Sprzedaż majątku w toku postępowania egzekucyjnego, dokonywana przez komornika sądowego, rodzi po stronie nabywcy określone skutki podatkowe, w tym w zakresie podatku od towarów i usług. W praktyce obrotu gospodarczego nadal pojawiają się wątpliwości, czy faktura wystawiona przez komornika sądowego uprawnia do odliczenia VAT oraz jakie warunki muszą zostać spełnione, aby takie odliczenie było zgodne z przepisami ustawy o VAT. Kwestia ta ma istotne znaczenie zwłaszcza dla przedsiębiorców nabywających składniki majątku w drodze egzekucji, którzy wykorzystują je następnie do wykonywania czynności opodatkowanych.
Nabycie towarów lub nieruchomości w toku postępowania egzekucyjnego coraz częściej stanowi element działalności gospodarczej przedsiębiorców. Tego rodzaju transakcje, choć co do zasady opodatkowane podatkiem od towarów i usług, w praktyce rodzą istotne wątpliwości w zakresie prawa do odliczenia VAT. Dotyczą one w szczególności sytuacji, w której faktura dokumentująca sprzedaż wystawiana jest przez komornika sądowego, a nie bezpośrednio przez dłużnika. Kluczowe znaczenie ma zatem ustalenie, czy faktura taka spełnia warunki przewidziane w ustawie o VAT oraz czy nabywcy przysługuje prawo do obniżenia podatku należnego o podatek naliczony.
Zgodnie z art. 15 ust. 1 ustawy o VAT, podatnikami są osoby prawne, jednostki organizacyjne niemające osobowości prawnej oraz osoby fizyczne wykonujące samodzielnie działalność gospodarczą, bez względu na cel lub rezultat takiej działalności.
W myśl art. 15 ust. 2 ustawy o VAT działalność gospodarcza obejmuje wszelką działalność producentów, handlowców lub usługodawców, w tym również czynności polegające na wykorzystywaniu towarów lub wartości niematerialnych i prawnych w sposób ciągły dla celów zarobkowych. Wobec tego należy stwierdzić, że za podatnika VAT będzie uznany tylko taki podmiot, który dokonuje czynności zmierzających do wykorzystania nabytych towarów i usług do celów opodatkowanej działalności gospodarczej w rozumieniu wskazanego artykułu.
Szczególną regulację w zakresie sprzedaży egzekucyjnej wprowadza art. 18 ustawy o VAT. Zgodnie z tym przepisem komornicy sądowi wykonujący czynności egzekucyjne są płatnikami podatku od dostawy towarów dokonywanej w trybie egzekucji, jeżeli towary te stanowią własność dłużnika.
Płatnik, w rozumieniu art. 8 Ordynacji podatkowej, jest podmiotem zobowiązanym do obliczenia, pobrania i wpłacenia podatku organowi podatkowemu. Komornik sądowy pełni zatem rolę pośrednika pomiędzy podatnikiem – dłużnikiem a organem podatkowym, co ma na celu zabezpieczenie interesów fiskalnych Skarbu Państwa w sytuacji, gdy dłużnik nie reguluje swoich zobowiązań.
Podatnik ma prawo do odliczenia podatku naliczonego pod warunkiem spełnienia zarówno tzw. przesłanek pozytywnych, m.in. tego że towary i usługi będą wykorzystywane do wykonywania czynności opodatkowanych (również w przypadku gdy związek ten ma charakter pośredni) oraz niezaistnienia przesłanek negatywnych, określonych w art. 88 ustawy o VAT. Przedmiotowa sytuacja nie wypełnia żadnej z przesłanek wskazanych ww. art. 88 ustawy o VAT wykluczającym prawo do odliczenia.
Realizacji prawa do odliczenia podatku naliczonego niezbędne jest istnienie związku między dokonywanymi zakupami towarów i usług, a prowadzoną działalnością. Przy czym związek dokonywanych zakupów z działalnością gospodarczą może mieć charakter pośredni lub bezpośredni.
O bezpośrednim związku dokonywanych zakupów z działalnością podatnika można mówić wówczas, gdy nabywane towary służą np. dalszej odsprzedaży – towary handlowe lub też nabywane towary i usługi są niezbędne do wytworzenia towarów będących przedmiotem dostawy, czy też niezbędne do świadczenia usług; bezpośrednio więc wiążą się z wykonywanymi czynnościami opodatkowanymi.
W przypadku nabycia towarów w drodze egzekucji komorniczej przepisy art. 88 ustawy o VAT co do zasady nie wyłączają prawa do odliczenia, o ile transakcja została prawidłowo udokumentowana, a nabycie służy czynnościom opodatkowanym.
Na podstawie art. 106b ust. 1 pkt 1 ustawy o VAT podatnik jest obowiązany wystawić fakturę dokumentującą sprzedaż dokonywaną na rzecz innego podatnika. W przypadku dostawy towarów w trybie egzekucji zastosowanie znajduje jednak art. 106c ustawy, zgodnie z którym faktury dokumentujące taką dostawę wystawiają – w imieniu i na rzecz dłużnika – komornicy sądowi.
Z powołanych przepisów wynika, że komornik sądowy nie jest stroną transakcji w sensie materialnoprawnym, lecz działa w imieniu podatnika – dłużnika. Tym samym faktura wystawiona przez komornika dokumentuje czynność opodatkowaną dokonaną przez dłużnika i może stanowić podstawę do odliczenia podatku naliczonego przez nabywcę.
Prawo do odliczenia VAT z faktury wystawionej przez komornika sądowego znajduje potwierdzenie również w aktualnej praktyce interpretacyjnej organów podatkowych. Przykładem jest interpretacja indywidualna Dyrektora Krajowej Informacji Skarbowej z 27 grudnia 2024 r., nr 0112-KDIL1-1.4012.728.2024.1.HW. Organ wskazał w niej, że kwota podatku naliczonego wynikająca z faktury wystawionej w imieniu dłużnika przez komornika sądowego dokumentującej nabycie nieruchomości w toku licytacji może zostać odliczona przez nabywcę, o ile nieruchomość ta będzie wykorzystywana wyłącznie do czynności opodatkowanych VAT oraz nie wystąpią ograniczenia przewidziane w art. 88 ustawy o VAT.
W świetle obowiązujących przepisów ustawy o VAT oraz aktualnego stanowiska organów podatkowych należy uznać, że przedsiębiorcy co do zasady przysługuje prawo do odliczenia VAT z faktury wystawionej przez komornika sądowego. Warunkiem skorzystania z tego prawa jest jednak istnienie związku nabycia z wykonywaniem czynności opodatkowanych oraz brak negatywnych przesłanek określonych w art. 88 ustawy o VAT.
Autor: Rafał Styczyński, doradca podatkowy
