Naczelny Sąd Administracyjny nakazał urzędnikom ponowne zbadanie sprawy rekompensaty za mienie zabużańskie, o którą wystąpiła rodzina znanego przedwojennego prawnika zamordowanego przez NKWD w 1940 r. Orzeczenie sądowe wskazuje datę o sześć lat późniejszą – co było masową praktyką po wojnie, zgodną z ówczesnymi przepisami – ale przypadek tej właśnie osoby jest dobrze udokumentowany przez historyków. Obecnie dostęp do archiwalnych dokumentów oraz usług genealogów są łatwiejsze - ustalenie wojennych losów bliskich staje się prostsze.
O rekompensatę za mienie zabużańskie pozostawione na Kresach występuje wnuk Gerarda Armińskiego (1880-1940), przedwojennego sędziego Izby Karnej Sądu Najwyższego. Pochodzący ze Lwowa Armiński najpierw był zawodowym wojskowym, długoletnim sędzią Wojskowego Sądu Okręgowego Nr I w Warszawie, przed którym toczyły się procesy żołnierzy występujących po stronie rządu przeciwko piłsudczykom podczas zamachu majowego w 1926 r. (pisaliśmy o tym w tekście: Uchwała sejmowa o zamachu majowym z 1926 roku), a także głośna sprawa korupcyjna Michała Żymierskiego, skazanego za defraudację i łapówkarstwo, potem w czasach PRL znanego dygnitarza i wojskowego marszałka. Armiński po odejściu z armii został adwokatem, a od 1936 r. zaczął orzekanie w barokowym pałacu na Placu Krasińskich położonym naprzeciwko obecnej siedziby SN. W 1939 r. w rodzinnych stronach Armiński został zatrzymany przez NKWD i zamordowany na wiosnę 1940 r. w kijowskim więzieniu. Jego nazwisko jest na tzw. ukraińskiej liście katyńskiej, dlatego od lat 90-tych XX wieku jego tragiczne wojenne losy są dobrze znane.
W 2008 r. wnuk sędziego wystąpił o wydanie decyzji potwierdzającej prawo do rekompensaty z tytułu pozostawienia przez dziadka nieruchomości poza obecnymi granicami Polski. Rodzina posiadała sądowy tytuł wykonawczy z 1947 r., z którego wynikało, że Armiński zmarł 31 grudnia 1946 r. Datę tę przepisano też w postanowieniu spadkowym z 2010 r. Uznano więc, że nie wykazano przesłanki zamieszkiwania i opuszczenia przez sędziego byłego terytorium polskiego z przyczyn, o których mowa w ustawie z 8 lipca 2005 r. o realizacji prawa do rekompensaty z tytułu pozostawienia nieruchomości poza obecnymi granicami Rzeczypospolitej Polskiej (Dz.U. z 2017 r. poz. 2097).
Urzędnicy wojewody zauważyli co prawda, że w postępowaniu o uznanie za zmarłego za datę śmierci nie przyjęto rzeczywistej daty śmierci, ale wskazaną na podstawie art. 14 par. 1-2 dekretu z 29 sierpnia 1945 r. – Prawo osobowe (Dz. U. z 1945 r. Nr 40, poz. 223), czyli koniec roku kalendarzowego upływającego po roku zakończenia działań wojennych. Dekret ten był jednym ze sposobów uporządkowania sytuacji spadkowo-własnościowej po wojnie, w niektórych przypadkach przyjmowano także takie daty jak 9 maja 1946 r. albo 31 grudnia 1948 r. Wszystkie te daty miały jednak jedną wspólną cechę – były fikcyjne.
