Obecna ustawa o wspieraniu i resocjalizacji nieletnich podpisana była przez prezydent pod koniec lipca 2022 r., praca nad nią trwała jednak kilka dobrych lat. Miała m.in. zmienić podejście do nieletnich - według zasady: łagodnie do tych, którzy rokują poprawę i skutecznie wobec sprawców poważnych przestępstw. Tak przynajmniej zapowiadało ówczesne MS. Utworzono więc okręgowe ośrodki wychowawcze, tak by do Młodzieżowych Ośrodków Wychowawczych (nadzorowanych przez MEN) nie trafiały nastolatki, które są mocno zdemoralizowane, ale nie powinny być w poprawczaku, bo "rokują" (za OOW-y i poprawczaki odpowiada MS). Jak nieoficjalnie podkreślały osoby zaangażowane w prace, chodziło też o to, że z roku na rok zmniejsza się liczba nieletnich, którzy trafiają do poprawczaków, a utrzymywanie "pustych" placówek jest nieopłacalne, tym bardziej że chodzi zazwyczaj o dobrą kadrę - wychowawców, pedagogów, psychologów. Stąd pomysł, by "skorzystać" z tego zaplecza przy nowym środku.

Czytaj w LEX: Środki tymczasowe w nowej ustawie o nieletnich >

Czytaj: Prawnik na każdym etapie i nowe instytucje w postępowaniu wobec nieletnich>>

14-latek za zabójstwo nie będzie odpowiadać jak dorosły​>>

W grudniu ubiegłego roku obecne już MS poinformowało, że specjalny zespół pracuje nad nowelizacją albo całkiem nową ustawą o nieletnich. Planowane zmiany miałyby spowodować, że działania podejmowane wobec nastolatków dopuszczających się czynów karalnych lub demoralizacji będą efektywniejsze i bardziej skuteczne. Wiceministra Maria Ejchart podkreślała, że chodzi o to, by system zapewniał im pomoc terapeutyczną, wychowawczą i readaptację.

Po pierwsze brak wyspecjalizowanych MOW-ów

Siedemnasty raport roczny Krajowego Mechanizmu Prewencji Tortur (KMPT) przy RPO zawiera wyniki wizytacji i rekomendacje za okres od 1 stycznia do 31 grudnia 2024 r., dotyczące różnych miejsc detencji - także aresztów i zakładów penitencjarnych. Obowiązek publikowania i rozpowszechniania rocznych raportów krajowych mechanizmów prewencji wynika natomiast z art. 23 Protokołu fakultatywnego do Konwencji w sprawie zakazu stosowania tortur oraz innego okrutnego, nieludzkiego lub poniżającego traktowania albo karania, przyjętego przez Zgromadzenie Ogólne Narodów Zjednoczonych w Nowym Jorku dnia 18 grudnia 2002 r.

Czytaj: Mimo obietnic zmian, czternastolatka nadal będzie można sądzić jak dorosłego>>

Eksperci RPO wizytowali m.in. MOW-y. Z raportu wynika, że nadal istnieje problem systemowy, jakim pozostaje brak wyspecjalizowanych MOW-ów dla nieletnich ze zdiagnozowanymi zaburzeniami psychicznymi. - Na gruncie obowiązujących przepisów w statutach ośrodków można wskazać szczególne obszary oddziaływań resocjalizacyjnych, terapeutycznych, wychowawczych lub opiekuńczych wobec wychowanków z określonymi potrzebami. Nie utworzono jednak dotąd w Polsce ośrodka czy sieci młodzieżowych ośrodków wychowawczych wyspecjalizowanych w pomocy młodzieży z zaburzeniami psychicznymi - czytamy w raporcie. 

