Organ podatkowy nie ma obowiązku udostępniania akt sprawy zawsze, gdy strona wystąpi z takim żądaniem. Prawo wglądu podlega ograniczeniom w odniesieniu do dokumentów zawierających informacje niejawne, a także innych dokumentów wyłączonych przez organ z akt sprawy ze względu na interes publiczny. Chronione musi być dobro osób trzecich, niebędących stroną postępowania. Potwierdza to niedawny wyrok NSA.
Istotą sporu zawisłego pomiędzy stronami postępowania okazało się zagadnienie, czy organy podatkowe prawidłowo i zasadnie odmówiły wydania uwierzytelnionych kserokopii dokumentów objętych postanowieniem o wyłączeniu z materiału dowodowego ze względu na interes publiczny.
Czytaj więcej: Zasada jawności postępowania podatkowego >
Zasadą jest, że w każdym stadium postępowania organ podatkowy obowiązany jest udostępnić stronie akta sprawy. Strona może przeglądać te akta oraz sporządzać z nich notatki, kopie lub odpisy. Może też żądać uwierzytelnienia odpisów lub kopii akt sprawy. Zgodnie z art. 178 par. 2 ordynacji podatkowej, akta sprawy są udostępniane w lokalu organu podatkowego i w obecności pracownika tego organu. Z treści tego przepisu nie wynika jednak dla organu obligatoryjny nakaz, obowiązek udostępniania akt sprawy zawsze, gdy strona wystąpi z takim żądaniem. Złożony wniosek podlega ocenie organów.
Prawo wglądu do akt sprawy podlega ograniczeniom w odniesieniu do dokumentów zawierających informacje niejawne, a także innych dokumentów wyłączonych przez organ z akt sprawy ze względu na interes publiczny.
Jednak zastosowane w art. 179 par. 1 ordynacji podatkowej określenie "interesu publicznego" nie zostało przez ustawodawcę zdefiniowane. Stąd często przepis rodzi wątpliwości. Tak było w przypadku podatnika, wobec którego dyrektor Urzędu Kontroli Skarbowej wszczął postępowanie kontrolne w zakresie prawidłowości rozliczeń z tytułu VAT za okres od stycznia do lipca 2014 r.
W toku tego postępowania włączono jako dowody do akt tego postępowania m. in. materiały z akt sprawy Prokuratury Okręgowej w postaci postanowienia o postawieniu zarzutów, materiałów operacyjnych zawierających treści rozmów, protokołów przesłuchań poszczególnych osób w charakterze podejrzanych i świadków, wyroku Sądu Rejonowego itp.
Następnie naczelnik postanowieniem wyłączył z akt postępowania kontrolnego prowadzonego wobec podatnika ze względu na interes publiczny część materiałów przekazanych przez prokuraturę.
Pełnomocnik podatnika wniósł o udostępnienie stronie wglądu do akt sprawy. W uzasadnieniu wniosku argumentował, że organ wyłączając akta z postępowania musi uzasadnić, w jaki sposób interes publiczny mógłby być naruszony poprzez udostępnienie stronie akt sprawy.
Żądanie wydania z akt sprawy uwierzytelnionych odpisów dokumentów - WZÓR >
Naczelnik odmówił zapoznania się z aktami, uzasadniając to dobrem osób trzecich, niebędących stroną postępowania, które mają prawo do ochrony swoich danych, co wyczerpuje pojęcie interesu publicznego rozumianego właśnie jako dobro osób trzecich, w szczególności gdy wyłączone dokumenty zawierają istotne informacje o tych osobach/podmiotach gospodarczych. Naczelnik wskazał, że w tym konkretnym przypadku interesem publicznym była ochrona informacji dotyczących innych podmiotów/osób.
Sprawa trafiła do WSA w Gorzowie Wielkopolskim, który w wyroku z 8 sierpnia 2018 r. (I SA/Go 238/18) oddalił skargę podatnika.
W ocenie sądu organ odwoławczy trafnie wskazał, że interesem publicznym w rozumieniu art. 179 ordynacji podatkowej było w tym przypadku dobro osób trzecich – m.in. innych podmiotów gospodarczych, których dotyczyły wyłączone z akt sprawy dokumenty.
Zdaniem sądu, wyłączone dokumenty, zawierają głównie informacje na temat funkcjonowania podmiotów trzecich niezwiązanych z bezpośrednimi dostawcami firmy skarżącego i niemającymi żadnych kontaktów ze skarżącym ani jego przedstawicielami. Wskazują jednak na rzeczywisty przebieg zdarzeń (dotyczy to między innymi umowy handlowej zawartej między osobami/podmiotami trzecimi, protokołów przesłuchań świadków, w tym. np. pracownika banku). Za właściwe należało uznać działania organu do ochrony danych osób trzecich, gdyż ujawnienie tych danych oraz szczegółów czynności i działań podejmowanych przez te osoby/podmioty mogłoby stanowić zagrożenie interesu tych podmiotów.
