Słynny obraz „Guernica” Pabla Picassa jest dobrym pretekstem do przedstawienia kilku zagadnień prawnoautorskich. Obraz ten znajduje się w zbiorach Muzeum Narodowego Centrum Sztuki Królowej Zofii w Madrycie - pisze prof. Ryszard Markiewicz w artykule z cyklu „Dopowiedzenia”
„Guernica” była wielokrotnie wykorzystywana dla tworzenia parodii, pastiszu i innych postaci dozwolonego użytku. Prostym przykładem parodii jest poniższa grafika [Angel Amieva, The Simpsons „Guernica” Painting] nawiązująca do kreskówki o Simpsonach [https://9gag.com/gag/12700, z lewej strony], pastiszem z kolei jest obraz Jo Frederik „War on Injustice's”.
Natomiast przykładami dzieła inspirowanego albo pastiszu są poniższe obrazy stworzone przez AI na moje życzenie.
Tekst ten został „wywołany” przykładem utworu „związanego” z Guernicą, na który zwrócił mi uwagę dr Zbigniew Pinkalski. Chodzi tu o poniższy obraz Marcina Maciejewskiego „Bucza” wykorzystujący „cytat” z dzieła Picassa i nawiązujący do masakry w Buczy.
Chodzi tu o inkorporowanie poniższego fragmentu z obrazu „Guernica” [z lewej strony], choć nieco zmienionego. Wydaje się, że na gruncie dyrektywy 2001/29/WE, a więc prawa unijnego, można by tu przyjąć istnienie dozwolonego użytku w postaci cytatu. Art. 5 ust.2 lit. d uprawnia do „cytowania do celów takich jak słowa krytyki lub recenzji”, a jak wskazuje Maciej Szpunar zwrot „cele takie jak…” uprawnia do stwierdzenia, że „cytat musi służyć do nawiązania pewnego rodzaju dialogu z cytowanym dziełem. Czy będzie to konfrontacja, czy hołd, czy coś jeszcze innego, interakcja pomiędzy utworem cytującym a utworem cytowanym jest konieczna”. Warunek ten oczywiście jest spełniony w analizowanej tu sprawie, ze względu na odwołanie się w obrazie Bucza do przesłania utworu „Guernica”.
Sprawa komplikuje się jednak na gruncie prawa polskiego, które w art. 29 prawa autorskiego dopuszcza powołanie się na prawo cytatu tylko w utworze, a nie w dziele nie spełniającym koniecznych jego cech na gruncie prawa autorskiego. Uznając „legalność” rozpowszechniania omawianego tu obrazu Marcina Maciejewskiego można ku temu znaleźć dwie podstawy. Pierwsza, za którą się opowiadam, to uznanie, że obraz ten nie spełnia kryteriów utworu w rozumieniu prawa autorskiego, ale „zacytowanie” utworu Picassa ma swe uzasadnienie w dozwolonym użytku w postaci pastiszu [art. 29 (1) pr. aut.], który nie zawiera takiego warunku. Drugą podstawą, zasugerowaną przez moich kolegów, jest stwierdzenie, że obraz Marcina Maciejewskiego spełnia jednak autorskoprawną przesłankę utworu. Można bowiem dopatrywać się cechy indywidualnej twórczości w zestawieniu czarnej powierzchni dzieła [nawiązującej do Czarnego Kwadratu Malewicza] z małym fragmentem obrazu Picassa [ja jednak widziałbym tu jedynie oryginalny pomysł, który nie jest dostateczny dla stwierdzenia istnienia utworu]. Co ciekawe, nawet gdyby dopatrzyć się tu przesłanek dla zastosowania prawa cytatu z art. 29 pr. aut. – to można by i tak kwestionować to podejście, zarzutem, że przejęty fragment obrazu został - wprawdzie nieznacznie, ale jednak - zmodyfikowany [z lewej fragment obrazu Picassa, z prawej Marcina Maciejewskiego]. Tymczasem w polskiej doktrynie prawniczej dominuje ocena, że z cytatem na gruncie pr. aut. mamy do czynienia tylko [z wyłączeniem tłumaczenia] w przypadku wykorzystania niezmienionego fragmentu [lub całości utworu]. Ta interpretacja jest jednak dyskusyjna. Wydaje się bowiem, że „natura” cytatu usprawiedliwia na gruncie prawa autorskiego modyfikacje utworu wyjściowego w cytacie (por. także zamieszczone niżej uzasadnienie dla legalizacji tego działania na podstawie „prawa panoramy”).
Nie mam natomiast wątpliwości co do powołania się na prawo cytatu, także na gruncie prawa polskiego, w poniższym gobelinie Goshki Macuga „On the Nature of the Beast”. Dzieło to przedstawia - jak czytamy w katalogu wystawy „TRANSFORMACJE. Nowoczesność w III RP” w Muzeum Narodowym w Krakowie – fikcyjną scenę przemówienia na zebraniu światowych elit, które wygłasza książę William, na tle repliki obrazu Pabla Picassa uwidaczniając jak sztuka może być wykorzystywana dla autoprezentacji elit władzy, eliminując radykalizm antywojennego dzieła Picassa.