Zalecenia dla MOW-ów obejmują natomiast kilka obszarów. I tak, powraca postulat poddawania nowo przyjmowanych nastolatków badaniom medycznym bez zbędnej zwłoki, najlepiej w ciągu doby od przyjęcia; dokumentowania obrażeń zgodnie z wytycznymi Protokołu stambulskiego. Kolejną kwestią wskazaną w raporcie jest podjęcie działań zmierzających do zatrudnienia lub nawiązania współpracy z lekarzem oraz zapewnienie opieki pielęgniarskiej w ośrodku w szerszym zakresie czasowym.

Wśród zaleceń znalazło się też takie, by wychowanków umieszczać w izbie chorych wyłącznie ze względu na zły stan zdrowia, a kontrolę osobistą przeprowadzać zgodnie z obowiązującymi przepisami prawa. Autorzy raportu zauważają też konieczność stworzenia procedury stosowania środków przymusu bezpośredniego i zapoznania z nią personelu, czy przypomnienia kadrze o wymogu odnoszenia się do wychowanków z szacunkiem. Podczas wizytacji zwrócono również uwagę na stosowanie w sprawdzanych placówkach sankcji zbiorowych czy wykorzystywanie ćwiczeń fizycznych jako środka dyscyplinarnego. Problemem jest też nadal tzw. „drugie życie" wychowanków. Wśród zaleceń znalazło się weryfikowanie działań personelu zmierzających do eliminacji takich sytuacji, utworzenie procedur postępowania w przypadku wystąpienia przemocy w ośrodku, opracowanie długofalowego planu edukacyjnego w zakresie komunikacji bez przemocy i przeciwdziałania dyskryminacji.

Nastoletnie matki rozdzielone z dzieckiem

Wizytacje objęły także sześć okręgowych ośrodków wychowawczych w: Szczecinie, Laskowcu, Koronowie, Studzieńcu, Pszczynie-Łące oraz Warszawie-Falenicy. Krajowy Mechanizm wskazuje, że problemem systemowym jest kierowanie do domu matki i dziecka nastolatek i ich dzieci. - Ustawa o wspieraniu i resocjalizacji nieletnich wprowadziła możliwość przebywania w placówce nieletniej matki wraz z dzieckiem. Zgodnie z art. 137 ust. 1 u.w.r.n. o umieszczeniu dziecka w domu matki i dziecka działającym w placówce dla nieletnich orzeka sąd opiekuńczy na wniosek nieletniej. Z informacji uzyskanych w trakcie wizytacji OOW w Falenicy wynika, że wniosek ten złożyć można dopiero po narodzinach dziecka, a w praktyce okres pomiędzy narodzinami dziecka a umieszczeniem go wraz z matką w ośrodku może wynosić kilka tygodni lub nawet miesięcy - zaznaczono w raporcie. Podkreślono również, że w art. 138 u.w.r.n. przewidziano wprawdzie, że w szczególnie uzasadnionym przypadku, w okresie od dnia złożenia wniosku do dnia wydania postanowienia o umieszczeniu dziecka w domu dla matki i dziecka, dziecko może przebywać z nieletnią matką w domu dla matki i dziecka za zgodą sądu opiekuńczego. - Cytowany przepis wprowadza jednak wyjątek od ogólnej reguły umieszczenia dziecka wraz z matką w ośrodku dopiero po wydaniu postanowienia. W praktyce czasochłonne okazują się także formalności związane z ustanowieniem dla dziecka opiekuna prawnego, które poprzedzają możliwość złożenia wniosku, o którym mowa w art. 137 ust. 1 u.w.r.n. Oznacza to konieczność rozdzielenia matki i dziecka - podsumowano.

Dodano, że dzieci przebywające w placówce w czasie wizytacji KMPT zostały do niej przyjęte około miesiąc po urodzeniu, do tego czasu pozostając rozdzielone z matką. - Konieczne jest wprowadzenie w ustawie o wspieraniu i resocjalizacji nieletnich zmian pozwalających na zapobiegnięcie lub maksymalne skrócenie czasu ewentualnego rozdzielenia nieletniej matki i dziecka. W tym celu należałoby dopuścić wprost możliwość złożenia wniosku, o którym mowa w art. 137 ust. 1 u.w.r.n., jeszcze przed urodzeniem dziecka, a także wskazać maksymalny termin, w którym sąd powinien wydać postanowienie w tym zakresie - podsumowano.