Zobacz również: NSA: W postępowaniu podatkowym nie można pomijać profesjonalnego pełnomocnika >>
Sąd stwierdził, że czynny udział strony w postępowaniu podatkowym nie może umożliwiać dostępu do informacji o innym podatniku. W sytuacji, gdy organ podatkowy prowadzi postępowanie dotyczące kilku stron, powinien im udostępniać materiały dotyczące wspólnej dla nich sytuacji procesowej w granicach określonych przedmiotem orzekania oraz bez ograniczeń materiały dotyczące strony występującej z żądaniem ich udostępnienia; gdy natomiast zakres materiałów uzyskanych od różnych stron przekracza ramy wspólnego dla nich stanu faktycznego, to organ podatkowy ma obowiązek zachowania w tajemnicy danych, które nie są dla stron wspólne.
W ocenie sądu wyłączenie dokumentów, którymi w szczególności były zapisy rozmów telefonicznych, zeznania świadków czy inne materiały operacyjne z postępowania karnego – z uwagi na interes publiczny, nie stanowiło naruszenia zasady jawności czy czynnego udziału strony w postępowaniu.
Organ podatkowy, odmawiając udostępnienia dokumentów wyłączonych z akt postępowania, odmowę tę uzasadnił w sposób wyczerpujący powołując się na przesłankę interesu publicznego i wyjaśniając czyj interes (których podmiotów gospodarczych/innych osób trzecich) w ten sposób chroni.
PROCEDURA Żądania odpisów akt sprawy >
Sąd podkreślił jednak, że ostateczny jednak walor dowodowy wyłączonych dokumentów będzie mógł być skonfrontowany po ewentualnym wydaniu decyzji określającej wysokość zobowiązania w podatku od towarów i usług na etapie postępowania sądowo-administracyjnego prowadzonego w tym przedmiocie i wówczas konieczne będzie dokonanie oceny, czy doszło do naruszenia zasady czynnego udziału strony w postępowaniu.
NSA w wyroku z 15 marca 2022 r. III FSK 402/21 oddalił skargę kasacyjną i podzielił argumenty sądu I instancji.
Sprawdź PROCEDURĘ w LEX: Akta sprawy objęte tajemnicą >
- Prawo wglądu w akta sprawy, sporządzania z nich notatek, kopii lub odpisów jeden z fundamentalnych sposobów realizacji zasady jawności postępowania podatkowego. Wyrok daje możliwość organom ingerowania w możliwości obrony przez podatnika poprzez odmowę dostępu do akt innej sprawy podatkowej ze względu na interes publiczny – pomimo możliwego związku z jego sprawą – stwierdza Wojciech Kliś, doradca podatkowy.
Ekspert dodaje, że wskazane orzeczenie, faworyzujące organ, jest niebezpieczne dla podatników, szczególnie tych uwikłanych w skomplikowane sprawy prowadzone w kilku postępowaniach przeciwko różnym podmiotom.
- Organ odmawiając nam prawa wglądu do akt sprawy nie może poprzestać jedynie na wskazaniu przesłanki interesu publicznego, czy dobra osób trzecich, bez szczegółowego wyjaśnienia, z jakich względów odmowa udostępnienia danego dokumentu jest zasadna, względnie czy uzasadnione jest udostępnienie dokumentu w części, z uwzględnieniem ochrony praw podmiotów trzecich w nim wymienionych – podkreśla Wojciech Kliś, doradca podatkowy.
Nieco łagodniej ocenia wyrok inny doradca podatkowy. - Nie ma jeszcze pisemnego uzasadnienia wyroku NSA, jednak bazując na tezach WSA można stwierdzić, że wyrok wskazuje na granice pomiędzy tym, co podatnikowi wolno wiedzieć w ramach postępowania dotyczącego jego podatku a tym do czego nie będzie miał dostępu ze względu na interes innych osób – podkreśla Bartosz Małkiewicz, doradca podatkowy.
Zwraca on jednak uwagę na fakt, że wyrok ma oczywiście szereg aspektów jednak jednym z ciekawszych jest możliwość jego wykorzystania w sytuacji, gdyby organy podatkowe próbowały „rozgrywać” postępowanie toczone w sprawie jednego z podatników na niekorzyść innego.
Linki w tekście artykułu mogą odsyłać bezpośrednio do odpowiednich dokumentów w programie LEX. Aby móc przeglądać te dokumenty, konieczne jest zalogowanie się do programu. Dostęp do treści dokumentów LEX jest zależny od posiadanych licencji.
