłaty ekwiwalentu za niewykorzystany urlop wypoczynkowy przewiduje podpisana przez prezydenta nowelizacja kodeksu pracy oraz ustawy o zakładowym funduszu świadczeń socjalnych.
08.01.2026
W dniu 7 stycznia wchodzi w życie nowelizacja Prawa budowlanego, która ma przyspieszyć proces budowlany i uprościć go. W wielu przypadkach zamiast pozwolenia na budowę wystarczające będzie jedynie zgłoszenie robót. Nowe przepisy wprowadzają też ułatwienia dla rolników oraz impuls dla rozwoju energetyki rozproszonej. Zmiany przewidują także większą elastyczność w przypadku nieprawidłowości po stronie inwestora.
06.01.2026| Identyfikator: | Dz.U.UE.C.2026.127 |
| Rodzaj: | Informacja |
| Tytuł: | ZAWIADOMIENIE KOMISJI W SPRAWIE WYTYCZNYCH dotyczących innowacyjnych technologii i form wdrażania energii odnawialnej |
| Data aktu: | 09/01/2026 |
| Data ogłoszenia: | 09/01/2026 |
| Data wejścia w życie: | 09/01/2026 |