Frankowicze nie zawsze uwzględnią w potrąceniu składkę ubezpieczeniową
Pojawiają się wątpliwości, czy przy rozliczeniu kredytobiorcy frankowego z bankiem do potrącenia powinno się przyjmować wszystkie kwoty, które były nienależnie świadczone przez konsumenta na rzecz banku, czyli także prowizje i składki ubezpieczeniowe. Co do prowizji, sprawa wydaje się już przesądzona, ale w przypadku składek ubezpieczeniowych nie ma jednolitego orzecznictwa.
Zgodnie z polskim prawem umorzenie pieniężnych wierzytelności może nastąpić wskutek potrącenia. Prawo unijne nie stoi na przeszkodzie takiej formie rozliczenia się stron umowy, która została uznana za nieważną na mocy przepisów o abuzywności.
Przeciwnie, TSUE w swym orzecznictwie wskazuje na dopuszczalność rozliczenia przez potrącenie, uznając przy tym, że regulacja szczegółowych zasad i skutków potrącenia należy do prawa krajowego (wyrok TSUE z 21 stycznia 2026 r., C-902/24). Co przy tym istotne, potrącenie nie przerywa biegu terminu przedawnienia. Stąd dla banków nie jest to realna alternatywa wobec konieczności wniesienia powództwa o zwrot wypłaconego kapitału kredytu. Poza tym przeszkodą są tu też przepisy postępowania cywilnego, ograniczające możliwość skorzystania z zarzutu potrącenia w procesie, co również powoduje, że bank musi pozwać kredytobiorcę – mówi Wojciech Wandzel, adwokat, lider praktyki bankowej w kancelarii KKG Legal.
Zobacz w LEX omówienie ww. orzeczenia: Potrącenie dokonane przez bank w sprawach frankowych. Omówienie wyroku TS z dnia 22 stycznia 2026 r., C-902/24 (Herchoski) >
Gdy umowa nieważna, to świadczenia nienależne
Kluczowe znaczenie dla oceny skutków potrącenia ma jego retroaktywny charakter.
Zgodnie z ugruntowanym stanowiskiem doktryny i judykatury, potrącenie wywołuje skutek ex tunc, prowadząc do wzajemnego umorzenia wierzytelności do wysokości wierzytelności niższej od chwili, w której potrącenie stało się możliwe. Konsekwencją tego jest eliminacja wszelkich skutków prawnych związanych z dalszym istnieniem zobowiązania po tej dacie – tłumaczy Mikołaj Baczyński, radca prawny prowadzący własną kancelarię.
W szczególności oznacza to wygaśnięcie roszczeń związanych z opóźnieniem w spełnieniu świadczenia za okres następujący po powstaniu stanu potrącalności. Jednocześnie granicą działania skutku retroaktywnego jest moment powstania tego stanu.
W przypadku świadczeń spełnianych przez strony w przypadku nieważności umowy kredytu przyjmuje się fikcję prawną, zgodnie z którą umowa nie wywołała skutków od samego początku (ex tunc), a tym samym wszelkie świadczenia spełnione na jej podstawie stanowią świadczenia nienależne.
Świadczenia te mają charakter bezterminowy w rozumieniu art. 455 kodeksu cywilnego, co oznacza, że stają się wymagalne dopiero z chwilą wezwania do zapłaty. Dopiero od tego momentu możliwe jest zarówno naliczanie odsetek za opóźnienie, jak i dokonanie potrącenia – tłumaczy mec. Baczyński.
Wątpliwości co do prowizji i składek ubezpieczeniowych
Przy potrąceniu wątpliwości dotyczą nie tylko odsetek, ale też innych kosztów. Wzięcie kredytu skutkuje np. koniecznością zapłacenia prowizji bankowi czy zakupem ubezpieczenia nieruchomości albo polisy na życie.
Czytaj też w LEX: Koszty procesu w sprawie przeciwko frankowiczowi. Omówienie wyroku TS z dnia 27 listopada 2025 r., C‑746/24 (Gryczara) >
Jak podkreśla Damian Nartowski, radca prawny, partner w kancelarii WN Legal Wątrobiński Nartowski, w tym zakresie powinniśmy przyjmować wszystkie kwoty, które były nienależnie świadczone przez konsumenta na rzecz banku. Dotyczy to również kwestii prowizji czy ubezpieczeń, o ile środki z tego tytułu trafiały do banku. Przykładowo, w postanowieniu z 28 marca 2024 r. (II CSKP 2294/22) Sąd Najwyższy wskazał, że: „bezzasadny jest również zarzut naruszenia art. 405 w zw. z art. 410 kodeksu cywilnego w odniesieniu do zasądzenia na rzecz powódki kwot dochodzonych jako zwrot składek z tytułu przystąpienia przez powoda do grupowego ubezpieczenia spłaty kredytu w zakresie poważnego zachorowania składki te świadczone były bowiem na poczet wykonania umowy kredytu, która została uznana - z powodu umieszczonych w niej klauzul abuzywnych - za nieważną. Wszystko zaś co było świadczone na podstawie nieważnej umowy, podlega zwrotowi jako świadczenie nienależne”.
Tą drogą idą również sądy powszechne, które weryfikują, czy doszło do spełnienia nienależnego świadczenia i na czyją rzecz. Jeżeli konsument płacił na rzecz banku, to może taką nienależną spłatę przedstawić do potrącenia – mówi mec. Nartowski.
Inaczej widzi tę kwestię Dawid Woźniak, adwokat w Bącal i Wspólnicy Kancelaria Prawna, który wskazuje, że koszty „okołokredytowe”, jak prowizje i składki, zależą od oceny tej kwestii przez sąd.
O ile prowizje zapłacone (niekredytowane) w sposób oczywisty winny zostać rozliczone, to kwestia składek ubezpieczeniowych nadal pozostaje kwestią sporną i tutaj orzecznictwo jest rozbieżne. Wiele zależy również od konstrukcji danego ubezpieczenia przewidzianego daną umową kredytową – wskazuje mec. Woźniak.
Z kolei mec. Wandzel podkreśla, że potrąceniu może podlegać całość wierzytelności o zwrot nienależnego świadczenia. O zakresie potrącenia decydować będzie więc to, w jakim zakresie taka wierzytelność jest uzasadniona.
Czytaj też w LEX: Potrącenie a przedawnienie roszczenia frankowicza. Omówienie wyroku TS z dnia 11 grudnia 2025 r., C‑767/24 (Kuszycka) >
Poza płatnościami dokonanymi na poczet spłaty kredytu mogą tu wchodzić w grę niektóre opłaty lub prowizje związane ściśle z kredytem. Nie powinna jednak podlegać zwrotowi np. składka na ubezpieczenie nieruchomości od pożaru i innych tego typu zdarzeń, bowiem w tym zakresie kredytobiorca skorzystał z ochrony ubezpieczeniowej udzielonej przez podmiot trzeci – ubezpieczyciela, któremu składka była przekazana. Kredytobiorca nie był i nie jest więc w tym zakresie zubożony – tłumaczy mec. Wandzel.
Czytaj też w LEX: Sądowy podział majątku wspólnego a roszczenia małżonków wynikające z potencjalnej nieważności umowy kredytu frankowego >
Linki w tekście artykułu mogą odsyłać bezpośrednio do odpowiednich dokumentów w programie LEX. Aby móc przeglądać te dokumenty, konieczne jest zalogowanie się do programu. Dostęp do treści dokumentów LEX jest zależny od posiadanych licencji.
