Fiskus potwierdza w większości interpretacji, że świadczone przez prawników usługi nieodpłatnej pomocy prawnej nie podlegają VAT. Istnieją jednak w tym zakresie wątpliwości, czego potwierdzeniem może być fakt, że wydawane dotychczas interpretacje nie są jednolite. Eksperci ostrzegają, że może to w przyszłości prowadzić do sporów, w których nawet otrzymanie pozytywnej interpretacji nie uchroni przed zapłatą podatku.
Większość wydanych dotychczas interpretacji indywidualnych zakłada, że nawet jeśli adwokat czy radca prawny prowadzi działalność gospodarczą i jest czynnym podatnikiem VAT, to usługi nieodpłatnej pomocy prawnej świadczy poza tą działalnością. Jest to więc działalność wykonywana osobiście, która nie podlega VAT.
Przykładem takiego rozstrzygnięcia może być interpretacja dyrektora Krajowej Informacji Skarbowej z 13 kwietnia 2026 r. (nr 0112-KDIL3.4012.89.2026.2.AW). Z wnioskiem wystąpił adwokat, który od 2017 r. prowadzi działalność gospodarczą w zakresie usług prawniczych (69.10.Z) oraz jest czynnym podatnikiem VAT. Miał jednak wątpliwości co do rozliczenia dwóch umów zawartych z powiatem i z organizacją pozarządową (fundacją) na prowadzenie punktu nieodpłatnej pomocy prawnej (w rozumieniu ustawy z 5 sierpnia 2015 r. o nieodpłatnej pomocy prawnej, nieodpłatnym poradnictwie obywatelskim oraz edukacji prawnej).
Na podstawie tych umów - za wynagrodzeniem należnym od powiatu oraz fundacji – świadczy usługi uprawnionym osobom fizycznym, które zgłosiły się zgodnie z procedurą. Nie ponosi ryzyka ekonomicznego, a wysokość jego wynagrodzenia ustalana jest odgórnie i jest niezależna od liczby osób, które zgłoszą się na dyżur. Umowa nie nakłada na niego obowiązku zawarcia odrębnego ubezpieczenia OC wobec osób trzecich (poza obowiązkowym ubezpieczeniem wynikającym z wykonywania zawodu adwokata).
Obecnie wystawia faktury VAT, w których wykazuje podatek należny i rozlicza go w ramach prowadzonej działalności gospodarczej. Po zapoznaniu się z interpretacjami podatkowymi chciał jednak uzyskać potwierdzenie, że usługi te nie podlegają VAT, więc powinny być dokumentowane w postaci not księgowych, a jemu przysługuje prawo do korekty.
Czytaj też w LEX: Wniosek o wydanie wiążącej interpretacji podatkowej na przykładach >
Dyrektor KIS zgodził się z jego stanowiskiem. Przypomniał, że zgodnie z art. 15 ust. 3 ustawy o VAT, za wykonywaną samodzielnie działalność gospodarczą nie uznaje się czynności, z tytułu których przychody zostały wymienione w art. 13 pkt 2-9 ustawy o PIT. Dotyczy to m.in. przychodów z działalności wykonywanej osobiście na podstawie umowy zlecenia lub umowy o dzieło (art. 13 pkt 8 ustawy o PIT).
Aby zleceniobiorca nie był uznany za podatnika VAT, muszą być spełnione łącznie trzy warunki:
Dyrektor KIS stwierdził na tej podstawie, że wynagrodzenie z tytułu usług nieodpłatnej pomocy prawnej nie podlega VAT. Jest to przychód z działalności wykonywanej osobiście. Dowodem księgowym powinien być więc rachunek do umowy zlecenia lub nota księgowa, a nie faktura VAT.
Takie stanowisko fiskus zajął też w innych interpretacjach m.in. z 26 kwietnia 2023 r., (nr 0114-KDIP4-2.4012.88.2023.2.WH), z 10 sierpnia 2023 r. (nr 0114-KDIP4-2.4012.401.2023.1.MC), czy z 16 kwietnia 2024 r., (nr 0112-KDIL1-1.4012.80.2024.2.HW).
Czytaj też w LEX: Nieodpłatne poradnictwo prawne w Ukrainie. Zarys problematyki >
Jednak w interpretacji z 27 stycznia 2026 r. (nr 0114-KDIP4-2.4012.818.2025.2.MŻA) dyrektor KIS zajął już inne stanowisko. Z wnioskiem o jej wydanie wystąpił radca prawny, który nie zgadza się z dominującą linią interpretacyjną.
- Radca prawny, jako profesjonalista, ponosi odpowiedzialność cywilną i dyscyplinarną za nienależyte wykonanie umowy, niezależnie na rzecz jakiego podmiotu działa. W przepisach korporacyjnych i regulujących pracę radcy prawnego wyraźnie wskazano radcę prawnego jako działającego samodzielnie. Ponadto ukształtowało się również stanowisko, zgodnie z którym wszelkie osoby fizyczne wykonujące określone czynności na zlecenie sądów, w tym radcowie prawni, działają samodzielnie w zakresie wykonywanych przez nie czynności – napisał we wniosku.
Powołał się na art. 429 kodeksu cywilnego, na podstawie którego jednostka samorządu terytorialnego lub organizacja pozarządowa może się uchronić przed odpowiedzialnością odszkodowawczą wobec osób trzecich, jeżeli powierzyła wykonanie czynności (udzielanie nieodpłatnej pomocy prawnej) profesjonaliście.
