Opinia Europejskiego Komitetu Regionów - Odwrócenie tendencji - lokalny i regionalny plan działania na rzecz odporności gospodarki wodnej
Opinia Europejskiego Komitetu Regionów - Odwrócenie tendencji - lokalny i regionalny plan działania na rzecz odporności gospodarki wodnej(C/2026/2600)
| Współsprawozdawczyni i współsprawozdawca: | Kata TUTTO (HU/PES), członkini Zgromadzenia Ogólnego Budapesztu |
| Juanma MORENO (ES/EPL), premier rządu wspólnoty autonomicznej Andaluzji | |
| Dokument źródłowy: | Komunikat Komisji do Parlamentu Europejskiego, Rady, Europejskiego Komitetu Ekonomiczno-Społecznego i Komitetu Regionów "Europejska strategia odporności gospodarki wodnej" |
| COM(2025) 280 |
I. ZALECENIA POLITYCZNE
1. Z zadowoleniem odnotowuje przyjęcie europejskiej strategii odporności gospodarki wodnej (zwanej dalej "strategią"), uznając, że stanowi ona terminowe i niezbędne ramy dla zapewnienia wody ludziom, ekosystemom, zrównoważonym systemom żywnościowym i gospodarce pomimo poważnej presji na system wodny wynikającej z braku równowagi między dostępnymi zasobami a istniejącymi potrzebami. Presję tę dodatkowo potęgują zmiana klimatu, rosnący niedobór wody oraz susze, powodzie, podnoszący się poziom mórz, rosnące zanieczyszczenia, a także kryzys różnorodności biologicznej oddziałujący na naturalny obieg wody.
2. Przyjmuje do wiadomości wyraźne uznanie przez Komisję Europejską kluczowej roli, jaką odgrywają władze lokalne i regionalne, które "do zarządzania gospodarką wodną często [są] najlepiej przygotowane [...], ponieważ najlepiej znają swoją sytuację, wyzwania i możliwe rozwiązania". Ponadto władze lokalne i regionalne mają zasadnicze znaczenie dla skutecznej i efektywnej realizacji strategii.
3. Podkreśla, że inicjatywy, rozwiązania i środki związane z wodą muszą odzwierciedlać ogromne zróżnicowanie krajowych, regionalnych i lokalnych realiów między państwami członkowskimi i w ich obrębie, w tym w regionach najbardziej oddalonych i innych regionach o szczególnych ograniczeniach. Różnice te obejmują warunki geograficzne, hydrologiczne, klimatyczne, ekologiczne, związane z infrastrukturą, gospodarcze i społeczne. Wymaga to wskaźników deficytu wody posegregowanych według regionów oraz map wrażliwości na zmianę klimatu, by zapewnić dostosowanie środków unijnych do różnych realiów terytorialnych.
4. Ponownie podkreśla znaczenie zasady pomocniczości w polityce wodnej UE i wskazuje, że decyzje powinny być podejmowane jak najbliżej obywateli i społeczności. Koordynacja na szczeblu UE oraz harmonizacja sektorowa są niezbędne, aby sprostać transgranicznym wyzwaniom związanym z wodą, lecz środki muszą być rzecz jasna proporcjonalne, nie mogą pociągać za sobą zbędnych obciążeń administracyjnych, a także muszą respektować autonomię regionalną i umożliwiać rozwiązania dostosowane do warunków lokalnych. KR wzywa, by podczas wdrażania strategii zapewnić regionom i miastom skuteczną możliwość współdecyzji w organach odpowiedzialnych za dane dorzecze. KR podkreśla, że elastyczne i dostosowane do warunków lokalnych podejścia, takie jak planowanie hydrologiczne, plany zarządzania ryzykiem suszy i powodzi, zintegrowane zarządzanie zasobami, zróżnicowane ceny wody i zdecentralizowane systemy ponownego wykorzystania wody, są warunkiem wstępnym skutecznej realizacji strategii. Zasadnicze znaczenie ma też utrzymanie prawa człowieka do czystej wody i do jej odpowiedniej ilości dla wszystkich oraz wzmocnienie regionalnej i terytorialnej spójności, odporności i bliskości, przy jednoczesnym wymaganiu spełnienia najwyższych norm środowiskowych i zapewnieniu konkurencyjności sektorów gospodarki.
5. Podkreśla, że transformacja w kierunku społeczeństwa inteligentnie wykorzystującego zasoby wodne 1 zapewni Unii bezpieczeństwo wodne, zrównoważoność i odporność. KR podkreśla, że wymaga to zaangażowania wszystkich grup społecznych, silnej woli politycznej i kluczowych decyzji, w których podejmowaniu władze lokalne i regionalne odgrywają zasadniczą rolę.
6. Podkreśla pilną potrzebę przywrócenia i ochrony obiegu wody jako podstawy zrównoważonego zaopatrzenia w wodę. Apeluje o dalsze działania (zwłaszcza dla obszarów już dotkniętych niedoborem wody lub zagrożonych suszami albo pustynnieniem) w celu zabezpieczenia rezerw wody, pogodzenia rozwoju gospodarczego z zasobami wodnymi dostępnymi obecnie i w czasie zmiany klimatu, a także wystrzegania się nowych kierunków polityki, które pogłębiałyby deficyt wody.
7. Zwraca uwagę na zagrożenia społeczne, gospodarcze, środowiskowe i zdrowotne, przed którymi stanie Unia Europejska, jeżeli strategia ta nie zostanie skutecznie wdrożona. Deficyt wody dotyka co roku 20 % terytorium UE i 30 % ludności UE i jest szczególnie dotkliwy na południu Europy i w niektórych częściach Europy Środkowej 2 . Ekstremalne zjawiska związane z wodą i klimatem spowodowały w UE w latach 2021-2024 straty gospodarcze szacowane na 208 mld EUR 3 .
8. Podkreśla podatność obszarów przybrzeżnych, wysp i regionów najbardziej oddalonych na zagrożenia, takie jak podnoszenie się poziomu mórz, powodzie, erozja i przedostawanie się wód słonych do warstw wodonośnych, spotęgowane wysokim sezonowym zapotrzebowaniem na wodę ze względu na funkcjonowanie rolnictwa, przemysłu, miast i turystyki. Aby sprostać tym wyzwaniom, KR apeluje o strategie na rzecz odporności dostosowane do potrzeb, ukierunkowane inwestycje i skuteczne wielopoziomowe sprawowanie rządów.
