O planach Komisji Kodyfikacyjnej Prawa Cywilnego pisaliśmy jako pierwsi jeszcze w grudniu 2025 r. – Określone w kodeksie postępowania cywilnego prawo prokuratora do włączania się do postępowań cywilnych ze względu na ochronę praworządności, praw obywateli lub interesu publicznego wymaga istotnej modernizacji, zmierzającej przede wszystkim do jego wyraźnego ograniczenia – mówił wówczas w rozmowie z Prawo.pl prof. Wojciech Kocot, zastępca przewodniczącego Komisji Kodyfikacyjnej Prawa Cywilnego. Zastrzegał równocześnie, że pozostanie ono obecne wszędzie tam, gdzie ingerencja państwa w stosunki cywilnoprawne jest nadal wskazana i akceptowana w odbiorze powszechnym. Następnie gotowy już projekt trafił m.in. do zaopiniowania przez Związek Zawodowy Prokuratorów i Pracowników Prokuratury Rzeczypospolitej Polskiej, i do tego opracowania dotarł nasz portal.
Czytaj: Udział prokuratora w postępowaniach cywilnych do ograniczenia>>
Dr Turek: Polacy oczekują aktywności prokuratury także w sprawach cywilnych>>
Zmiany proponowane w projekcie
Projekt ma zakładać m.in. uchylenie art. 7 k.p.c., zgodnie z którym prokurator może żądać wszczęcia postępowania w każdej sprawie, jak również wziąć udział w każdym toczącym się już postępowaniu, jeżeli według jego oceny wymaga tego ochrona praworządności, praw obywateli lub interesu społecznego. W sprawach niemajątkowych z zakresu prawa rodzinnego prokurator może wytaczać powództwa tylko w wypadkach wskazanych w ustawie. Do likwidacji przewidziano także art. 60 k.p.c., w myśl którego prokurator może wstąpić do postępowania w każdym jego stadium. Prokurator nie jest związany z żadną ze stron. Może on składać oświadczenia i zgłaszać wnioski, jakie uzna za celowe, oraz przytaczać fakty i dowody na ich potwierdzenie. Od chwili, kiedy prokurator zgłosił udział w postępowaniu, należy mu doręczać pisma procesowe, zawiadomienia o terminach i posiedzeniach oraz orzeczenia sądowe. Może również zaskarżyć każde orzeczenie sądowe, od którego służy środek odwoławczy. Terminy do zaskarżenia orzeczeń sądowych ustanowione dla stron wiążą również prokuratora.
W systemie LEX znajdziesz zagadnienie powiązane z tym artykułem:
Proces cywilny
Najczęściej czytane w temacie:
Czytaj więcej w systemie informacji prawnej LEX
To zagadnienie zawiera:
Najczęściej czytane w temacie:
Czytaj więcej w systemie informacji prawnej LEX
Zobacz też procedurę w LEX: Wytoczenie powództwa przez prokuratora wyłącznie w celu ochrony praworządności lub interesu społecznego >
Zmienić ma się natomiast art. 55 k.p.c. Obecnie brzmi on: Prokurator, wytaczając powództwo na rzecz oznaczonej osoby, powinien ją wskazać w pozwie. Nie dotyczy to spraw niemajątkowych z zakresu prawa rodzinnego, chyba że przepis szczególny stanowi inaczej.
Nowy art. 55 k.p.c. ma określić przesłanki działania prokuratora. Będzie on mógł: wytaczać powództwa w przypadkach wskazanych w ustawie, a w innych wypadkach, nawet wprost niewskazanych w ustawie, wytaczać powództwa przeciwko wszystkim stronom stosunku prawnego w razie zaistnienia przesłanki „ochrony interesu publicznego".
Proponowane jest z kolei, by w myśl k.p.c. prokurator był podmiotem uprawnionym do złożenia wniosku o ubezwłasnowolnienie oraz mógł składać wniosek w zakresie instytucji przeciwdziałania przemocy domowej.
Zobacz procedurę w LEX: Wytoczenie powództwa przez prokuratora w sprawie niemajątkowej z zakresu prawa rodzinnego >
Jaki cel przyświeca Komisji?
Prof. Kocot powiedział serwisowi Prawo.pl, że o zajęcie się przepisami poprosiło Komisję samo Ministerstwo Sprawiedliwości.