Radca prawny ocenił przy tym, że świadczone przez niego usługi, niezależnie od ich szczegółowego zakresu czy rodzaju odbiorcy, stanowią usługi świadczone w ramach wykonywania zawodu radcy prawnego i tym samym mieszczą się w zakresie samodzielnej działalności gospodarczej (art. 15 ust. 2 ustawy o VAT).
Czytaj też w LEX: Podatki w nowej kancelarii. Opodatkowanie, VAT i koszty krok po kroku >
Dyrektor KIS zgodził się z tym stanowiskiem. Potwierdził, że usługi świadczone przez radcę prawnego, niezależnie od kategorii odbiorców, spełniają przesłanki uznania ich za samodzielną działalność gospodarczą i podlegają opodatkowaniu VAT.
Z kolei w interpretacji z 22 stycznia 2025 r. (nr 0114-KDIP4-2.4012.720.2024.2.MŻA) dyrektor KIS ocenił, że o opodatkowaniu VAT decydują postanowienia umowy. Chodziło o prawnika, który zawarł dwie umowy jako kancelaria radcowska. Według KIS, umowa z powiatem zakłada, że prawnik nie ponosi odpowiedzialności wobec osób trzecich. Nie działa więc w charakterze podatnika VAT. Jednak już zawarta przez niego umowa ze stowarzyszeniem podlega VAT. To dlatego, że zgodnie z jej zapisami radca prawny ponosi wyłączną odpowiedzialność wobec osób trzecich. To oznacza, że nie płaci VAT od wynagrodzenia otrzymanego na podstawie umowy z powiatem, ale płaci VAT od umowy ze stowarzyszeniem.
Według dr. Dawida Daniluka, radcy prawnego, adiunkta w Katedrze Prawa Finansowego i Prawa Podatkowego na Wydziale Prawa i Administracji Uniwersytetu Warmińsko-Mazurskiego w Olsztynie, część prawników świadczących nieodpłatną pomoc prawną (NPP) i nieodpłatne poradnictwo obywatelskie (NPO, kierując się dominującą linią interpretacyjną, w praktyce nie rozlicza od tych usług VAT i wystawia noty księgowe. Może to jednak prowadzić w przyszłości do sporów z organami podatkowymi. Negatywne konsekwencje poniosą wówczas prawnicy lub współpracujące z nimi samorządy i organizacje pozarządowe.
- Interpretacje indywidualne według których NPP i NPO nie podlegają VAT są nie tylko błędne merytorycznie, lecz także niosą ze sobą poważne ryzyko finansowe. Dotyczą bowiem sytuacji, w których nie została spełniona co najmniej jedna z trzech przesłanek wynikających z art. 15 ust. 3 pkt 3 ustawy o VAT, czyli odpowiedzialność zlecającego względem osób trzecich. Prawnik, który na podstawie takiej interpretacji zaprzestał rozliczania VAT, może być zobowiązany do jego uregulowania wraz z odsetkami za zaległości, jeśli organ podatkowy zakwestionuje opisany we wniosku stan faktyczny - wyjaśnia Tomasz Krzywiec, doradca podatkowy.
Czytaj też w LEX: Moc ochronna interpretacji podatkowych >
Przypomnijmy, że nawet otrzymanie pozytywnego stanowiska dyrektora KIS nie zawsze chroni wnioskodawcę. Doradcy podatkowi zauważają w praktyce coraz częstsze kwestionowanie mocy ochronnej interpretacji. Organy podatkowe weryfikują w trakcie prowadzonego postępowania zgodność z rzeczywistością stanu faktycznego (zdarzenia przyszłego) przedstawionego we wniosku o interpretację. Wystarczy drobny błąd lub nieścisłość w opisie, by organ podatkowy stwierdził, że interpretacja nie chroni podatnika.
- Co więcej, po stronie zleceniodawcy – powiatu lub organizacji pozarządowej – może powstać obowiązek retroaktywnego odprowadzenia składek ubezpieczeniowych do ZUS oraz zaliczek na podatek dochodowy za lata, w których prawnik rozliczał się jako przedsiębiorca. Biorąc pod uwagę pięcioletni okres przedawnienia zobowiązań podatkowych, konsekwencje te mogą być bardzo dotkliwe – mówi Aleksandra Krzywiec, biegły rewident.
Czytaj też w LEX: Wdrożenie KSeF w kancelarii prawnej – przegląd nowych obowiązków z omówieniem >
Jeśli bowiem zakładamy, że prawnik świadczący usługi NPP i NPO nie prowadzi działalności gospodarczej, to zgodnie z ustawą o PIT powiat lub organizacja pozarządowa występują w roli płatników. Oznacza to konieczność odprowadzenia zaliczek PIT oraz składek ZUS.
- Wyjściem z impasu byłoby wydanie przez ministra finansów interpretacji ogólnej, która wiązałaby wszystkie organy podatkowe i położyła kres rozbieżnościom interpretacyjnym. Alternatywnym – i postulowanym m.in. przez organizacje pozarządowe – rozwiązaniem byłoby wprowadzenie ustawowego zwolnienia usług NPP i NPO z VAT. Jednak do czasu uchwalenia takich zmian adwokaci i radcowie prawni prowadzący działalność gospodarczą powinni traktować wynagrodzenie uzyskiwane z tytułu NPP i NPO jako przychód z tej działalności i odprowadzać należny VAT – podsumowuje dr Dawid Daniluk.