9. Podkreśla znaczenie spójności polityki, zwłaszcza w odniesieniu do powiązań między wodą, energią, żywnością i ekosystemami, włączenia odporności wodnej w główny nurt wszystkich obszarów polityki, a także zagwarantowania, by ograniczenia ekologiczne i ochrona różnorodności biologicznej pozostały kwestią nadrzędną. W związku z tym KR wzywa do lepszej koordynacji między różnymi szczeblami zarządzania i strategiami politycznymi, zwłaszcza między odpowiednimi zainteresowanymi stronami w transgranicznych dorzeczach, w tym w dopływach rzek i dorzeczach regionalnych. Podkreśla, że istnieje silna współzależność między obszarami położonymi w górnym i dolnym biegu rzeki w obrębie dorzeczy. Z zadowoleniem przyjmuje zatem wniosek Komisji Europejskiej dotyczący przyjęcia podejścia "od źródła do morza" i poprawy spójności między istniejącymi instrumentami polityki, w tym dyrektywą ramową w sprawie strategii morskiej. Komitet zwraca uwagę na "żywe laboratoria" - platformy terytorialne, na których władze lokalne i regionalne, przemysł, rolnicy, obywatele i naukowcy mogą współprojektować i testować rozwiązania w zakresie wody, a tym samym stosować w praktyce zasadę pomocniczości 4 .
10. Podkreśla, że środki na rzecz odporności wodnej muszą być sprawiedliwe społecznie i przystępne cenowo, zwłaszcza dla gospodarstw domowych znajdujących się w trudnej sytuacji, sektorów gospodarki w dużym stopniu zależnych od wody oraz regionów doświadczających strukturalnego niedoboru zasobów wodnych spowodowanego ograniczeniami geograficznymi i terytorialnymi. Poprawa efektywności powinna iść w parze z inicjatywami na rzecz zmiany zachowań, zabezpieczeniami regulacyjnymi, ze wsparciem finansowym oraz z dynamicznymi modelami ustalania cen w celu uniknięcia efektów odbicia i zapewnienia, aby oszczędność wody przyczyniała się do renaturalizacji oraz długoterminowej odporności.
11. Zwraca uwagę, że ocena oddziaływania terytorialnego strategii potwierdziła znaczące i nierównomierne skutki terytorialne środków na rzecz odporności wodnej we wszystkich regionach UE. Podkreśla zatem, że potrzebne są zróżnicowane i dostosowane do szczebla regionalnego cele i ścieżki wdrażania, uwzględniające lokalne warunki hydrologiczne, klimatyczne, infrastrukturalne, gospodarcze i związane z zarządzaniem, zwłaszcza gdy te warunki są spowodowane trwałymi ograniczeniami terytorialnymi, które wpływają w strukturalny sposób na dostępność zasobów wodnych i zarządzanie nimi - chodzi np. o regiony wyspiarskie, śródziemnomorskie lub najbardziej oddalone. Cele w zakresie efektywności i mechanizmy monitorowania ustanowione na poziomie regionalnym lub na poziomie dorzecza mogą pomagać w podołaniu temu wyzwaniu. Należy przy tym uwzględnić szczególnie obszary borykające się zarówno z zagrożeniami dotyczącymi klimatu, jak i z przestarzałą infrastrukturą i zapewnić im priorytetowe finansowanie. KR wskazuje również na znaczenie planów zarządzania aktywami gospodarki wodnej oraz utrzymania i bezpieczeństwa krytycznej infrastruktury wodnej.
Uproszczenie, dane, monitorowanie i zdolności cyfrowe
12. Zauważa, że zgodnie z przeglądem wdrażania polityki ochrony środowiska w 2025 r. i innymi kluczowymi sprawozdaniami stan jednolitych części wód w UE w ostatnich latach nie poprawił się znacząco. Postępy we wdrażaniu unijnego dorobku prawnego dotyczącego wody w poszczególnych państwach członkowskich są zbyt powolne i zbyt nierównomierne, co oznacza, że UE może nie osiągnąć kilku spośród swoich najważniejszych celów.
13. Podkreśla, że uproszczenie unijnego prawodawstwa dotyczącego wody powinno skupiać się na poprawie spójności i wdrażania, a także sprzyjać realizacji celów strategii. Powinno mieć na celu zmniejszenie zbędnych obciążeń administracyjnych i operacyjnych bez uszczerbku dla podstawowych norm środowiskowych. Zasadnicze znaczenie ma utrzymanie zasady "zanieczyszczający płaci" i systemu rozszerzonej odpowiedzialności producenta wprowadzonego ramową dyrektywą wodną i dyrektywą dotyczącą oczyszczania ścieków komunalnych. Wnosi, by środki upraszczające były proporcjonalne i uwzględniały aspekty terytorialne, co jest istotne zwłaszcza w przypadku małych gmin o ograniczonych zasobach.
14. W kontekście decyzji Komisji Europejskiej o coraz większym poleganiu na pakietach zbiorczych w celu uproszczenia przepisów podkreśla, że nie powinno to prowadzić do pomijania władz lokalnych i regionalnych ani do obchodzenia ustrukturyzowanych ocen skutków oraz zaangażowania zainteresowanych stron. Uważa, że nie należy obecnie zmieniać zasadniczych części dorobku prawnego UE w dziedzinie wody, takich jak: ramowa dyrektywa wodna, dyrektywa dotycząca oczyszczania ścieków komunalnych, dyrektywa w sprawie wody pitnej i dyrektywa powodziowa. W zapowiedzianym przeglądzie ramowej dyrektywy wodnej zasadnicze znaczenie ma zapewnienie długoterminowego zrównoważonego zarządzania zasobami wodnymi, a także promowanie obiegu zamkniętego, dostępu do surowców krytycznych i pewności prawa w celu ochrony zdrowia publicznego, ochrony środowiska i budowania gospodarki inteligentnie wykorzystującej wodę. KR wzywa państwa członkowskie do pełnego wykorzystania elastyczności istniejącej w prawodawstwie UE dotyczącym wody w ścisłej współpracy z władzami lokalnymi i regionalnymi, by umożliwić każdemu terytorium kształtowanie własnej drogi do pomyślnego wdrożenia. Wzywa też państwa członkowskie do zapewnienia władzom lokalnym i regionalnym niezbędnych narzędzi i finansowania w celu skutecznego wypełniania ich obowiązków. Widzi jednak, że należy dać im więcej czasu na realizację niektórych celów ramowej dyrektywy wodnej po 2027 r.