– Twórczo, ale w pejoratywnym tego słowa znaczeniu, te uprawnienia prokuratorskie ożywiła dopiero koalicja tzw. Zjednoczonej Prawicy, rządząca Polską w latach 2015–2023, za czym w dużym stopniu stały motywy polityczne. W tym okresie prokuratura w nadmiarze zaczęła korzystać ze swoich „prerogatyw", ingerując w postępowania cywilne. Szczególnie chodziło o te z nich, w których stronami były organy władzy państwowej, instytucje publiczne, a nawet spółki Skarbu Państwa w sporze z dziennikarzami, działaczami społecznymi czy innymi osobami, które weszły politykom „na odcisk". Dobrze przecież pamiętamy, jak gorszące były pozwy o ochronę dóbr osobistych wytaczane np. redakcjom gazet i publicystom za pieniądze publiczne przez takie podmioty, również przez ministrów. To z reguły były pozwy, które dzisiaj określilibyśmy mianem SLAPP-ów, wywołane oczywiście bezzasadnymi roszczeniami, stanowiącymi nadużycie postępowania sądowego w celu tłumienia krytyki – wskazywał.
Zobacz też w LEX: Skuteczne dowodzenie w procesie cywilnym >
Prokuratorzy mają... sporo wątpliwości
Sporo uwag do projektu mają z kolei sami prokuratorzy. ZZPiPP RP w swojej opinii podkreśla, że prokurator w postępowaniu cywilnym jest podmiotem szczególnym. – Nie jest on materialnie uprawniony do udziału w postępowaniu, a jego obecność wynika z przydzielonej mu przez państwo szczególnej kompetencji wyrażonej w art. 7 k.p.c. Uprawnienie to wynika również pośrednio z art. 2, jak i art. 5 Prawa o prokuraturze oraz ma swoje uzasadnienie w normie konstytucyjnej wyrażonej w art. 7 Konstytucji RP. Prokurator w postępowaniu cywilnym nie jest jedynym podmiotem wprowadzonym do niego na zasadzie formalnego uprawnienia. O ile jednak rolą Rzecznika Praw Obywatelskich i Rzecznika Praw Dziecka w postępowaniu cywilnym jest ochrona praw i wolności obywateli, które gwarantowane są w demokratycznym państwie, jeśli zawiodą inne mechanizmy przewidziane przez prawo, o tyle rola prokuratora w tym postępowaniu sprowadza się przede wszystkim do ochrony praworządności – wskazują w opracowaniu prokuratorzy Andrzej Nieć oraz dr Bartłomiej Szyprowski.
Zaznaczają równocześnie, że usunięcie art. 7 k.p.c. spowoduje, iż prokurator przestanie być rzecznikiem praworządności w postępowaniu cywilnym. – Pozycja prokuratora jako rzecznika praworządności jest uregulowana obecnie w systemach innych państw europejskich. We Francji prokurator stoi na straży przestrzegania ustaw i dekretów, zaś w postępowaniu cywilnym może inicjować postępowania lub zgłaszać do nich udział. W Hiszpanii prokurator czuwa, aby w zakresie wymiaru sprawiedliwości sprawowanego przez sądy była przestrzegana praworządność, prawa obywateli i prawnie chroniony interes społeczny. Prokurator czuwa także nad niezawisłością sądów, w tym w sprawach cywilnych. Hiszpańskie ustawodawstwo przyznaje prokuratorowi również prawo do wnoszenia powództw w postępowaniach cywilnych – dodają i przywołują również belgijski kodeks sądowy, zgodnie z którym prokurator może wnosić wszelkie powództwa, gdy wymaga tego porządek publiczny, oraz działa jako rzecznik praworządności w wypadku naruszeń przepisów z zakresu prawa pracy. W ich ocenie również proponowane zmiany w art. 55 k.p.c. oznaczają, że z projektowanej regulacji zniknie ustawowa podstawa do działania prokuratora w celu ochrony praworządności, praw obywateli lub interesu społecznego, a jego aktywność – podkreślają – zostanie sprowadzona do wytaczania powództw przeciwko wszystkim stronom stosunku prawnego. – Nadto uchylenie art. 7 k.p.c. i art. 60 k.p.c. spowoduje w ogóle likwidację instytucji zgłoszenia udziału prokuratora do postępowania, gdy samodzielnie dostrzeże taką potrzebę lub zwróci się o to do niego strona postępowania. W chwili obecnej strona (uczestnik) postępowania może zwrócić się do prokuratora z wnioskiem o zgłoszenie takiego udziału zarówno przed sądem I, jak i II instancji. Regulacja art. 60 par. 1 k.p.c. wskazuje, że prokurator może wstąpić do sprawy w każdym jej stadium. Użyty w tym przepisie zwrot, iż „prokurator nie jest związany z żadną ze stron", wprost wskazuje na pełnienie przez niego funkcji strażnika praworządności. W sytuacji uchylenia art. 60 par. 2 k.p.c. prokurator nie będzie mógł zaskarżyć orzeczenia w wypadkach dostrzeżonej przez niego nieważności postępowania – podsumowują.
