Niedziałające butelkomaty, źle poinformowani sprzedawcy odmawiający odbioru butelek, prawny chaos. Klienci, którzy nie odróżniają opakowań z kaucją od takich samych nieobjętych systemem - to początek działalności systemu kaucyjnego, którego - póki co - wszyscy uczą się na własnych błędach.
Opakowania z logo kaucji pojawiły się wreszcie na półkach i przysparzają kłopotów zarówno sklepom, jak i klientom. I jedni, i drudzy zastanawiają się choćby, co robić w przypadku awarii butelkomatu czy gdy ktoś chce oddać jednorazowo bardzo dużą liczbę butelek. Wydaje się jednak, że system stopniowo się stabilizuje. Próbujemy odpowiedzieć dziś na pytania związane z obowiązkiem zbierania kaucjonowanych opakowań przez sklepy. O podsumowania pierwszego okresu stosowania kaucji pokusił się jeden z podmiotów reprezentujących (czyli operatorów systemu) - PolKa – Polska Kaucja. Wynika z niego, że butelki PET stanowią 78 proc. wszystkich oddawanych opakowań, a puszki 22 proc. Aż 75 proc. zwrotów trafia do systemu przez butelkomaty.
- Najczęściej zgłoszenia dotyczą tego, że automat jest nieczynny a sprzedawca nie chce przyjmować opakowań zwrotnych – mówi Aleksandra Byczkowska, naczelnik Wydziału Kontroli Handlu i Usług w Wojewódzkim Inspektoracie Inspekcji Handlowej w Gdańsku. Droga od zgłoszenia do reakcji urzędu nie jest krótka. Zgodnie z przepisami sygnały od klientów trafiają do WIIH, ale ona przekazuje je do wojewódzkiego inspektora ochrony środowiska, bo sama nie została uprawniona do kontroli. Dopiero WIOŚ ma możliwość nałożenia kary.
A jak w takiej sytuacji powinna wyglądać prawidłowa reakcja sklepu? Czy jeżeli w sklepie jest automat, ale nie działa, to trzeba przyjmować opakowania ręcznie, czy też można odesłać klienta do innej pobliskiej placówki, jak to zdarzyło się jednemu z naszych czytelników?
Zgodnie z przepisami, jeśli sklep ma więcej niż 200 m kw., to pomimo awarii powinien przyjąć kaucjonowane opakowania – mówi dr Jacek Pietrzyk, ekspert w Deloitte.
Część placówek ma skanery umożliwiające ręczne odbieranie butelek i puszek. Ale nawet jeśli takiego skanera nie ma, sklep powinien opakowania przyjąć i zwrócić kaucję. A następnie, gdy urządzenie zostanie naprawione, w trybie zwrotu wewnętrznego wrzucić je do butelkomatu. Innym rozwiązaniem jest przekazanie odpadów opakowaniowych do centrum zliczania. Wszystko zależy od umowy z podmiotem reprezentującym. Ekspert przyznaje, że procedury są różne w poszczególnych sklepach, ale nie powinno to być zmartwienie konsumenta – on powinien dostać zwrot kaucji.
- Wielu operatorów rekomenduje takie działanie - potwierdza Piotr Mazurek, ekspert Konfederacji Lewiatan. - Faktycznie na sklepach ciąży obowiązek informowania, w jaki sposób można tej zbiórki u nich dokonać - mówi ekspert Lewiatana i dodaje, że pewnie trzeba jeszcze trochę poczekać, żeby się wszystko prawidłowo ułożyło.
Zdarza się też, że sklepy chcą przyjmować tylko te butelki i puszki, które zostały u nich kupione lub takie, które mają u siebie na półce z napojami. Takie skargi od klientów też trafiają do inspekcji handlowej. Każdy sklep (także ten poniżej 200 m kw. powierzchni handlowej, jeśli zdecydował się dobrowolnie przystąpić do systemu), ma obowiązek przyjmowania wszystkich kaucjonowanych opakowań – nawet jeśli nie ma danego napoju w swoim asortymencie.
- Trzeba spojrzeć na to jak na ciąg logiczny. Zbierającym odpady opakowaniowe czy opakowania jest podmiot reprezentujący, potocznie zwany operatorem, a sklep jego wykonawcą. Operator musiał zawrzeć w umowie, że przyjmie od każdego sklepu każdą kaucjonowaną butelkę z tworzywa sztucznego lub metalową puszkę, bo tak ma wpisane w pozwoleniu jako podmiot reprezentujący. Jeśli sklep nie zbiera wszystkiego, to znaczy, że źle realizuje umowę – tłumaczy dr Pietrzyk.
