Oskarżony zmarł w toku procesu karnego w grudniu 2017 r. Sąd Najwyższy z urzędu wznowił postępowanie w części jego dotyczącej. Jednocześnie Sąd Najwyższy uchylił wyrok sądu apelacyjnego w zakresie odnoszącym się do apelacji obrońcy zmarłego oskarżonego, jak i wyrok sądu okręgowego dotyczący skazania oskarżonego. Ponadto Sąd Najwyższy umorzył postępowanie karne wobec oskarżonego.

Niedopuszczalność orzekania

Sąd Najwyższy przypomniał, że śmierć oskarżonego to tzw. bezwzględna przyczyna procesowa. Skutkuje ona niedopuszczalnością prowadzenia procesu karnego. Jeśli zostanie stwierdzone, że oskarżony nie żyje, to nie jest dopuszczalnym wszczynanie postępowania wobec niego. Jeśli zaś postępowanie jest w toku, to wówczas konieczne jest umorzenie prowadzonego postępowania. Powyższe wynika z treści art. 17 § 1 pkt 5 k.p.k.

Utrwalony pogląd

Jak wynika z orzecznictwa w przypadku śmierci oskarżonego postępowanie karne umarza się w każdym jego stadium, nawet jeśli został wydany już wyrok, ale nie doszło jeszcze do jego uprawomocnienia się. Takie zapatrywanie przedstawił w szczególności Sąd Najwyższy w wyroku z 6.06.2013 r. w sprawie III KK 147/13 (LEX nr 1318414) a także w wyroku z 30.03.2015 r. w sprawie II KK 76/15 (LEX nr 1660664).

Zaniechanie sądu

Sąd Najwyższy wskazał, że wraz ze śmiercią oskarżonego należało umorzyć postępowanie. Sąd apelacyjny umorzył postępowanie. Sąd odwoławczy zaniechał jednak jednocześnie uchylenia wyroku sądu pierwszej instancji (czyli sądu okręgowego) w zakresie, w którym ten odnosił się do zmarłego oskarżonego. Powyższe było natomiast obowiązkiem sądu. Podstawą rozstrzygnięcia w tym zakresie był art. 439 § 1 pkt 9 k.p.k. W świetle tego przepisu niezależnie od granic zaskarżenia i podniesionych zarzutów oraz wpływu uchybienia na treść orzeczenia, sąd odwoławczy na posiedzeniu uchyla zaskarżone orzeczenie, jeżeli zachodzi jedna z okoliczności wyłączających postępowanie, określonych w art. 17 § 1 pkt 5, 6 i 8-11 k.p.k. Dotyczy więc powyższe również przypadku, gdy oskarżony umiera w toku sprawy karnej.

Zła forma orzeczenia

Sąd Najwyższy zwrócił też uwagę, że sąd apelacyjny swoje rozstrzygnięcie wydał w formie postanowienia. Tymczasem, przepis art. 456 k.p.k. wymaga, by takie rozstrzygnięcie zapadło w formie wyroku. W świetle tej regulacji o utrzymaniu w mocy, uchyleniu lub zmianie wyroku sądu pierwszej instancji, sąd odwoławczy orzeka wyrokiem. Rozstrzygnięcie dotyczące zmarłego oskarżonego powinno być więc zawarte w wyroku, a nie w postanowieniu, jak błędnie uczynił to sąd apelacyjny.

Uchylenie i umorzenie

Z tego też względu Sąd Najwyższy obowiązany był wznowić postępowanie co do oskarżonego, który zmarł i uchylić wyroki w opisanej wyżej części. W związku z tym Sąd Najwyższy jednocześnie umorzył postępowanie karne wobec zmarłego.

Wyrok Sądu Najwyższego z 7.08.2018 r., IV KO 68/18, LEX nr 2533797.