Czytaj też w LEX: Najważniejsze zmiany w KPC wynikające z nowelizacji z 5 sierpnia 2025 r. >
Cena promocyjna: 215.2 zł
|Cena regularna: 269 zł
|Najniższa cena w ostatnich 30 dniach: 53.8 zł
Prokuratorowi generalnemu uprawnienia pozostają
Prokuratorzy Nieć i Szyprowski zwracają uwagę na jeszcze jedną kwestię. W ich ocenie propozycje projektu są niekompatybilne z art. 398³ i art. 398⁸ par. 1 k.p.c. Zgodnie z pierwszym z nich prokurator generalny może wnieść skargę kasacyjną, jeżeli przez wydanie orzeczenia doszło do naruszenia podstawowych zasad porządku prawnego; zgodnie z drugim w każdej sprawie Sąd Najwyższy może zwrócić się do prokuratora generalnego o zajęcie na piśmie stanowiska co do skargi kasacyjnej wniesionej przez stronę i odpowiedzi na skargę.
– Takie brzmienie przepisów powoduje, że w tym zakresie prokurator generalny jest rzecznikiem praworządności. Czy oznacza to, że państwo polskie chronić będzie praworządność w postępowaniu cywilnym dopiero na etapie rozpoznawania sprawy przed Sądem Najwyższym? Odpowiedź musi być jednoznacznie negatywna. Praworządność powinna być chroniona na każdym etapie postępowania sądowego, w każdym postępowaniu cywilnym. Jest to tym istotniejsze, jeżeli weźmie się pod uwagę fakt, że nie wszystkie, a wobec obowiązujących regulacji ustawowych jedynie niektóre sprawy cywilne trafiają na wokandę Sądu Najwyższego. Eliminacja art. 7 k.p.c. pozbawia system prawny na poziomie sądów I i II instancji rzecznika praworządności, rzecznika państwa prawa, a tym samym Rzeczpospolita Polska pozbawiłaby się sposobności ochrony praworządności jako podstawowej cechy, która pozwala na zdefiniowanie jej jako demokratycznego państwa prawa – wskazują.
Zobacz też linię orzeczniczą w LEX: Odpowiedzialność Skarbu Państwa za koszty procesu zainicjowanego przez prokuratora >
Prokuratorzy mieli sukcesy i w sprawach cywilnych
Piotr Turek, prokurator Prokuratury Okręgowej w Krakowie, ekspert prawny Związku Zawodowego Prokuratorów i Pracowników Prokuratury RP uważa, że istotne ograniczenie uprawnień prokuratury w postępowaniu cywilnym raczej nie przysłuży się polskiemu państwu i obywatelom. – Warto bowiem przypomnieć – bo o tym komisja również nie wspomina – że prokuratura ma w obszarze postępowania cywilnego liczne sukcesy na koncie. Przypomnę tylko aferę dotyczącą nielegalnej reaktywacji przedwojennej spółki Giesche S.A. w celu wyłudzenia dziesiątek milionów złotych od Skarbu Państwa, gdzie prokuratura w Katowicach skutecznie zablokowała wpis spółki do Krajowego Rejestru Sądowego, potwierdzając przestępczy charakter tych działań. Przypomnę też, ile złego zrobiło pobłażanie sądów cywilnych wobec oszustów wyłudzających pożydowskie kamienice na przysłowiowe pełnomocnictwa 150-latków nieznanych z miejsca zamieszkania. I to dopiero prokuratura podejmowała i nadal podejmuje działania cywilnoprawne mające na celu uniemożliwienie oszustw lub uchylenie ich skutków. Prokuratura działa więc w najlepiej pojętym interesie społecznym, bo jeśli ktoś straci pieniądze czy mieszkanie w wyniku działań oszusta, to zwraca się o pomoc finansową i dach nad głową do państwa, a więc w ostatecznym rozrachunku koszty licznych zdarzeń cywilnoprawnych ponosimy my wszyscy. W tym zakresie prokuratora nie zastąpi żaden pełnomocnik z urzędu – podsumowuje.
Zobacz też w LEX: Nowa odsłona Portalu Informacyjnego i nowe obowiązki zawodowego pełnomocnika - wnoszenie pism do sądu >
-------------------------------------------------------------------------------------------------------------------
Linki w tekście artykułu mogą odsyłać bezpośrednio do odpowiednich dokumentów w programie LEX. Aby móc przeglądać te dokumenty, konieczne jest zalogowanie się do programu. Dostęp do treści dokumentów w programie LEX jest zależny od posiadanych licencji.
