Powództwo o ustąpienie ze spółki. Komisja Kodyfikacyjna proponuje przełom w k.s.h.

W polskim porządku prawnym brakuje regulacji, które pozwalałyby wspólnikowi mniejszościowemu z własnej inicjatywy wystąpić ze spółki z o.o. W praktyce prymat większości w spółce często prowadzi do sytuacji, w których interes wspólnika mniejszościowego jest marginalizowany, a on sam nie ma możliwości wyjścia ze spółki. Wygląda na to, że wreszcie doczekaliśmy się przełomowego projektu - piszą Julia Dolna i Tomasz Rutkowski z Kancelarii Prawnej PragmatIQ.

Liczba udziałów posiadanych przez wspólnika spółki z o.o. niemal zawsze przekłada się na jego pozycję w spółce. To większościowi wspólnicy wybierają zarząd, podejmują kluczowe dla funkcjonowania spółki uchwały czy też decydują o przeznaczeniu wypracowanego przez spółkę zysku. W praktyce oznacza to, że wspólnik mniejszościowy najczęściej nie ma rzeczywistego wpływu na bieżącą działalność spółki. Ten ograniczony wpływ wspólnika mniejszościowego bywa szczególnie dotkliwy, gdy współpraca w ramach spółki przestaje się układać. Wspólnicy większościowi mogą bowiem wykorzystywać swoją przewagę w celu pokrzywdzenia interesu wspólników mniejszościowych.

Co więcej, w wielu przypadkach większościowi wspólnicy mogą blokować sprzedaż udziałów, skutecznie uniemożliwiając mniejszościowemu udziałowcowi wyjście ze spółki. Umowy spółek zazwyczaj przewidują bowiem, że zbycie udziałów wymaga zgody zgromadzenia wspólników lub zarządu spółki. Jednakże nawet jeśli umowa spółki nie uzależnia zbycia udziałów od uzyskania zgody zgromadzenia lub zarządu, systematyczne marginalizowanie pozycji wspólnika mniejszościowego powoduje, że trudno znaleźć osobę zainteresowaną nabyciem udziałów. Co więcej, marginalizowanie wspólnika często jest połączone z odcięciem go od informacji o spółce, co skutecznie utrudnia, a niekiedy nawet uniemożliwia przeprowadzenie rzetelnego badania due diligence przez potencjalnego inwestora.

Wspólnik spółki z o.o. bez prawa wyjścia

Prowadzi to do sytuacji, w której wspólnik mniejszościowy staje się „więźniem” - dopóki większość nie wyrazi zgody, nie może on opuścić spółki, nawet jeśli wspólnicy większościowi notorycznie naruszają jego prawa i blokują wypłatę ze spółki zysków.

W określonych typach spółek przepisy przewidują możliwość zakończenia przez wspólnika uczestnictwa w spółce z jego inicjatywy. Przykładem takich rozwiązań jest możliwość wypowiedzenia umowy spółki w przypadku spółek osobowych, czy też powództwo o ustąpienie wspólnika przewidziane dla prostej spółki akcyjnej.

Aktualnie przepisy nie przewidują jednak żadnego mechanizmu opuszczenia spółki przez wspólnika spółki z o.o., którego prawa są systematycznie naruszane. Co prawda kodeks spółek handlowych przewiduje powództwo o wyłączenie wspólnika ze spółki, jednak nie może być ono zainicjowane przez samego pokrzywdzonego wspólnika. W praktyce wspólnik mniejszościowy nie ma więc możliwości, aby samodzielnie uruchomić procedurę sądową, która doprowadziłaby do jego wyjścia ze spółki. Większościowi wspólnicy rzadko decydują się natomiast na złożenie takiego pozwu, ponieważ sądowe wyłączenie wspólnika ze spółki wiąże się z koniecznością dokonania na jego rzecz spłaty w wysokości określonej przez sąd. 