15. Wzywa Komisję Europejską do przekazania jasnych instrukcji państwom członkowskim, władzom lokalnym oraz organom ds. gospodarowania wodami w dorzeczu podczas przygotowywania planów gospodarowania wodami w dorzeczu na lata 2028-2033, szczególnie odnośnie do stosowania w warunkach pewności prawa istniejących odstępstw uzasadniających opóźnienie w osiągnięciu dobrego stanu lub potencjału jednolitych części wód lub otwarcia nowych (czasowych) możliwości działania, co określono w ramowej dyrektywie wodnej. Apeluje, aby odstępstwa te opierały się na przejrzystych kryteriach popartych faktami i na realistycznych harmonogramach, szczególnie w odniesieniu do jednolitych części wód podziemnych poddanych presji strukturalnej, tak aby zapewnić uporządkowane działania dostosowawcze w zakresie wydobycia i zasilenia bądź innych alternatywnych sposobów dostaw. Trzeba także unikać nieproporcjonalnych skutków społeczno-gospodarczych.
16. Zauważa, że wdrożenie rozporządzenia (UE) 2020/741 5 w sprawie ponownego wykorzystania miejskich ścieków jest skomplikowane z administracyjnego punktu widzenia: procedury udzielania zezwoleń i zasady odpowiedzialności różnią się znacznie w poszczególnych regionach, co przyczynia się do fragmentacji terytorialnej we wdrażaniu polityk związanych z wodą. KR wzywa Komisję Europejską do oceny rozporządzenia w celu uproszczenia jego wymogów bez osłabiania standardów ochrony środowiska lub zdrowia publicznego oraz do rozszerzenia zakresu jego stosowania poza rolnictwo, tak by włączyć do niego np. zastosowania miejskie (nawadnianie stref zielonych, sprzątanie ulic, usuwanie ścieków z instalacji sanitarnych), które mają spory potencjał w zakresie oszczędności wody, a także inne zastosowania przemysłowe oraz środowiskowe. Ważne jest również, aby zasady oceny wynikające z rozporządzenia (UE) 2020/741 były dostosowane do norm i zasad oceny wynikających z ramowej dyrektywy wodnej (UE) 2000/60/WE 6 oraz norm i zasad dotyczących bezpieczeństwa produktów rolnych wynikających z rozporządzenia (UE) nr 178/2002 7 .
17. Apeluje do organów każdego poziomu sprawowania władzy o usprawnienie procedur wydawania pozwoleń w sposób respektujący integralność środowiskową i zdrowie ludzi oraz udział społeczeństwa z uwzględnieniem wymogów dotyczących odporności wykorzystania wody oraz różnych filarów strategii odporności gospodarki wodnej. KR sugeruje, by rozważyć możliwość opracowania systemu jednego wniosku o zezwolenie, który mógłby być rozpatrywany przez wszystkie właściwe organy krajowe lub regionalne, wraz z lepszymi wytycznymi i wykorzystaniem narzędzi cyfrowych, aby procesy stały się bardziej efektywne i nie powielały się wzajemnie. KR zauważa potrzebę wspierania władz lokalnych i regionalnych w budowaniu ich zdolności do skutecznego wdrażania szybszych procedur. Zwraca uwagę, że udana cyfryzacja planowania gospodarki wodnej musi opierać się na istniejących zdolnościach organizacyjnych i technicznych, z finansowaniem zarówno wdrażania, jak i technologii.
18. Wyraża zadowolenie z niedawnego porozumienia politycznego co do wniosku Komisji w sprawie zmienionego wykazu substancji zanieczyszczających w wodach powierzchniowych i gruntowych jako istotnego kroku naprzód w zakresie ochrony zdrowia ludzi i środowiska i odnotowuje, że ułatwia ono również zgłaszanie zanieczyszczeń. Zaznacza, że wszelkie uproszczone procedury zarządzania sytuacjami krótkoterminowymi i tymczasowym zanieczyszczeniem - np. podczas budowy lub przemieszczania zanieczyszczonej wody lub osadu - muszą być ściśle ograniczone, w pełni udokumentowane i podlegać jasnym zabezpieczeniom, aby zapobiec skumulowanym skutkom, zagwarantować publiczny dostęp do informacji oraz respektować zasadę ostrożności.
19. Podkreśla potrzebę modernizacji programów monitorowania za pomocą skoordynowanego gromadzenia danych i cyfrowych rozwiązań w dziedzinie gospodarki wodnej, takich jak czujniki przekazujące dane w czasie rzeczywistym, cyfrowe bliźniaki sieci i dorzeczy oraz technologie teledetekcji, np. program Copernicus, w celu wykrywania susz i powodzi. KR zauważa, że wdrożenie cyfryzacji może być kosztowne i w związku z tym wymaga znacznego wsparcia finansowego i operacyjnego dla władz lokalnych i regionalnych. Poza tym niektóre rozwiązania mogą nie mieć zastosowania we wszystkich kontekstach. KR podkreśla, że interoperacyjna wymiana danych między różnymi poziomami zarządzania jest warunkiem wstępnym dla podejmowania decyzji w oparciu o dowody. Popiera ponadto tworzenie otwartych platform danych i zintegrowanych sieci hydrometeorologicznych w różnych regionach, łączących pomiary profesjonalne (opady, pokrywa śnieżna, przepływ strumieni, wody gruntowe) z monitorowaniem na poziomie społeczności lokalnych i projektami szkolnymi w celu poprawy wczesnego ostrzegania, świadomości społecznej i odporności lokalnej.