 

Zbyt dużo zabezpieczeń, przemoc psychiczna

W zaleceniach wskazano m.in. na potrzebę ograniczenia zabezpieczeń ochronnych w OOW w celu - jak uzasadniono - stworzenia mniej opresyjnego środowiska, nieprzywołującego skojarzeń z systemem penitencjarnym - chodzi m.in. o pozostawianie sypialni wychowanków otwartych na noc, przeprowadzenie remontów, zapewnienie wychowankom intymności oraz przestrzeni prywatnej w pokojach, a także miejsca do przechowywania swoich rzeczy osobistych. Podkreślano również konieczność zapewnienia możliwości regularnego przebywania na świeżym powietrzu oraz zagwarantowania odpowiedniej ilości... wody i jedzenia.

Z raportu wynika, że w 2024 r. w wizytowanych placówkach odnotowano przypadki niewłaściwego traktowania wychowanków, w szczególności w formie przemocy psychicznej. - Przejawiało się to m.in. w okazywaniu otwartej niechęci wobec osób mniej przystosowanych, umniejszaniu wartości dzieci, stygmatyzowaniu nieletnich, a także w dyskryminacji ze względu na wyznawaną religię - zaznaczono.

Z kolei wśród kluczowych rekomendacji wydanych przez KMPT w zakresie bezpieczeństwa znalazły się zalecenia dotyczące przeprowadzania kontroli osobistych w sposób dwuetapowy oraz pouczania nieletnich o prawie do złożenia zażalenia na - jak czytamy w raporcie - niepokojącą praktykę doświetlania latarką intymnych części ciała podczas kontroli osobistych. Eksperci RPO rekomendują całkowite odstąpienie od tego typu działania. Kolejną kwestią poruszoną przez ekspertów Krajowego Mechanizmu są przypadki niewłaściwego traktowania nieletnich przez funkcjonariuszy policji. Chodzi m.in. o nadmiarowe prewencyjne stosowanie kajdanek, w tym kajdanek zespolonych.

W poprawczakach lepiej

Raport nie wskazuje na problemy systemowe w zakresie poprawczaków, ale nie zabrakło zaleceń. I tak, chodzi m.in. o kwestie lepszego dostępu nieletnich do mechanizmów skargowych czy tworzenia w placówkach resocjalizacyjnych warunków nieprzywołujących skojarzeń z systemem penitencjarnym, poprzez np. demontaż blend w oknach, krat czy zamontowanie klamek w oknach, by umożliwić ich wietrzenie pomieszczeń bez konieczności zwracania się z prośbą do personelu. 

KMPT rekomenduje także wprowadzenie pierwszeństwa korzystania przez nieletnich z prywatnej odzieży, a nie z ubrań wydanych przez personel zakładu. Kluczowym zaleceniem - jak wynika z raportu - jest natomiast odstąpienie od umieszczania w izbie chorych wychowanków ze względu na sposób ich zachowania.

Podkreślić należy, że o ile istnieje obowiązek powiadamiania sądu i Ministerstwa Sprawiedliwości o zastosowaniu wobec wychowanków środków przymusu bezpośredniego, to umieszczenie nieletniego w izbie chorych takiego trybu nie wymaga, nie posiada także obwarowania czasowego, tak jak w przypadku umieszczania w izbie izolacyjnej bądź izbie adaptacyjnej - wskazano.

 

 

-------------------------------------------------------------------------------------------------------------------

Linki w tekście artykułu mogą odsyłać bezpośrednio do odpowiednich dokumentów w programie LEX. Aby móc przeglądać te dokumenty, konieczne jest zalogowanie się do programu. Dostęp do treści dokumentów w programie LEX jest zależny od posiadanych licencji.