Maria Dec-Kiełb

Aż 86 proc. Polaków uważa sprawy swojej gminy za własne, a czterech na pięciu deklaruje gotowość do działania na rzecz lokalnej wspólnoty. Problem w tym, że za obywatelskimi deklaracjami nie idą wiedza, doświadczenie i wiara w skuteczność wspólnego działania. Z badania Fundacji Rozwoju Demokracji Lokalnej wynika, że większość mieszkańców nie wie, kto uchwala budżet gminy, z drugiej strony tylko 38 proc. wierzy, że władze gminy kierują się dobrem mieszkańców. To może być jedna z najważniejszych barier rozwoju lokalnej samorządności.

Samorządowcy nie chcą być dłużej chłopcami do bicia. Zarząd Śląskiego Związku Gmin i Powiatów domaga się ochrony pracowników samorządowych przed hejtem, pomówieniami i innymi nieuzasadnionymi oskarżeniami oraz przeciwdziała zakłócaniu porządku publicznego w urzędach administracji samorządowej. Postuluje stworzenie regulacji prawnych oraz podjęcia innych działań, które ograniczą korzystanie z praw podmiotowych w sposób sprzeczny z zasadami współżycia społecznego.

Związek Powiatów Polskich domaga się ponownego wyliczenia stawki roboczogodziny, od której zależy finansowanie zadań geodezyjnych zleconych przez administrację rządową. Samorządowcy przekonują, że obecna wartość 63,56 zł jest zaniżona i nie wystarcza nawet na pokrycie wynagrodzeń pracowników, nie mówiąc o kosztach utrzymania systemów teleinformatycznych i baz danych.

W małych gminach normą jest wielozadaniowość pracowników. Wraz ze wzrostem wielkości jednostki poziom ich specjalizacji rośnie. Wielkość jednostki przekłada się też na dystans organizacyjny dzielący urzędników od włodarza. Badania Narodowego Instytutu Samorządu Terytorialnego pokazują też, jak samorządowcy oceniają zaangażowanie mieszkańców w sprawy lokalne i ich udział w podejmowaniu decyzji.

Od 11 grudnia 2026 r. gminne programy opieki nad bezdomnymi zwierzętami będą mogły uwzględniać umieszczanie ich nie tylko w schroniskach, ale i w domach tymczasowych. Samorządowcy chwalą pomysły, licząc na niższe koszty i większe szanse na odnalezienie właścicieli zwierząt. Podkreślają jednak, że prawdziwy przełom przyniesie dopiero powszechne czipowanie psów i kotów. Chcą też dyskusji o jeszcze innych regulacjach prawnych.

Choć samorządy, rolnicy i spółki wodne od lat alarmują o pogarszającym się stanie urządzeń melioracyjnych, na kompleksowe zmiany systemowe nadal się nie zanosi. Ministerstwo Infrastruktury przyznaje, że dostrzega problemy związane z funkcjonowaniem spółek wodnych i prowadzi analizy dotyczące możliwych zmian prawnych. Konkretnego harmonogramu prac legislacyjnych ani propozycji zmian resort jednak nie podaje. Samorządowcy wskazują rozwiązania, które mogą uzdrowić sytuację.

Gminy alarmują, że coraz trudniej finansować inwestycje wodociągowe i modernizację stacji uzdatniania wody. Choć przepisy nakładają na samorządy kolejne obowiązki związane z jakością wody, nie idzie za tym odpowiednie wsparcie finansowe. Wójtowie wskazują, że problemem są nie tylko ograniczone budżety, ale także skomplikowane procedury konkursowe i konieczność przygotowywania kosztownej dokumentacji jeszcze przed uzyskaniem dofinansowania.

Pomimo zmiany rządu w Polsce w 2023 r., nie nastąpiła znacząca zmiana w podejściu do autonomii lokalnej. W warstwie regulacji prawnych nie poczyniono właściwie żadnych zmian. Odbudowa decentralizacji nie jest traktowana priorytetowo i ma bardzo wybiórczy, cząstkowy charakter – oceniają autorzy Indeksu Samorządności 2025, przygotowanego przez zespół naukowców współpracujących z Fundacją im. Stefana Batorego.

Cmentarze w Polsce zaczynają się zapełniać, a obowiązujące przepisy nie nadążają za rzeczywistością. Samorządowcy od lat apelują o nowelizację ustawy o cmentarzach i chowaniu zmarłych, wskazując na konkretne bariery – w tym przede wszystkim zbyt restrykcyjne wymogi odległościowe dla pochówków. Zmiany wciąż nie zostały wprowadzone, a ministerstwa grają tym tematem w ping-ponga.

Samorządowcy alarmują: nowelizacja ustawy o ochronie przyrody, przyjęta przez Sejm, to nie sposób na zapobieżenie niebezpiecznym spotkaniom z bieszczadzkimi niedźwiedziami. Odstraszanie amunicją niepenetracyjną może okazać się niewystarczające, może też rodzić konflikt z innymi przepisami. Potrzeba innych zdecydowanych działań, wzorowanych choćby na Słowacji.