20. Z zadowoleniem przyjmuje ustanowienie inicjatywy dotyczącej Instrumentu na rzecz retencji jako centralnego punktu projektów i programów unijnych w zakresie efektywności wodnej oraz retencji wody na lądzie, które mają szczególne znaczenie dla zrównoważonych miejskich systemów odwadniania. Wzywa do intensywnego udziału miast, regionów oraz KR-u w jej opracowywaniu. Podkreśla rolę KR-u w tworzeniu internetowego centrum wiedzy w celu uwzględnienia najlepszych praktyk lokalnych i innowacyjnych rozwiązań, popularyzacji wzajemnego uczenia się oraz zapewnienia bardziej sprawiedliwego dostępu do finansowania UE dla projektów związanych z wodą. Trzeba zauważyć, że cyfryzację sieci wodociągowych i nawadniających, w tym wykorzystanie telemetrii i inteligentnych systemów pomiarowych, powinno poprzedzać przywrócenie podstawowej infrastruktury fizycznej, dzięki której zapewni się znaczne oszczędności wody i uniknie dodatkowych kosztów operacyjnych dla użytkowników końcowych.
21. Proponuje utworzenie europejskiej platformy na rzecz odporności gospodarki wodnej, zarządzanej wspólnie przez Komisję Europejską, Europejski Komitet Regionów i Europejski Komitet Ekonomiczno-Społeczny. Platforma ta monitorowałaby wdrażanie strategii, umożliwiałaby władzom lokalnym i regionalnym oraz zainteresowanym stronom proponowanie zmian opartych na dowodach, dzielenie się dobrymi praktykami i przygotowanie Forum na rzecz Odporności Gospodarki Wodnej, które ma się odbywać co dwa lata.
Ochrona ludności i gotowość na zagrożenia
22. Podkreśla, że zbiorowa odporność gospodarki wodnej wymaga bezpieczeństwa i gotowości, w tym odpornej infrastruktury krytycznej, skutecznych systemów wczesnego ostrzegania, ciągłej świadomości społecznej i zaangażowania obywateli wspieranych przez zintegrowane środki na rzecz odporności. KR ponawia swój apel o podejście uwzględniające odporność już w fazie projektowania, zawarty już w opinii w sprawie przyszłych unijnych ram odporności na zmianę klimatu. W obliczu nasilających się zagrożeń, aby przyspieszyć wdrażanie środków na rzecz bezpieczeństwa fizycznego i informatycznooperacyjnego krytycznej infrastruktury wodnej, dostawcom państwowym, gminnym i prywatnym należy zapewnić dostosowane do potrzeb wsparcie.
23. Podkreśla znaczenie zaangażowania władz lokalnych i regionalnych w realizację celów w zakresie odporności na klęski i katastrofy, wzmacniania unijnych systemów monitorowania, takich jak EFAS (powodzie), EFFIS (pożary lasów) i EDO (susze), oraz propagowania edukacji, świadomości i szkoleń dostosowanych do lokalnych warunków.
24. Zaznacza, że zasadnicze znaczenie ma wzmocnienie roli władz lokalnych i regionalnych jako kluczowych podmiotów w zakresie zapobiegania zagrożeniom, gotowości, reagowania i odbudowy, czego przykładem jest również badanie z 2025 r. dotyczące zarządzania ryzykiem powodziowym 8 . KR wzywa Komisję Europejską i państwa członkowskie do włączenia - w ścisłej współpracy z miastami i regionami - ocen odporności i narażenia na klęski żywiołowe, w tym systematycznego uwzględniania ryzyka powodziowego, do planowania przestrzennego i miejskiego oraz do procesu podejmowania decyzji dotyczących inwestycji i infrastruktury. Podkreśla potrzebę stosowania najlepszych dostępnych technik, gdy jest to konieczne pod względem funkcjonalnym i możliwe ze względu na ochronę środowiska. Należy przy tym priorytetowo traktować rozwiązania oparte na zasobach przyrody i rozwiązania hybrydowe (np. odbudowę terenów podmokłych, przywracanie ciągłości ekologicznej rzek), a także cyfrowe systemy prognozowania i wczesnego ostrzegania. KR wzywa do ukierunkowanego wsparcia finansowego i technicznego dla mniejszych gmin w celu wyeliminowania luk w zdolnościach i zapewnienia jednakowej ochrony we wszystkich regionach, zwłaszcza w zakresie gotowości, lokalnego wczesnego ostrzegania i podejmowania decyzji w oparciu o analizę ryzyka.
25. Zwraca uwagę, że gotowość na zagrożenia dla zdrowia stanowi integralną część odporności, i uznaje, że nadzór nad ściekami jest ważnym uzupełniającym narzędziem wczesnego wykrywania patogenów i pojawiających się zagrożeń dla zdrowia. Przyczyni się on do zwiększenia bezpieczeństwa zdrowotnego i zdolności skoordynowanego reagowania w całej UE. Wzywa do wyznaczenia minimalnych norm jakości w zakresie pobierania próbek, możliwości laboratoryjnych oraz protokołów udostępniania danych między państwami członkowskimi.
26. Zaleca, aby państwa członkowskie przy opracowywaniu planów zarządzania ryzykiem powodziowym (wymaganych na mocy dyrektywy powodziowej) zadbały o to, by gminy dysponowały odpowiednimi środkami niezbędnymi do dostosowania gminnych planów urbanistycznych do map obszarów zalewowych. W ramach pomocy publicznej należy priorytetowo traktować środki ochrony gospodarstw domowych położonych na obszarach o wysokim - w porównaniu z obszarami bezpieczniejszymi - ryzyku powodziowym, a także wspierać środki przystosowawcze za pomocą rozwiązań opartych na zasobach przyrody.
Badania i innowacje
27. Z zadowoleniem przyjmuje opracowanie strategii na rzecz poprawy odporności gospodarki wodnej poprzez badania naukowe i innowacje. Strategia ta pomoże zmniejszyć rozdrobnienie i będzie opierać się na istniejących misjach UE. KR zwraca uwagę na cenne wnioski wyciągnięte z przeprowadzonego przez Wspólne Centrum Badawcze doświadczenia dotyczącego odporności gospodarki wodnej (JRC Water Resilience Experiment), które pokazało, w jaki sposób współpraca, zaangażowanie obywateli i łączenie różnych sektorów mogą prowadzić do inteligentniejszej i skuteczniejszej polityki wodnej. Dodaje przy tym, że decyzje powinny być podejmowane na podstawie danych hydrologicznych i społecznoekonomicznych oraz specjalistycznej wiedzy z zakresu inżynierii, rolnictwa i infrastruktury, m.in. dzięki udziałowi regionalnych instytutów badawczych.