Stosunkowo często spotykanym błędem w pierwszych miesiącach działania systemu była odmowa przez sprzedawcę zwrotu gotówki za oddawane butelki, honorowano jedynie wymianę należnej kwoty na dobra nabywane w sklepie. Tu przepisy są jasne: klient ma prawo za kaucjonowane opakowania żądać gotówki, a sprzedawca ma obowiązek ją wypłacić. Przy czym, jeśli chodzi o wydruki z automatu, to co do zasady, mają być one z tego sklepu, a nie z innego, bo to konkretny sklep rozlicza się z operatorem.
Problem oddawania do konkretnego sklepu pojawił się w całej okazałości przy zwrotnych butelkach szklanych. Jeszcze w tej chwili do ogólnego systemu kaucyjnego wchodzą butelki szklane wielokrotnego użytku. Teoretycznie, bowiem w praktyce część firm ma interpretacje marszałków województw, zezwalające na działanie na dotychczasowych zasadach. Pozwolono producentom napojów, by kaucjonowane szkło odbierały od klientów te sklepy, które je sprzedają. Także, by nie wchodziły one do ogólnego systemu, a ze sklepów zabierali je producenci napojów. Producenci i organizacje handlowców skutecznie argumentowały w Sejmie, że przywożenie towaru i odbiór bezpośrednio z danego sklepu jest najbardziej efektywne, bo butelki wracają tym samym transportem w to samo miejsce. Do tej argumentacji przychylili się posłowie i senatorowie, uchwalając nowelizację ustawy o gospodarce opakowaniami i odpadami opakowaniowymi, ustawy o odpadach oraz ustawy o zmianie ustawy o gospodarce opakowaniami i odpadami opakowaniowymi oraz niektórych innych ustaw z 9 stycznia 2026 r. Dzięki niej przedsiębiorcy, którzy prowadzili do tej pory samodzielnie systemy zbiórki opakowań szklanych nadal będą mogli to robić. Różnica jest taka, że każdy sklep, który sprzedaje wodę czy piwo w takich butelkach, ma je przyjmować bez paragonów.
Nowelizacja czeka na podpis prezydenta. Przepisy mają obowiązywać od dnia ogłoszenia, a niektóre wstecznie od 1 stycznia 2026 r.
Właściciele sklepów i klienci pytają niekiedy o limity zwracanych butelek i puszek. Ustawa tej liczby nie limituje. Wprawdzie w automatach bywają ustawione limity np. na 50 czy 100 sztuk, nie znaczy to jednak, że klient ma możliwość oddania tylko tylu. W praktyce może wrzucić te limitowane 50 sztuk, wziąć wydruk i włożyć następną partię.
Większym problemem mogą być ręczne zwroty w dni wzmożonych zakupów, które utrudniają działanie sklepu. Sprzedawca musi każde opakowanie skanować osobno, co dość długo trwa. Ponieważ wyjątków w ustawie nie przewidziano, mogą pojawić się napięcia i prośby obsługi sklepu, żeby duże ilości opakowań oddawać wtedy, kiedy ruch jest mniejszy. Ale na upartego klienta przepisu nie ma.
Klienci narzekają, że nie wiedzą, które placówki prowadzą zbiórkę opakowań. Sklep powinien informować, czy przyjmuje kaucjonowane butelki i puszki. To niejedyny obowiązek informacyjny placówki handlowej. Ma ona także informować, które konkretnie napoje są sprzedawane z kaucją i podawać jej wysokość. Pokazywać trzeba również, jak wygląda znak kaucji. Sklep musi przypomnieć, że opakowania mają być puste i niezniszczone (z czytelnym kodem kreskowym), aby można było odebrać kaucję. M.in. za brak informacji o kaucji grożą kary administracyjne.
Kary wymierza w drodze decyzji właściwy wojewódzki inspektor ochrony środowiska – zgodnie z art. 58 ust. 1 ustawy o gospodarce opakowaniami i odpadami opakowaniowymi.
To, na co zwracają uwagę specjaliści, to bardzo duża rozpiętość stawek. Dokładniejszych wytycznych w ustawie nie ma, nie ma też rozporządzenia ustalającego konkretne stawki w poszczególnych przypadkach.
Z kolei brak w sklepie informacji o systemie kaucyjnym może kosztować od 500 zł do 20 tys. zł.
Linki w tekście artykułu mogą odsyłać bezpośrednio do odpowiednich dokumentów w programie LEX. Aby móc przeglądać te dokumenty, konieczne jest zalogowanie się do programu. Dostęp do treści dokumentów LEX jest zależny od posiadanych licencji.
