Maria Dec-Kiełb

W małych gminach normą jest wielozadaniowość pracowników. Wraz ze wzrostem wielkości jednostki poziom ich specjalizacji rośnie. Wielkość jednostki przekłada się też na dystans organizacyjny dzielący urzędników od włodarza. Badania Narodowego Instytutu Samorządu Terytorialnego pokazują też, jak samorządowcy oceniają zaangażowanie mieszkańców w sprawy lokalne i ich udział w podejmowaniu decyzji.

Od 11 grudnia 2026 r. gminne programy opieki nad bezdomnymi zwierzętami będą mogły uwzględniać umieszczanie ich nie tylko w schroniskach, ale i w domach tymczasowych. Samorządowcy chwalą pomysły, licząc na niższe koszty i większe szanse na odnalezienie właścicieli zwierząt. Podkreślają jednak, że prawdziwy przełom przyniesie dopiero powszechne czipowanie psów i kotów. Chcą też dyskusji o jeszcze innych regulacjach prawnych.

Choć samorządy, rolnicy i spółki wodne od lat alarmują o pogarszającym się stanie urządzeń melioracyjnych, na kompleksowe zmiany systemowe nadal się nie zanosi. Ministerstwo Infrastruktury przyznaje, że dostrzega problemy związane z funkcjonowaniem spółek wodnych i prowadzi analizy dotyczące możliwych zmian prawnych. Konkretnego harmonogramu prac legislacyjnych ani propozycji zmian resort jednak nie podaje. Samorządowcy wskazują rozwiązania, które mogą uzdrowić sytuację.

Gminy alarmują, że coraz trudniej finansować inwestycje wodociągowe i modernizację stacji uzdatniania wody. Choć przepisy nakładają na samorządy kolejne obowiązki związane z jakością wody, nie idzie za tym odpowiednie wsparcie finansowe. Wójtowie wskazują, że problemem są nie tylko ograniczone budżety, ale także skomplikowane procedury konkursowe i konieczność przygotowywania kosztownej dokumentacji jeszcze przed uzyskaniem dofinansowania.

Pomimo zmiany rządu w Polsce w 2023 r., nie nastąpiła znacząca zmiana w podejściu do autonomii lokalnej. W warstwie regulacji prawnych nie poczyniono właściwie żadnych zmian. Odbudowa decentralizacji nie jest traktowana priorytetowo i ma bardzo wybiórczy, cząstkowy charakter – oceniają autorzy Indeksu Samorządności 2025, przygotowanego przez zespół naukowców współpracujących z Fundacją im. Stefana Batorego.

Cmentarze w Polsce zaczynają się zapełniać, a obowiązujące przepisy nie nadążają za rzeczywistością. Samorządowcy od lat apelują o nowelizację ustawy o cmentarzach i chowaniu zmarłych, wskazując na konkretne bariery – w tym przede wszystkim zbyt restrykcyjne wymogi odległościowe dla pochówków. Zmiany wciąż nie zostały wprowadzone, a ministerstwa grają tym tematem w ping-ponga.

Samorządowcy alarmują: nowelizacja ustawy o ochronie przyrody, przyjęta przez Sejm, to nie sposób na zapobieżenie niebezpiecznym spotkaniom z bieszczadzkimi niedźwiedziami. Odstraszanie amunicją niepenetracyjną może okazać się niewystarczające, może też rodzić konflikt z innymi przepisami. Potrzeba innych zdecydowanych działań, wzorowanych choćby na Słowacji.

Prostej odpowiedzi, ilu potrzebnych jest urzędników samorządowych, nie ma. Dane pokazują jednak, że w najmniejszych gminach (do 3 tys. mieszkańców) na tysiąc osób przypada średnio ponad 11 urzędników, a w gminach powyżej 10 tys. już około 5. Skala zatrudnienia w małych gminach różni się przy tym nawet dziesięciokrotnie - w tych do 5 tys. mieszkańców liczba urzędników waha się od 12 do 111, czyli różnica jest niemal... dziesięciokrotna. O wielkości urzędu decydują różne czynniki.

Utrzymanie psa w schronisku kosztuje majątek. Samorządy próbują ograniczać te koszty. Taniej wychodzi wprowadzić „psie becikowe” dla tych, którzy zdecydują się adoptować zwierzaka ze schroniska. Takie rozwiązanie wprowadza właśnie gmina Sońsk. Tam za adoptowanie psiaka będzie można dostać 1500 zł. Jeszcze więcej, bo aż 2000 zł oferuje gmina Chojnice. Inne samorządy z zainteresowaniem obserwują eksperyment.

Gminy alarmują, że obecny model realizacji Programów Ochrony Powietrza przerzuca na nie nadmierne obowiązki bez zapewnienia odpowiedniego finansowania i kadr. Samorządowcy apelują do rządu o pilne zmiany legislacyjne. Wskazują, że bez systemowego wsparcia państwa – zwłaszcza w zakresie kontroli, doradztwa energetycznego i programów dla osób w ubóstwie energetycznym – cele ochrony powietrza pozostaną jedynie na papierze.