28. Podkreśla znaczenie akceptacji społecznej ze strony obywateli, podmiotów uprawnionych i klientów, zwłaszcza podczas wdrażania rozwiązań opartych na przyrodzie i zamkniętym obiegu wody. KR podkreśla potrzebę wspierania różnych grup społecznych, w tym tych znajdujących się w niekorzystnej sytuacji i marginalizowanych, za pomocą ukierunkowanych środków, inkluzywnych strategii angażujących i dostępnych informacji, aby ułatwić przyjmowanie zrównoważonych praktyk wodnych. Wzywa Komisję Europejską do włączenia kryteriów gotowości społecznej do unijnych instrumentów finansowania i ram polityki w celu zapewnienia, aby innowacje związane z wodą były inkluzywne, sprawiedliwe i powszechnie stosowane 9 . Sugeruje wspieranie projektów badawczych i innowacji dotyczących opracowywania oraz zwiększania skali rozwiązań opartych na przyrodzie. Zaleca uwzględnienie wskaźników akceptacji społecznej w ocenach projektów wodnych w ramach funduszy UE.
29. Podkreśla znaczenie lokalnej wiedzy, praktyk społeczności lokalnych oraz innowacji kierowanych przez młodzież dla zrównoważonej gospodarki wodnej. Wzywa, by podejście do sprawiedliwości wodnej opierało się na równości międzypokoleniowej. Wysiłki na rzecz zwiększenia odporności wodnej powinny przynosić sprawiedliwe efekty wszystkim grupom społecznym.
30. Z zadowoleniem przyjmuje uruchomienie Europejskiej Akademii Wodnej, która pomoże również władzom lokalnym i regionalnym w całej UE zaradzać niedoborom zdolności, dzielić się wiedzą i budować umiejętności, by wspierać społeczności w zwiększaniu odporności na wyzwania związane z wodą. Apeluje do Europejskiej Akademii Wodnej, aby na pierwszym miejscu postawiła dostosowane do potrzeb programy szkoleniowe dla władz lokalnych i regionalnych.
Ochrona źródeł wody i ekosystemów
31. Wzywa do wzmożenia wysiłków na rzecz ochrony przyrody, odbudowy ekosystemów i zrównoważonego zarządzania gruntami na obszarach wiejskich i miejskich w celu ulepszenia naturalnej retencji wody i przywrócenia przerwanego obiegu wody. Przykładowo, zrównoważone praktyki rolnicze zmniejszają zapotrzebowanie na wodę i ograniczają jej zanieczyszczenie dzięki rozwiązaniom opartym na zasobach przyrody, które zwiększają wilgotność gleby i przywracają naturalny obieg wody. Środki te należy dostosować do inicjatywy dotyczącej lądowych i wodnych korytarzy ekologicznych. Zwraca uwagę, że bardziej ekologiczne planowanie przestrzenne i zrównoważone praktyki rolnicze mogą przyczynić się do bardziej równomiernego rozkładu opadów w ciągu roku, co zmniejsza ryzyko suszy i powodzi oraz zwiększa odporność na zmianę klimatu. Nie należy przy tym pomijać zasady neutralności technologicznej. Trzeba zbadać dla każdego dorzecza, czy rozwiązania hybrydowe bądź oparte na infrastrukturze mogą doprowadzić do większej odporności, bezpieczeństwa wodnego czy efektywności gospodarczej.
32. Podkreśla znaczenie zapewnienia miastom i regionom odpowiednich zasobów, aby mogły opracowywać koncepcje miejskiego planowania przestrzennego opartego na odporności. Koncepcje te mogą dotyczyć m. in. rozwoju miast-gąbek, magazynowania wód opadowych (zbiorniki, systemy odwadniania, zalewy i bariery) oraz opartych na zasobach przyrody rozwiązań mających na celu łagodzenie skutków powodzi i wzmacnianie odporności na zmianę klimatu. KR podkreśla, że budownictwo i urbanistyka powinny zwracać uwagę na to, że mogą zwiększać ryzyko deficytu wody (powodzie, przelewy wód opadowych i niedobory), i wzywa Komisję Europejską do promowania doświadczeń tych państw członkowskich, których ramy regulacyjne już umożliwiają takie podejście.
33. Podkreśla też, że wiele europejskich jednolitych części wód nadal jest w złym stanie ekologicznym i chemicznym, a wody gruntowe są w coraz większym stopniu zanieczyszczone azotanami, pestycydami, PFAS i innymi nowo pojawiającymi się substancjami zanieczyszczającymi. KR ma świadomość wysokich kosztów zaniechania działań i usuwania zanieczyszczenia wody 10 , w związku z czym wzywa do zapobiegania u źródła, stosowania zasady "zanieczyszczający płaci" oraz wdrożenia zaawansowanych technologii uzdatniania wody i systemów monitorowania w całym obiegu wody w przyrodzie - od źródła do morza - w celu ochrony zdrowia publicznego, odbudowy ekosystemów i zapewnienia długoterminowego bezpieczeństwa wodnego. W związku z tym domaga się także, by niezwłocznie został przedłożony jak najbardziej restrykcyjny wniosek dotyczący PFAS oraz by inwestować w badania nad rozwiązaniami alternatywnymi.
34. Zwraca uwagę, że w razie skażenia wody władze lokalne i regionalne często odpowiadają nie tylko za wprowadzenie nadzwyczajnych środków uzdatniania wody, lecz również za zabezpieczenie alternatywnych źródeł w celu zagwarantowania obywatelkom i obywatelom dostępu do czystej i bezpiecznej wody. Wnosi, by w takich sytuacjach rządy krajowe i UE udzielały większego i ukierunkowanego wsparcia zwłaszcza mniejszym i słabiej rozwiniętym regionom, które mogą nie być w stanie szybko i skutecznie reagować.
35. Podkreśla kluczową rolę, jaką odgrywają jednolite części wód podziemnych w równoważeniu sezonowej i wieloletniej zmienności. Coraz więcej europejskich warstw wodonośnych boryka się jednak ze spadkiem natężenia zasilania, nadmierną eksploatacją, intruzją wód słonych i zanieczyszczeniami powodowanymi przez substancje pochodzące z rolnictwa, przemysłu i nowo pojawiające się substancje. KR wzywa do pilnego wzmocnienia ochrony warstw wodonośnych na szczeblu UE. Kładzie nacisk na to, że krótkoterminowe interesy gospodarcze nie mogą przeważać nad długoterminową ochroną zasobów wodnych i podstawowym prawem obywateli do czystej i bezpiecznej wody. Domaga się więc konsekwentnego stosowania obowiązujących przepisów unijnych, aby zapobiec działalności przemysłowej lub wydobywczej zakłócającej warstwy wodonośne lub zanieczyszczającej wody gruntowe. Ochrona wód musi pozostać głównym filarem planowania przestrzennego i gospodarczego, zgodnie z ramową dyrektywą wodną.