Art. 14 par. 1-2 dekretu przewidywał, że kto zaginął, biorąc udział w działaniach wojennych, może być uznany za zmarłego po upływie roku od końca roku kalendarzowego, w którym działania wojenne zostały zakończone. To samo dotyczy osób, które zaginęły, przebywając na obszarze, objętym działaniami wojennymi, jeżeli według okoliczności istnieje prawdopodobieństwo, że zaginięcie pozostaje w związku ze spowodowanym tymi działaniami niebezpieczeństwem dla życia. Ta sama zasada dotyczyła również zaginionego, który w czasie wojny lub działań wojennych został pozbawiony wolności przez władze obcego państwa i osadzony w miejscu, w którym życiu zaginionego groziło szczególne niebezpieczeństwo. Ten właśnie kazus zastosowano w sprawie sędziego Armińskiego w 1947 r., choć bardziej właściwy byłby chyba przypadek opisywany w par. 3 tego przepisu. Przewidywał on, że kto zaginął będąc w czasie wojny lub działań wojennych przymusowo wywieziony poza granicę państwa, może być uznany za zmarłego po upływie trzech lat od końca roku kalendarzowego, w którym według istniejących wiadomości jeszcze żył, nie wcześniej jednak niż po upływie dwóch lat od końca roku kalendarzowego, w którym działania wojenne zostały zakończone.
W tej konkretnej sprawie MSWiA wprost zaś przyznało (na podstawie informacji z Instytutu Pamięci Narodowej), że do zamordowania sędziego doszło już na wiosnę 1940 r. MSWiA stwierdziło jednak jednocześnie, że z tego faktu wynika, że sędzia nigdy nie mógł powrócić na terytorium Polski w jej powojennych granicach, co uniemożliwia przyznanie prawa do rekompensaty. Ostatecznie wojewoda mazowiecki oraz minister spraw wewnętrznych i administracji odmówili przyznania rekompensaty, dlatego sprawa trafiła na wokandę. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie (WSA) oddalił skargę wnuka sędziego. Podkreślił, że orzeczenie sądu spadku jest dokumentem wiążącym dla organu i nie może on go zignorować samodzielnie ustalając inną datę zgonu osoby zaginionej, gdyż nie jest do tego powołany.
Sędziowie podkreślali, że ustalanie dat śmierci ofiar wojny jest skomplikowane. W normalnych okolicznościach chwilą śmierci jest czas stwierdzony przez lekarza w akcie zgonu, który jest następnie odnotowywany w księgach stanu cywilnego (akt zgonu). Podczas działań wojennych fakt śmierci i jej moment, nie są absolutnie pewne (albo mimo niewątpliwej śmierci akt zgonu nie został sporządzony). Z tego powodu przewidziane zostały instytucje "uznania za zmarłego" i "stwierdzenia zgonu". Uznanie za zmarłego polega na sądowym (nieprocesowym) ustaleniu faktu oraz chwili śmierci osoby zaginionej. Następuje to po upływie określonego czasu od ostatniej wiadomości o życiu zaginionego. Orzeczenie sądu ma charakter konstytutywny, gdyż dopiero wraz z jego uprawomocnieniem się następują skutki uznania za zmarłego. Jednakże orzeczenie takie wywołuje skutki prawne wstecz (ex tunc), to znaczy od określonej w nim chwili śmierci.
Od uznania za zmarłego należy odróżnić stwierdzenie zgonu. Instytucja stwierdzenia zgonu ma zastosowanie w sytuacji, gdy śmierć osoby jest niewątpliwa, ale akt zgonu nie został sporządzony. Orzeczenie sądu ma charakter deklaratoryjny, tj. stwierdza jedynie istnienie określonego stanu prawnego. W postanowieniu uznającym za zmarłego bądź stwierdzającym zgon chwila śmierci powinna być dokładnie określona.
Z art. 31 kodeksu cywilnego wynika domniemanie, że zaginiony zmarł w chwili oznaczonej w orzeczeniu o uznaniu za zmarłego, to znaczy w chwili, która według okoliczności jest najbardziej prawdopodobna. W przypadku braku jakichkolwiek danych wskazuje się pierwszy dzień terminu, z którego upływem uznanie za zmarłego stało się możliwe. Jedynym dokumentem, który wiarygodnie i w sposób wiążący określa datę zgonu jest prawomocne orzeczenie sądu – czyli w tej konkretnej sprawie tytuł wykonawczy sądu z 1947 r.
