Najnowsze orzeczenie Naczelnego Sadu Administracyjnego przełamuje trend niekorzystny dla instytucji kultury. Oznacza, iż nie powinny one poddawać się panującemu obecnie powszechnie wśród organów przekonaniu, że muszą one zawsze i do wszystkich swoich wydatków (zwłaszcza tych najistotniejszych kwotowo - inwestycyjnych) stosować prewspółczynnik VAT, albo nie dokonywać w ogóle odliczenia VAT – pisze Joanna Rudzka, doradca podatkowy.
Sprawa rozpatrywana przez NSA (sygn. I FSK 490/23) dotyczy bardzo kontrowersyjnej obecnie kwestii tj. zakresu odliczenia VAT od wydatków instytucji kultury. Problem nabiera większego znaczenia w przypadku dużych inwestycji, co miało miejsce w niniejszym postępowaniu. Instytucja kultury wskazała, że po pierwsze dokonuje bezpośredniego przyporządkowania zakupów do rodzaju sprzedaży (w konsekwencji nie dokonuje odliczenia VAT od wydatków na zadania nie stanowiące działalności gospodarczej a dokonuje w pełni od zadań taką stanowiących) a po drugie, rozgranicza swoje zadania nieodpłatne, wynikające ze statutu czy zobowiązań ustawowych na związane ściśle ze sprzedażą opodatkowaną (promujące ją np. impreza dla publiczności bezpłatna ale ze stoiskami opłacanymi przez wystawców) oraz na pozostałe (niezwiązane z VAT). Wydatki na opisane, wyselekcjonowane inwestycje zostały przyporządkowane do opodatkowanej VAT sprzedaży.
Dyrektor KIS uznał jednak, że działalność instytucji kultury nie może być przypisana wyłącznie do działalności gospodarczej w rozumieniu VAT. Zaś nieodpłatne usługi stanowią okazję do współtworzenia warunków do kultywowania i rozwijania wartości kulturowych, zachęcają do korzystania z dóbr kultury, edukują i wychowują a więc w swojej istocie nie będą działaniami stricte komercyjnymi (nie przyczyniają się wyłącznie do poszerzenia grona osób, które ostatecznie skorzystają z odpłatnych usług), ale również działaniami ukierunkowanymi na realizację misji publicznej. Zatem, wydatki inwestycyjne instytucji będą związane również z zadaniami poza VAT, co oznacza konieczność zastosowania prewspólczynnika VAT. Jest to generalnie stanowisko, które prezentują obecnie organy podatkowe wobec sektora kultury. Co więcej, nie tylko publicznego, ale i prywatnego. Niestety, również orzecznictwo sądowe wydaje się zmierzać w kierunku potwierdzenia tego podejścia (np. wyrok NSA z 22 czerwca 2023r. o sygn. I FSK 1157/19).
Omawiana sprawa przełamuje ten trend. NSA podtrzymał bowiem korzystne dla instytucji kultury stanowisko WSA w Lublinie (oddalił skargę kasacyjną organu). Podkreślono, że status podatnika jako instytucji kultury nie przekreśla, iż czynności prowadzone przez nią są czynnościami związanymi z działalnością gospodarczą. Zasadnicze znaczenie mają bowiem obiektywne zewnętrzne znamiona aktywności charakterystyczne dla uczestnika obrotu gospodarczego w postaci handlowca, usługodawcy, a w tym czy jest ukierunkowana na osiąganie dochodów, na cele zarobkowe. Czym innym jest przy tym nienastawienie na osiąganie zysków a czym innym prowadzenie działalności w sposób charakterystyczny dla podatnika VAT w celu uzyskania dochodu, w celach zarobkowych. Dochód, zarobek może przecież nie być zyskiem w tym znaczeniu, że nie zapewnia pokrycia wszystkich finansowych potrzeb instytucji kultury, wszystkich kosztów, jakie musi ponosić, aby działać na rynku kultury i realizować przypisane jej zadania. Instytucja wykazała związek usługi nieodpłatnej z działalnością gospodarczą a wszystkie wskazane świadczenia stanowią całość gospodarczą, która nie zmienia prawa do odliczenia VAT.
Wbrew przekonaniu organu, czynności podejmowane przez podatnika VAT nieodpłatnie mogą należeć do działalności gospodarczej i tym samym do systemu VAT, a w szczególności kształtować zakres prawa do odliczenia VAT naliczonego. W obowiązku organu podatkowego jest przeprowadzenie sumiennej, starannej i solidnej analizy stanu faktycznego, czego zdaniem sądu nie uczyniono. Organ nawet nie podjął próby przedstawienia obiektywnego wzorca podatnika VAT w obrocie gospodarczym. Tym bardziej nie odniósł takiego wzorca do okoliczności opisanych przez Instytucję, która wiązała czynności nieodpłatne z promocją i marketingiem właściwym dla działalności gospodarczej, dającej pełne prawo do odliczenia VAT naliczonego. Organ w istocie nie przeanalizował, jaki konkretny zakres aktywności Instytucji jest działalnością gospodarczą, a jaki miałby pozostawać poza działalnością gospodarczą. Fakt wykonywania zadań statutowych, nieodpłatnych (a więc nieopodatkowanych VAT) nie przesądza automatycznie o konieczności ograniczania odliczenia, co również podkreślił sąd. Oczywiście, zgadzam się z taką tezą.
Orzeczenie oznacza dla instytucji kultury, iż nie powinny poddawać się panującemu obecnie powszechnie wśród organów przekonaniu, że muszą one zawsze i do wszystkich swoich wydatków (zwłaszcza tych najistotniejszych kwotowo - inwestycyjnych) stosować prewspółczynnik VAT albo nie dokonywać w ogóle odliczenia VAT. Jest to zbyt duże uproszczenie a każda sprawa wymaga dokładnej analizy wydatków i właściwego ich przyporządkowania do działań charakterystycznych dla podatnika VAT i pozostałych, czego dowiodło powyższe postępowanie.
Joanna Rudzka, doradca podatkowy, pełnomocnik w sprawie I FSK 490/23