36. Zaznacza, że niekonwencjonalne zasoby wodne (np. oczyszczone ścieki, odsalana woda morska lub zbieranie wody deszczowej) mogą odgrywać niebagatelną rolę w osiąganiu celów środowiskowych poprzez zmniejszenie presji na nadmiernie eksploatowane zasoby naturalne i umożliwienie ich odbudowy, przy jednoczesnym zabezpieczeniu działalności społeczno-gospodarczej. Podkreśla potrzebę włączenia tych zasobów do kompleksowej strategii zrównoważonej gospodarki wodnej ze względu na nierównomierny rozkład przestrzenny i czasowy zasobów wodnych - opady coraz częściej mają postać ekstremalnych zdarzeń pogodowych, a zarazem odnotowuje się długie okresy suche).
37. Popiera rozwój systemów dodatkowego zasilania wód podziemnych (MAR) oraz technologii magazynowania wody w warstwie wodonośnej i odzyskiwania wody z tej warstwy (ASR) w dorzeczach dotkniętych deficytem wody, z wykorzystaniem oczyszczonych ścieków, zbierania wód opadowych lub nadwyżek przepływów sezonowych, w ramach ścisłych protokołów wpływu na środowisko, jakości, monitorowania i zarządzania ryzykiem. KR podkreśla, że dodatkowe zasilanie wód podziemnych przyczynia się jednocześnie do zwiększania dostępności wody, zapobiegania intruzji wód słonych i łagodzenia skutków powodzi.
38. Zwraca uwagę, że wiele terenów podmokłych, rzek i stref nadbrzeżnych ulega degradacji, co osłabia odporność i różnorodność biologiczną. KR wzywa do pilnego przywrócenia ich funkcji ekologicznych i ciągłości oraz do skutecznego wdrożenia unijnego prawa o odbudowie zasobów przyrodniczych. Podkreśla, że w regionach górskich i nadwodnych działania na rzecz odbudowy powinny obejmować rekultywację torfowisk, górskich terenów podmokłych i lasów nadrzecznych, a także innowacyjne podejścia do współzarządzania z wykorzystaniem naturalnych inżynierów wodnych, takich jak bobry, w ścisłej współpracy z właścicielami gruntów, rolnikami i społecznościami lokalnymi.
39. Uważa, że w przypadku konkurujących ze sobą potrzeb zaopatrzenie w wodę pitną powinno mieć wyraźne pierwszeństwo przed wszystkimi innymi zastosowaniami, przy czym decyzje dotyczące priorytetów w zakresie wykorzystania wody powinny być zgodne z zasadą pomocniczości. Zachęca się państwa członkowskie oraz władze lokalne i regionalne do przyjęcia zróżnicowanych portfeli zasobów wodnych łączących wykorzystanie zasobów konwencjonalnych i niekonwencjonalnych. KR popiera wykorzystanie niekonwencjonalnych zasobów wodnych, w tym odsalania i odzyskiwania wody, tylko w sytuacji, gdy środki na rzecz zmniejszenia zapotrzebowania, na rzecz efektywności wodnej oraz rozwiązania oparte na przyrodzie okazały się niewystarczające. Zaznacza, że odsalanie i odzyskiwanie wody mogą być postrzegane jako opcja dostaw w regionach strukturalnie dotkniętych deficytem wody, pod warunkiem - o ile jest to wykonalne - że jest napędzane energią ze źródeł odnawialnych, obejmuje solidną kontrolę środowiskową zrzutów solanki i nie wyrządza szkody użytkownikom wody w dolnym biegu rzeki, przepływom hydrobiologicznym ani ekosystemom morskim.
Wyzwania związane z wodą na obszarach miejskich, wiejskich i przemysłowych
40. Podkreśla znaczenie pełnego stosowania zasady "zanieczyszczający płaci" w odpowiednich politykach UE oraz zapewnienia, że podmioty odpowiedzialne za degradację środowiska będą ponosić pełne koszty zapobiegania, kontroli i remediacji. KR ostrzega przed podejściami regulacyjnymi, które osłabiają podstawowe normy ochrony środowiska lub niesprawiedliwie przenoszą obciążenia finansowe związane z zanieczyszczeniem na obywateli. Jednak podkreśla, że chociaż wartość wody jako zasobu musi być odzwierciedlona w opłatach za zużytą wodę, stosowanie zasady "zanieczyszczający płaci" do pobierania tych opłat od obywateli powinno być wdrażane w sposób sprawiedliwy społecznie i obejmować silne zabezpieczenia wobec odbiorców w trudnej sytuacji.
41. Zauważa, że obszary miejskie stoją w obliczu coraz bardziej złożonych wyzwań związanych z wodą, począwszy od bezpieczeństwa wody pitnej, a skończywszy na gospodarowaniu wodami opadowymi i chłodzeniu miast. KR wzywa do promowania zintegrowanych i inkluzywnych rozwiązań, w tym ponownego wykorzystania wody deszczowej, ograniczenia przelewów kanalizacji ogólnospławnej, przepuszczalnej infrastruktury i dostępnych dla wszystkich urządzeń higienicznosanitarnych.
42. Zwraca uwagę, że rolnictwo jest w UE sektorem o zasadniczym znaczeniu dla zaopatrzenia w żywność, bezpieczeństwa żywnościowego, suwerenności żywnościowej oraz dla utrzymania obszarów i społeczności wiejskich, a jednocześnie największym konsumentem zasobów wodnych. Ponadto podkreśla istotny wpływ rolnictwa wynikający z wprowadzania substancji biogennych i pestycydów do wód powierzchniowych i gruntowych. Z tego powodu KR wzywa do zapewniania ukierunkowanego wsparcia w ramach planów strategicznych WPR i w ramach planowania WPR na lata 2028-2034 w celu profesjonalizacji i modernizacji sektora poprzez poprawę nawadniania (w tym programy zbiorowego nawadniania), rolnictwo precyzyjne, ponowne wykorzystywanie wody, lepsze gospodarowanie glebą i składnikami odżywczymi, zachęty do przechodzenia na mniej wodochłonne uprawy, stosowanie stref buforowych i prowadzenie kampanii uświadamiających, ze szczególnym uwzględnieniem małych gospodarstw rolnych. Przypomina, że stosowanie takich składników odżywczych jak azotany i fosforany jest ważne w produkcji żywności, ale pozostaje głównym źródłem zanieczyszczenia wód gruntowych, więc warto zachęcać do ich stosowania w obiegu zamkniętym poprzez odzyskiwanie wody do nawadniania, głównie na szczeblu lokalnym.