„Guernica” z muzeum w Madrycie oczywiście nie może być przedmiotem dozwolonego użytku w postaci prawa panoramy, o którym pisałem we wcześniejszych dopowiedzeniach.
Ale okazuje się, że jest ona równocześnie eksponowana jako mural w mieście „Guernica” (por. poniższa fotografia [Jules Verne Times Two / julesvernex2.com / CC-BY-SA-4.0 /]. To zaś otwiera m.in. w Polsce tę postać dozwolonego użytku. Dotyczy to jedynie eksploatacji „muralowej” wersji, a nie wyjściowego obrazu. Gdyby zatem zostało wykazane, że w konkretnym przypadku wykorzystany utwór „nie pochodzi” z muralu, lecz z muzealnej jego wersji, nie wolno powołać się na prawo panoramy z art. 33 pkt 1 pr. aut. To istotne – oznacza bowiem, że prawo panoramy jest koniecznie związane z konkretnym egzemplarzem utworu usytuowanym trwale w miejscach publicznych. Inna kwestia, że w przypadku wprowadzenia zmian do utworu – w ramach prawa panoramy – często nie będzie możliwe stwierdzenie, który egzemplarz utworu został wykorzystany. Oczywiście dotyczy to także sytuacji identyczności prezentowanych utworów usytuowanych na trwale w miejscach publicznych i innych miejscach.
Zakładając, że w poniższych przypadkach wykorzystano obraz wystawiony publicznie w Guernice, rozpowszechnianie gadżetów takich jak poniższe puzzle, krawaty, torebki nie powinno być kwestionowane w świetle prawa autorskiego.
Nie ulega wątpliwości, że umieszczenie rozpatrywanego tu obrazu na znaczkach pocztowych nie powoduje ustania ochrony autorskiej tego obrazu na gruncie prawa polskiego. Art. 4 pr. aut. stanowi wprawdzie, że „nie stanowią przedmiotu prawa autorskiego: …..urzędowe dokumenty, materiały, znaki i symbole”, a znaczek pocztowy ma charakter materiału urzędowego; tym niemniej jednak należy przyjąć albo, że jego ochrona ma swą podstawę w minimum wynikającym z konwencji berneńskiej albo w interpretacji art. 4 pr. aut. uznającej, że w tego rodzaju sytuacjach (inkorporowania istniejących uprzednio utworów do wytworów wymienionych w art. 4 pr. aut.) wyłączenie względem nich ochrony dotyczy jedynie sytuacji, gdy eksploatacja dotyczy całości przedmiotu (nawet przetworzonego), a nie wyodrębnionego z niego wcześniejszego dzieła. Najlepiej byłoby jednak zmienić redakcję tego przepisu.
Oczywiście – co tylko tu sygnalizuję - wobec bezprawnego wykorzystania utworu w znaczku lub środku płatniczym, dochodzi do naruszenia prawa autorskiego. Okoliczność, że „znaczki nie korzystają z ochrony prawnoautorskiej, nie oznacza, iż przy ich tworzeniu mogą być naruszane prawa innych twórców do dzieł podlegających tej ochronie (tj. niepodlegających wyłączeniu z art. 4 pr. aut.)” – tak w wyroku SN z dnia 26 stycznia 2023.
W ofertach w internecie zamieszczane są kolorowe wersje obrazu „Guernica”. Można by tu się dopatrywać dzieł zależnych. Mam jednak wątpliwość, czy wówczas nie należałoby stwierdzić naruszenie autorskich dóbr osobistych, nawet jeżeli byłoby to realizowane w ramach dozwolonego użytku. Zezwala on wprawdzie na wprowadzanie zmian do utworu, ale w granicach wyznaczonych przez jego charakter np. parodii, pastiszu. W przypadku natomiast kolorowania omawianego obrazu zaprzecza się jego antywojennemu przesłaniu poprzez radosny kolorowy obrazek - udając że prezentowane jest dzieło Picassa. Uważam, że ten sposób eksploatacji narusza więź twórcy z utworem, a jest zatem bezprawny [ale może przesadzam w tej sprawie?].
Z mieszanymi uczuciami patrzę na bezsensowny pastisz uzyskanego od ChatGPT na podstawie promptu „kiczowaty obraz Raju z wtopioną Guernicą Picassa”. Czy należałoby legalizować takie dokonanie w ramach dozwolonego użytku [pomijając prawo panoramy]? Widziałbym tu jednak naruszenie majątkowych i osobistych praw autorskich.
Autor: prof. dr hab. Ryszard Markiewicz, radca prawny, wspólnik-założyciel i partner w Markiewicz Sroczyński Mioduszewski Kancelaria Radców Prawnych sp. j.
Linki w tekście artykułu mogą odsyłać bezpośrednio do odpowiednich dokumentów w programie LEX. Aby móc przeglądać te dokumenty, konieczne jest zalogowanie się do programu. Dostęp do treści dokumentów LEX jest zależny od posiadanych licencji.
