Jedna z najważniejszych reform rynku finansowego – zastąpienie wskaźnika referencyjnego WIBOR nowym POLSTR – odbędzie się w sposób miękki, oparty nie na ustawie, ale na rekomendacjach, zakończeniu umów licencyjnych i mapie drogowej. Wszystko po to, aby ograniczyć ryzyka prawne, które w ostatnich miesiącach wskazywali eksperci.
Zgodnie z ogłoszeniem spółki GPW Benchmark S.A. (administratora wskaźnika WIBOR) potwierdzonym przez Komisję Nadzoru Finansowego (KNF), WIBOR będzie funkcjonował aż do 31 grudnia 2036 r. Jednocześnie utrzymana została ścieżka stopniowego odchodzenia od jego stosowania w nowych produktach finansowych. Kluczowa data dla rynku finansowego to 1 stycznia 2027 r. – od tego momentu wszystkie nowe umowy kredytowe, leasingowe oraz inne instrumenty finansowe będą mogły opierać się wyłącznie na wskaźniku POLSTR. Najbliższe kilka miesięcy to okres przejściowy, w którym dopuszczalne będzie jeszcze stosowanie WIBOR w nowych umowach, przy równoległym wdrażaniu rozwiązań opartych na POLSTR (szerzej podstawowe założenia reformy wskaźników opisaliśmy w tekście WIBOR POLSTR reforma wskaźników spread).
Wskazane rozstrzygnięcia stanowią kolejny etap realizacji reformy wskaźników referencyjnych w Polsce i wpisują się w kierunek określony w Mapie Drogowej. Jednocześnie przyjęty model przejścia, zakładający możliwość bezpiecznego zarządzenia istniejącą ekspozycją portfela instytucji finansowych na WIBOR w czasie oraz równoległe wdrażanie wskaźnika POLSTR dla nowych umów w oparciu o wypracowane przez Narodową Grupę Roboczą standardy, sprzyja utrzymaniu stabilności rynku finansowego oraz przewidywalności dla jego uczestników. Przedstawione decyzje mają wpływ na harmonogram realizacji reformy, w związku z czym niezbędna będzie jego aktualizacja, a stosowne informacje w tym zakresie zostaną przedstawione w odrębnym komunikacie NGR – czytamy w komunikacie Komitetu Sterującego Narodowej Grupy Roboczej, którym kieruje dr Tadeusz Białek, prezes Związku Banków Polskich.
Co istotne, reforma WIBOR/POLSTR nie oznacza automatycznie korzystnych zmian w portfelach kredytobiorców. Wręcz może być odwrotnie, na co uwagę zwraca uwagę Andrzej Zacharzewski, adwokat, partner w kancelarii Zacharzewski i Wspólnicy.
Przejście na POLSTR nie gwarantuje automatycznie niższej raty - kluczowe będą stopy referencyjne (np. Narodowego Banku Polskiego) oraz marża banku. Przy rosnących stopach – POLSTR może być lekko korzystniejszy niż starsze wskaźniki typu WIBOR (który „amortyzuje” zmiany w dłuższych okresach). Przy spadających lub stabilnych stopach – efekty mogą być mniej korzystne, bo zmiana wskaźnika może wprowadzać większą zmienność lub wyższy „spread korekcyjny” – podkreśla mec. Zacharzewski.
Dużą rolę w odchodzeniu do WIBOR na rzecz POLSTR ma spełniać administrator wskaźnika referencyjnego WIBOR, którym jest GPW Benchmark S.A. Spółka dba o to, aby WIBOR spełniał wymogi określone w unijnym rozporządzeniu 2016/1011/UE. Stosowanie lub korzystanie ze wskaźników referencyjnych przez instytucje finansowe wymaga zawarcia stosownej umowy licencyjnej z GPW Benchmark.
Punkt 4.4 umowy stanowi, że licencja na korzystanie ze wskaźników referencyjnych obejmuje prawo do korzystania z nich, w tym używania ich oznaczeń słownych lub graficznych stanowiących zarejestrowany znak towarowy oraz dokumentacji stanowiącej przedmiot autorskich praw majątkowych, w celu tworzenia produktów finansowych, dla których te wskaźniki stanowią odniesienie, a także emitowania, wystawiania, oferowania lub wprowadzania do obrotu produktów finansowych. Bez licencji na stosowanie WIBOR niemożliwym więc będzie po 1 stycznia 2027 r. tworzenie i wykorzystywanie przez instytucje finansowe nowych produktów.
W nowych produktach finansowych albo więc pojawi się POLSTR, albo też oprocentowanie będzie ustalane w innych sposób, np. z odwołaniem się do stóp procentowych Narodowego Banku Polskiego (NBP), np. stopy referencyjnej.
Nie wiadomo, czy akurat ten aspekt reformy był badany pod kątem zgodności z art. 22 rozporządzenia BMR. Przepis ten nakazuje bowiem, aby administrator, który opracowuje kluczowy wskaźnik referencyjny, podejmował bez uszczerbku dla stosowania unijnego prawa konkurencji, odpowiednie kroki, aby zapewnić udostępnianie licencji i informacji dotyczących wskaźników referencyjnych wszystkim użytkownikom na uczciwych, rozsądnych, przejrzystych i niedyskryminujących zasadach.