43. Zwraca uwagę, że niektóre sektory przemysłowe i energetyczne są w dużym stopniu uzależnione od zasobów wodnych (i często ich dekarbonizacja może wiązać się z wysokim zużyciem wody). Odporność gospodarki wodnej ma zatem zasadnicze znaczenie dla trwałej konkurencyjności UE. KR wzywa do zwiększenia ponownego wykorzystania wody, obiegu zamkniętego i bardziej rygorystycznych kontroli zrzutów, aby zmniejszyć presję na zasoby wodne i zwiększyć odporność. Zwraca się do Komisji Europejskiej o uzupełnienie zasady "zanieczyszczający płaci" o zasadę "beneficjent płaci" w celu wspierania dobrych praktyk w tych sektorach. Może to obejmować zachęty finansowe dla dużych użytkowników wód gruntowych lub wody pitnej, tak aby mechanizmy ustalania opłat dopingowały do bardziej zrównoważonych praktyk gospodarki wodnej o obiegu zamkniętym. KR apeluje również, by te zasady miały zastosowanie do produktów z państw trzecich, jeżeli są one wprowadzane na rynek wewnętrzny.
44. Przypomina, że zmniejszenie zapotrzebowania na zasoby wodne poprzez promowanie oszczędzania, efektywności i ponownego wykorzystania wody musi być głównym elementem odporności wodnej. Dlatego z zadowoleniem przyjmuje wprowadzenie zasady "efektywność wodna przede wszystkim". Pochwala proponowany cel polegający na zwiększeniu efektywności wodnej o 10 % do 2030 r. oraz stwierdza, że ograniczenie strat wody jest podstawą tych wysiłków, choć jest też kosztowne. KR podkreśla, że należy zapewnić wszystkim zrównoważony i sprawiedliwy dostęp do wody oraz możliwość dostosowania lub opracowania środków, które mają poprawić tę efektywność, pod kątem warunków lokalnych (hydrologicznych, klimatycznych, infrastruktury itp.). Wysiłki na rzecz efektywnego gospodarowania wodą powinny być wdrażane wraz z inwestycjami, modernizacją nawadniania i ponownym wykorzystaniem.
45. Wyraża zaniepokojenie wzrostem zużycia wody i zapotrzebowania na energię związanym z nowymi sektorami technologicznymi, takimi jak ośrodki przetwarzania danych i zakłady produkcji wodoru. KR wzywa do wprowadzenia wiążących norm efektywnego gospodarowania wodą oraz zachęt do jej ponownego wykorzystania i stosowania systemów obiegu zamkniętego, aby zapewnić zgodność tych obiektów z celami w zakresie odporności gospodarki wodnej.
Dostęp do finansowania i możliwości inwestycyjnych, przystępność cenowa i sprawiedliwość
46. Ponownie wyraża poparcie dla włączenia odporności gospodarki wodnej do priorytetów śródokresowego przeglądu wieloletnich ram finansowych (WRF) w 2025 r. W świetle ogromnej rocznej luki w finansowaniu w sektorze wodnym oraz biorąc pod uwagę, że finansowanie odporności gospodarki wodnej wymaga strategicznych, długoterminowych zobowiązań budżetowych na szczeblu UE, należy podjąć wysiłki w celu uzyskania specjalnych działów w WRF na lata 2028-2034 oraz silnego wsparcia w ramach polityki spójności dla środków przewidzianych w strategii.
47. Zwraca uwagę, że europejskie instrumenty finansowe muszą uwzględniać złożoność, koszty gospodarcze i skalę czasową działań związanych z gospodarką wodną. Należy ustanowić mechanizmy mające na celu zmniejszenie obciążeń administracyjnych, uproszczenie przechodzenia między kolejnymi wieloletnimi ramami finansowymi i umożliwienie łącznego korzystania z różnych źródeł finansowania. W związku z tym szczególnie ważne jest zapewnienie zgodności z wdrażaniem współpracy publiczno-prywatnej.
48. Sprzeciwia się zaproponowanemu w odniesieniu do WRF na lata 2028-2034 podejściu opartemu na planie krajowym, a także szerszej tendencji do priorytetowego traktowania konkurencyjności w stosunku do innych celów polityki i dóbr publicznych. Podejście to zapobiegłoby rozwojowi polityki ukierunkowanej na konkretny obszar geograficzny i byłoby sprzeczne z zasadą partnerstwa, która gwarantuje współodpowiedzialność władz lokalnych i regionalnych za strategie inwestycyjne, stosownie do szczególnych potrzeb i uwarunkowań terytorialnych tych władz.
49. Apeluje, aby w unijnych programach finansowania wspierać regiony o strukturalnym niedoborze zasobów wodnych, w przypadku których długoterminowe deficyty pogłębiają się w wyniku zmiany klimatu, a także regiony o niekorzystnych warunkach przyrodniczych czy społecznych. Wsparcie inwestycyjne powinno również obejmować szeroki zakres środków na rzecz odporności, w tym innowacyjne, oparte na zasobach przyrody i hybrydowe rozwiązania, oraz w razie potrzeby tradycyjną infrastrukturę wodną. Takie wsparcie powinno być nastawione na modernizację i optymalizację istniejącej strategicznej infrastruktury wodnej oraz jej przystosowanie do zmiany klimatu, a projekty należy wybierać na podstawie kryteriów technicznych, ekonomicznych i środowiskowych, w tym analizy kosztów w cyklu życia. KR zaleca skupienie się na wspieraniu projektów, które poprawiają wzajemne połączenia, redundancję i bezpieczeństwo systemów wodnych w regionach i między nimi, zgodnie z długoterminowymi planami strategicznymi.
