Nowe technologie w wymiarze sprawiedliwości są niezbędne

Zdaniem prawników, wprowadzenie nowych technologii jest niezbędne w wymiarze sprawiedliwości i stanowi naturalną konsekwencję zmieniającej się rzeczywistości społecznej i prawnej. Może być także jedyną odpowiedzią na wyzwania, przed którymi stoją obecnie sądy. Szczególnie pokazuje to pandemia koronawirusa i konieczność przejścia przez prawników na tryb pracy zdalnej lub hybrydowej.

Pandemia COVID–19 przyśpieszyła implementację narzędzi umożliwiających dostęp online do sądu. Ciągle nie jest on jednak wystarczający. Zdalne procedowanie musi respektować prawo „publicznej rozprawy”. Nie może też pomijać wykluczonych cyfrowo – m.in. takie wnioski wynikają z opublikowanego niedawnego raportu „Wdrażanie nowych technologii w wymiarze sprawiedliwości”. Pisaliśmy o nim w tekście pt. Sądy niezbyt przychylne nowym technologiom >>.

Z raportu Helsińskiej Fundacji Praw Człowieka (HFPC) i kancelarii Clifford Chance wynika, że dotychczasowe problemy wymiaru sprawiedliwości, w tym opóźnienia w cyfryzacji, stały się w ostatnim okresie coraz bardziej dolegliwe i odczuwalne na różnych etapach kontaktu z sądami.

Zobacz w LEX: Zasady doręczania pełnomocnikom zawodowym pism sądowych przez Portal Informacyjny - nagranie ze szkolenia >

Konieczne zmiany w wymiarze sprawiedliwości

Z raportu wynika, że wielu respondentów dostrzega potencjał, jaki wiąże się z wdrażaniem rozwiązań wykorzystujących bardziej zaawansowane technologie niż dotychczas. Okazuje się, że wykluczenie cyfrowe w Polsce wciąż jest problemem, który wyklucza wprowadzenie obligatoryjnych sądów online, ale jednocześnie stawia pewne granice przed pełną informatyzacją, a przede wszystkim mogącą być jej dalszą konsekwencją, automatyzacją. Badania potwierdzają, że przy projektowaniu tego typu zmian niezbędne jest uwzględnienie perspektyw różnych grup zawodowych i społecznych oraz takich czynników, jak wykluczenia cyfrowe, zróżnicowane umiejętności cyfrowe, dostępność do pomocy profesjonalnych pełnomocników w społeczeństwie, wsparcie dla prawników i stron postępowania w trakcie tej transformacji.

Konieczne trzy obszary działań

Autorzy raportu podkreślają, że cyfryzacja w pierwszej kolejności powinna być przeprowadzona w trzech obszarach:

• komunikacji sądu z pełnomocnikami/stronami postępowania;
• prowadzenia akt postępowania i ich udostępniania stronom;
• prowadzania posiedzeń zdalnych lub hybrydowych.

Wymiar sprawiedliwości podobnie jak inne obszary funkcjonowania państwa wymaga dostosowywania się do nowych warunków. Wykorzystanie innowacyjnych rozwiązań w jego wypadku jest zatem nie tylko znakiem czasu, ale również koniecznością. W wypadku sądów (tak powszechnych, administracyjnych, jak i Sądu Najwyższego) nowe rozwiązania powinny służyć jednak nie tylko zwiększeniu efektywności i korzyściom wizerunkowym, ale również lub może przede wszystkim służyć podwyższeniu gwarancyjnego charakteru prowadzonych postępowań. Cyfryzacja wymiaru sprawiedliwości powinna być więc projektowana z uwzględnieniem konkretnych celów, a nie tylko dla uzyskania etykiety: „nowoczesny sąd”.

Zobacz również: Obywatele i firmy priorytetem przy informatyzacji sądów >>

Rekomendacje dla ustawodawcy

Autorzy raportu postulują opracowanie programu kompleksowej reformy, mającej na celu modernizację systemu sądownictwa z wykorzystaniem nowoczesnych technologii. Konieczne jest też ustalenie skali wykluczenia cyfrowego w kraju oraz wdrożenie rozwiązań mających na celu zapewnienie, że cyfryzacja postępowań sądowych nie dopuści do dyskryminacji osób wykluczonych cyfrowo, a także konsultacje z organizacjami reprezentującymi osoby z niepełnosprawnościami na temat ich potrzeb w zakresie dostępu do sądu. Warto też przeprowadzić konsultacje z samorządami prawniczymi oraz sędziami i prokuratorami na temat potrzeb wynikających z ich dotychczasowej praktyki w korzystaniu z mechanizmów opartych na nowych technologiach.

Zobacz w LEX: Elektroniczne zgłaszanie wniosków do KRS - nagranie ze szkolenia >

Na etapie legislacyjnym konieczne jest z kolei kompleksowe uregulowanie zasad przeprowadzania zdalnych rozpraw w poszczególnych rodzajach postępowań sądowych, z uwzględnieniem międzynarodowych standardów w zakresie prawa do sądu, w tym odniesienie się do takich kwestii, jak:

• rodzaje spraw, w których zdalne przeprowadzenie rozprawy byłoby niemożliwe;
• zapewnienie możliwości poufnej komunikacji między uczestnikiem rozprawy zdalnej a jego pełnomocnikiem;
• zapewnienie jawności rozpraw zdalnych;
• zasady postępowania w razie awarii technicznych;
• ochrona danych;
• zapewnienie jasnych reguł w zakresie rejestracji i archiwizacji nagrań rozpraw zdalnych.
• poprzedzenie wprowadzenia dalej idących reform (np. utworzenie sądów online rozpatrujących sprawy w całości w trybie zdalnym przy wykorzystaniu rozpraw zdalnych, elektronicznych środków komunikacji do korespondencji z uczestnikami postępowania itd.) programem pilotażowym w celu zidentyfikowania obszarów, w których potrzebne byłyby dalsze prace i usprawnienia;
• zapewnienie stronom możliwości zdalnego i bezpiecznego komunikowania się z sądem, w tym wnoszenia pism procesowych oraz otrzymywania korespondencji z sądu drogą elektroniczną;
• zapewnienie stronom zdalnego dostępu do akt sądowych we wszystkich rodzajach postępowań za pośrednictwem jednego, centralnego portalu internetowego;
• wprowadzanie nowych rozwiązań z uwzględnieniem potrzeb osób z niepełnosprawnością oraz wykorzystywanie nowoczesnych technologii w celu ułatwienia takim osobom uczestnictwa w postępowaniach sądowych i komunikowania się z sądem.