Konkluzje urzędników i WSA były jednak zbieżne - sędzia nie mógł się w żaden sposób repatriować do Polski Ludowej, nie zrobiły też tego jego żona i córka, które uciekły do Generalnego Gubernatorstwa już w zimie 1940 r., zaraz po aresztowaniu Armińskiego przez NKWD (same nie będąc jeszcze właścicielkami nieruchomości zabużańskich, gdyż nie nabyły one ich jeszcze wtedy drogą spadkobrania).
NSA w środę nakazał jednak ponowne dogłębne zbadanie całej sprawy, uchylając nie tylko wyrok WSA, ale również decyzje administracyjne obu instancji (wyrok NSA z 16 września 2026 r., I OSK 1963/23). Sprawa będzie się więc ponownie toczyć w urzędzie wojewódzkim.
Rzeczywiste losy ofiar wojny (w tym moment i okoliczności ich zgonów) można też jednak ustalić dla mniej znanych osób niż przedwojenni sędziowie SN. Dobrym przykładem jest Aleksander Dutkowski (1901-1945), przed wojną nauczyciel chemii w Warszawie, w trakcie okupacji zaś wytwórca ładunków wybuchowych dla ruchu oporu oraz uczestnik tajnego nauczania. W 1943 r. trafił na Pawiak, a potem do obozów koncentracyjnych. Jechał do Auschwitz (numer więzienny 119233) transportem opisanym przez Tadeusza Borowskiego w szkolnej lekturze „Pożegnanie z Marią”, a w obozowej stolarni dostał miejsce pracy po właśnie zbiegłym wtedy zza drutów Witoldzie Pileckim. Potem Dutkowski trafił jeszcze do kilku obozów, ale zmarł pod koniec wojny z wycieńczenia.
Dwie różne daty zgonu Dutkowskiego wynikały z informacji z niemieckiego archiwum obozowego i prywatnych zapisków współwięźnia Kazimierza Sobkowicza, który powiadomił rodzinę o tragicznych losach kolegi (i prawdziwej dacie zgonu) w prywatnym liście napisanym po wojnie. Informacje o więźniu na administrowanym przez Instytut Pamięci Narodowej (IPN) portalu www.straty.pl pochodzą aż z czterech różnych archiwów bądź indeksów (w tym o orzeczeniu sądu grodzkiego), a ponadto mają dodatkowe szczegóły opisane przez jego wnuczkę.
Inny przykład to wojenne losy Czesława Wojewódzkiego (1903-1945). Na ścianie kościoła parafialnego w Baboszewie (woj. mazowieckie) znajduje się tablica z nazwiskami ofiar II wojny światowej z tej gminy. Wśród nich jest właśnie Wojewódzki, który zniknął z domu rodzinnego już w 1940 r. i ta data figuruje na pamiątkowej tablicy. Tymczasem Wojewódzki został zatrzymany przez Gestapo dopiero w 1943 r., trafił do obozu Stutthof i tam zginął w styczniu 1945 r. Bliscy dowiedzieli się o tym z Internetu i – następnie – oficjalnej informacji przesłanej na ich prośbę z muzeum obozowego.
Jednym z hitów wśród poszukiwaczy przeszłości są obecnie losy przodków na frontach pierwszej wojny światowej (1914-1918). Dostępnych przez internet do różnych baz danych – zarówno dawnych obozów koncentracyjnych, Fundacji takich jak "Karta" bądź Polsko-Niemieckie Pojednanie, archiwów cywilnych, wojskowych bądź prywatnych, jest coraz więcej. Coraz więcej jest też skanów różnych dokumentów (zwłaszcza ksiąg metrykalnych urodzin, małżeństw i zgonów), a także forów genealogiczno-historycznych takich jak www.genealodzy.pl, na których zainteresowani wymieniają się informacjami i poszukują śladów przodków.
Linki w tekście artykułu mogą odsyłać bezpośrednio do odpowiednich dokumentów w programie LEX. Aby móc przeglądać te dokumenty, konieczne jest zalogowanie się do programu. Dostęp do treści dokumentów LEX jest zależny od posiadanych licencji.