50. Podkreśla, że dostęp do odpowiednich, fizycznie dostępnych i przystępnych cenowo dostaw bezpiecznej wody o zadowalającej jakości oraz do urządzeń sanitarnych jest prawem człowieka, a władze publiczne odgrywają kluczową rolę w zagwarantowaniu wszystkim tego prawa. Wyraża zaniepokojenie tym, że 10 mln Europejczyków nadal nie ma dostępu do czystej wody, urządzeń sanitarnych i usług związanych z wodą. W związku z tym wodę należy uznać za naturalne dobro wspólne, a zarządzanie nią musi uwzględniać zarówno efektywność, jak i nadzór publiczny. KR zauważa, że ograniczenia taryfowe i woda nieprzynosząca dochodu ograniczają możliwości finansowe przedsiębiorstw użyteczności publicznej. Dlatego choć przystępność cenowa ma nadal zasadnicze znaczenie, systemy taryfowe powinny być zaprojektowane w taki sposób, aby motywować do efektywnego gospodarowania wodą.
51. Zaznacza, że uczestnictwo obywatelek i obywateli musi być podstawą kompleksowego podejścia do unijnej polityki wodnej. Wzywa Komisję i państwa członkowskie do wzmocnienia inkluzywnego zarządzania za pomocą podejścia "jedna woda", w ramach którego wszystkie zainteresowane strony z różnych sektorów w danym regionie zasiadają przy tym samym stole. Podkreśla rolę lokalnych komitetów ds. gospodarki wodnej jako praktycznych platform "jedna woda", na których gminy, specjaliści ds. wody, rolnicy, właściciele lasów i gruntów, przedsiębiorstwa, organizacje społeczeństwa obywatelskiego i młodzi ludzie wspólnie omawiają zużycie wody, konflikty i rozwiązania.
52. Podkreśla, że gospodarka wodna musi być zintegrowana ze wszystkimi obszarami polityki za pomocą systemowego podejścia ukierunkowanego na konkretny obszar geograficzny. KR zauważa, że wyzwania związane z wodą przekraczają granice administracyjne i sektorowe, co wymaga ściślejszej współpracy między szczeblami sprawowania władzy oraz współpracy transgranicznej. Popiera propozycję EKES-u dotyczącą zastosowania do prawodawstwa UE testu wpływu unijnej polityki na wodę i zachęca władze lokalne i regionalne, by w swoich politykach i strategiach uczyniły to samo.
53. Apeluje o prawdziwie skuteczną rolę regionów i miast w podejmowaniu decyzji dotyczących planowania zasobów wodnych i gospodarki wodnej i podkreśla ich zdolność do współdecydowania w organach zarządzających obszarami dorzeczy. Podobnie KR wzywa do systematycznego angażowania miast i regionów w dialog strategiczny Komisji Europejskiej z państwami członkowskimi, a także we wszelkie stosowne dialogi na temat wdrażania. Zapewni to pełne odzwierciedlenie różnorodności terytorialnej i lokalnych doświadczeń w polityce UE dotyczącej odporności gospodarki wodnej, przystosowania się do zmiany klimatu, odbudowy ekosystemów i zrównoważonego zarządzania zasobami.
54. Potwierdza pierwszoplanową rolę Europejskiego Banku Inwestycyjnego i innych banków publicznych w cierpliwym i preferencyjnym finansowaniu, które ma fundamentalne znaczenie dla zaspokojenia długoterminowych potrzeb inwestycyjnych sektora wodnego. Z zadowoleniem przyjmuje zatem program Europejskiego Banku Inwestycyjnego na rzecz odporności gospodarki wodnej oraz utworzenie Instrumentu Doradztwa w zakresie Zrównoważonej Gospodarki Wodnej, co zwiększy zdolność władz lokalnych i regionalnych oraz operatorów systemów wodnych do opracowywania skutecznych długoterminowych planów inwestycyjnych. KR wzywa do rozszerzenia tego wsparcia na miasta i regiony w celu zwiększenia odporności infrastruktury wodnej dostosowanej do różnych warunków geograficznych.
55. Domaga się wyjaśnienia kwestii wykorzystywania rozliczeniowych jednostek przyrodniczych do wspierania odporności wodnej w Europie. Wprawdzie innowacyjne finansowanie może być pomocne, jednak trzeba ustanowić solidne zabezpieczenia, przestrzegać zasad uczciwości oraz wystrzegać się traktowania wody jako towaru zbywalnego.
56. Podkreśla znaczenie włączenia dyskusji na temat wody do szerszych umów międzynarodowych takich jak konwencje z Rio i Agenda 2030 oraz zwraca uwagę, że wskaźniki związane z celami zrównoważonego rozwoju nr 6 i 14 mogą służyć za wskazówkę podczas realizacji strategii przez UE.
Współpraca międzynarodowa i niebieska dyplomacja
57. Podkreśla potrzebę skoordynowanych działań w skali globalnej, by sprostać wyzwaniom transgranicznym i zwiększyć udział KR-u oraz władz lokalnych i regionalnych w międzynarodowych forach dotyczących wody, zwłaszcza w Konferencji Wodnej ONZ oraz w Konferencji Oceanicznej ONZ. W tym kontekście zwraca uwagę na znaczenie nadania priorytetu przygotowaniom do Konferencji Wodnej ONZ w 2026 r., aby zapewnić rzeczywiste uwzględnienie perspektywy lokalnej i regionalnej w dyskusjach na temat światowej gospodarki wodnej.
58. Dostrzega kluczową rolę Paktu na rzecz regionu śródziemnomorskiego oraz Zgromadzenia Samorządów Lokalnych i Regionalnych (ARLEM) we wspieraniu współpracy regionalnej w zakresie odporności wodnej, kontroli zanieczyszczeń, wymiany wiedzy i budowania zdolności miast i regionów w basenie Morza Śródziemnego, by stawić czoła wspólnym wyzwaniom związanym z wodą.
| Identyfikator: | Dz.U.UE.C.2026.2600 |
| Rodzaj: | opinia |
| Tytuł: | Opinia Europejskiego Komitetu Regionów - Odwrócenie tendencji - lokalny i regionalny plan działania na rzecz odporności gospodarki wodnej |
| Data aktu: | 2026-05-20 |
| Data ogłoszenia: | 2026-05-20 |