Wcześniejsze założenia uległy zmianie, głównie dlatego, że eksperci zaczęli wskazywać różne ryzyka reformy z wykorzystaniem art. 23b-23c rozporządzenia 2016/1011/UE (tzw. BMR), które – według części ekspertów - nie zostały prawidłowo przeniesione do polskich przepisów. Ponadto, nagłe zamknięcie WIBOR i zastąpienie go POLSTR, wymagałoby również wydania specjalnego rozporządzenia wykonawczego przez resort finansów dotyczącego tzw. spreadu korygującego, jak również uruchomienia klauzul awaryjnych w umowach wykorzystujących WIBOR, a których potencjalne zastosowanie też wywołało krytykę (zarzuty te opisaliśmy w tekście Reforma WIBOR/POLSTR – są kolejne poważne znaki zapytania). Wprowadzenie reformy miękkimi instrumentami mityguje część z tych ryzyk. Chodzi nie tylko o mapę drogową Komitetu Sterującego NGR, ale też zapowiedzi GPW Benchmark S.A. co do ograniczenia zawierania umów licencyjnych na WIBOR oraz zapowiedzi KNF, że będzie bacznie przyglądać się, czy rynek odchodzi od WIBOR na rzecz POLSTR.
Ostatecznym kształtem polskiej reformy są też trochę zaskoczeni niektórzy zagraniczni analitycy. Benjamin Bullock, Interest Rate Derivatives Product Manager w Bloombergu, podkreśla, że jest zdziwiony długim okresem (do końca 2036 r.) na zamknięcie WIBOR.
Jest to najdłuższy w historii okres pomiędzy wprowadzeniem nowego wskaźnika, a ostatecznym zaprzestaniem publikacji wskaźnika referencyjnego opartego na IBOR. Rynek będzie musiał zmierzyć się z zarządzaniem ryzykiem wynikającym z istniejącą ekspozycją na WIBOR przez okres 10 lat poprzedzających ostateczne zaprzestanie ustalania WIBOR. Przez to nie będzie też korzystać z wygodnej relacji stałej marży względem stopy wolnej od ryzyka, POLSTR. Co więcej, rynek ma nieco ponad 6 miesięcy na opracowanie (i zapewnienie płynności) wszystkich niezbędnych instrumentów finansowych opartych na POLSTR, aby możliwe było zaprzestanie obrotu nowymi produktami powiązanymi z WIBOR – podkreśla Bullock.
Najbliższe miesiące będą więc pracowite dla sektora finansowego i jego prawników. Z perspektywy prawnej i regulacyjnej oznacza to konieczność dostosowania dokumentacji umownej, procesów oraz systemów operacyjnych, a także odpowiedniego przygotowania komunikacji z klientami.
Reforma WIBOR/POLSTR i jej przeciągnięcie w czasie o dekadę z pewnością nie wygasi dyskusji o prawidłowości WIBOR przed objęciem go regulacjami rozporządzenia BMR. Prawnicy zajmujący się sprawami kredytów ze zmiennym oprocentowaniem uważają, że nadal będzie to miało znaczenie (zwłaszcza po wyroku Trybunału Sprawiedliwości Unii Europejskiej z 12 lutego br., C-471/24), który wyraźnie rozgraniczył „stary” WIBOR od „nowego”, o ile uda się w końcu uzyskać od różnych organów państwa informacje o praktyce WIBOR sprzed 2018 r.
KNF odmawia udostępnienia dokumentacji dotyczącej prac zespołu międzybankowego działającego od 2013 r., w tym analiz dotyczących przejrzystości wskaźnika, dyskusji o potrzebie zmian, rekomendacji zwiększenia nadzoru, albo problemów związanych z metodologią. Może to rodzić pytania o poziom transparentności rynku, albo zakres wiedzy instytucji nadzorczych o ewentualnych nieprawidłowościach.
O dostęp do dokumentacji związanej z WIBOR przechowywanej w Narodowym Banku Polskim (NBP) walczy też Radosław Górski, radca prawny, wspólnik w Kancelaria Prawna Radosław Górski i Wspólnicy sp.k. W marcu br. Górski wygrał prawomocnie sprawę sądową w Naczelnym Sądzie Administracyjnym dotyczącą bezczynności NBP w sprawie udostępnienia informacji publicznej (wyrok NSA z 27 marca 2026 r., III OSK 1591/25). W październiku 2024 r. Górski złożył wnioski o udostępnienie informacji publicznej dotyczące analiz NBP związanych z zawyżaniem kwotowań stawek WIBOR 3M przez niektóre banki. Chciał uzyskać konkretne informacje, m.in.: jakie były wnioski NBP z przeprowadzonych analiz, ile banków zawyżało kwotowania WIBOR, o jakie wartości zawyżano stawki, według jakiej metody NBP ustalił, że kwotowania były zawyżone, jakie działania podjęto wobec stwierdzonych nieprawidłowości itp. Górski liczy, że po wyroku NSA NBP odniesie się merytorycznie do jego wniosku, w tym przede wszystkim, ujawni odpowiednie dokumenty.
Linki w tekście artykułu mogą odsyłać bezpośrednio do odpowiednich dokumentów w programie LEX. Aby móc przeglądać te dokumenty, konieczne jest zalogowanie się do programu. Dostęp do treści dokumentów LEX jest zależny od posiadanych licencji.