Projekt zmian KSH – wprowadzenie powództwa o ustąpienie wspólnika

Potrzeba nowelizacji kodeksu spółek handlowych w omawianym zakresie była już sygnalizowana od lat.  Już w ramach konsultacji społecznych nad projektem zmiany kodeksu spółek handlowych prowadzonych przez Ministerstwo Aktywów Państwowych w 2020 roku Kancelaria Prawna PragmatIQ zaproponowała wprowadzenie do obecnych przepisów rozwiązania pozwalającego wspólnikom mniejszościowym na wyjście ze spółki z o.o., w sytuacji gdy ich prawa są naruszane przez pozostałych wspólników lub zarząd spółki. Wówczas ministerstwo wskazało, że uwagi te zostaną szerzej rozpatrzone w ramach osobnego projektu. Wygląda na to, że wreszcie doczekaliśmy się takiego projektu.

Komisja Kodyfikacyjna Prawa Cywilnego działająca przy ministrze sprawiedliwości opublikowała projekt nowelizacji kodeksu spółek handlowych, który przewiduje m.in. istotne zmiany w zakresie ochrony wspólników mniejszościowych w spółkach kapitałowych. Choć główny cel nowelizacji to zmiana przepisów dotyczących grup spółek, to projekt zawiera także przepisy wprowadzające możliwość wystąpienia przez wspólnika spółki z ograniczoną odpowiedzialnością z powództwem o ustąpienie ze spółki.

W projekcie nowelizacji wskazano, że sąd może orzec ustąpienie wspólnika ze spółki, jeżeli zachodzi ważna przyczyna uzasadniona stosunkami między wspólnikami lub między spółką a wspólnikiem, skutkująca rażącym pokrzywdzeniem ustępującego wspólnika. Równocześnie sąd będzie nakazywał wykup udziałów po cenie odpowiadającej ich wartości godziwej, ustalonej przez sąd na dzień doręczenia pozwu. Na szczególną uwagę zasługuje możliwość uwzględnienia przez sąd wartości, którą miałyby udziały, gdyby nie doszło do rażącego pokrzywdzenia wspólnika. Oznacza to możliwość określenia przez sąd, jaką wartość miałyby udziały, gdyby prawa mniejszości nie były naruszane, np. gdyby wspólnik większościowy nie „wyprowadzał” środków ze spółki.

Projekt nowelizacji obejmuje też wprowadzenie prawa żądania ustąpienia ze spółki na podobnych warunkach przez akcjonariuszy niepublicznych spółek akcyjnych.

Podsumowanie i ocena propozycji

Wprowadzenie do kodeksu spółek handlowych powództwa o ustąpienie ze spółki z o.o. z inicjatywy wspólnika byłoby wyczekiwaną formą ochrony wspólników, których prawa są rażąco naruszane. Zaproponowane rozwiązanie eliminuje lukę, która od dawna była widoczna w systemie. W innych typach spółek ustawodawca przewidział mechanizmy pozwalające wspólnikowi wycofać się ze spółki. Tymczasem w spółce z o.o., która jest najpopularniejszą spółką, takiego mechanizmu brakowało. Proponowana zmiana byłaby więc logicznym uzupełnieniem systemu i wyrównaniem standardów ochrony w ramach spółek.

Z drugiej strony, ograniczenie możliwości opuszczenia spółki wyłącznie do przypadków rażącego pokrzywdzenia wspólnika sprawia, że rozwiązanie to zabezpiecza także interes wspólników większościowych. Co równie ważne, sama perspektywa takiego powództwa może działać prewencyjnie. Wspólnicy większościowi będą musieli się liczyć z tym, że rażące naruszanie praw wspólników mniejszościowych będzie się mogło skończyć koniecznością rozliczenia po godziwej wartości.

Autorzy:

Julia Dolna – radca prawny w Kancelarii Prawnej PragmatIQ

Tomasz Rutkowski – wspólnik w Kancelarii Prawnej PragmatIQ