Poszukiwanie skarbów bez pozwoleń dopiero za dwa lata

Dopiero 1 stycznia 2027 r. ma wejść w życie kontrowersyjna zmiana w ustawie o ochronie zabytków, która znosi obowiązek uzyskiwania pozwoleń wydawanych przez wojewódzkiego konserwatora zabytków na prowadzenie poszukiwań ukrytych lub porzuconych zabytków, przy użyciu urządzeń elektronicznych lub technicznych. Prezydent podpisał ustawę przesuwająca termin.

To już kolejny raz, gdy zmiana jest przesuwana - ustawa miała wejść w życie w zeszłym roku. Zgodnie z nowelizacją została odroczona do 1 stycznia 2027 roku. Ma to zapewnić przygotowanie urzędów na przyjmowanie zgłoszeń o poszukiwaniach. Zmiana dotyczy przede wszystkim detektorami metali, poszukujących amatorsko metalowych zabytków, w tym zabytków archeologicznych, takich jak monety i ozdoby z metali szlachetnych czy broń z różnych epok historycznych, w szczególności z czasów II wojny światowej. Jak uzasadnia rząd -   nowa data wejścia w życie ustawy zapewni administracji, która zajmuje się ochroną zabytków, właściwy czas na przygotowanie się do stosowania jej przepisów oraz zapobiegnie nadmiernym wydatkom budżetu państwa.

Krytyka ekspertów i archeologów 

Kontrowersyjną ustawę uchwalono w 2023 r. i już raz przesuwano datę jej wejścia w życie. Nowelizacja znosi obowiązek uzyskiwania pozwolenia od konserwatora zabytków i wprowadza uproszczoną procedurę zgłoszenia przez aplikację mobilną lub e-PUAP. Celem jest ułatwienie działalności hobbystom, którzy dotąd musieli długo czekać na decyzję administracyjną. Jednak zmiany spotkały się z ostrą krytyką środowiska ekspertów i archeologów. Ich zdaniem nowa procedura będzie trudna do egzekwowania, zwłaszcza w kontekście przestarzałych baz danych archeologicznych i braku odpowiednich narzędzi cyfrowych.

Pojawiają się też obawy, że konserwatorzy zabytków zostaną przeciążeni napływem zgłoszeń, co w praktyce może prowadzić do tzw. milczącej zgody, a tym samym – do utraty kontroli nad poszukiwaniami. Krytycy podnoszą również fakt, że zmiany wprowadzono jako projekt poselski, co pozwoliło ominąć pełne konsultacje społeczne.

Podczas prac nad nowelizacją w Senacie senator Halina Bieda (KO), która była sprawozdawcą senackiej Komisji Kultury i Środków Przekazu przypomniała, że w MKiDN przygotowywana jest "duża nowelizacja" ustawy o ochronie zabytków i opiece nad zabytkami.

- Nie została jeszcze dopięta, dlatego aby nie wszedł w życie zapis, który budził niepokój w środowisku muzealników, archeologów, nastąpiła zmiana terminu vacatio legis na 1 stycznia 2027  - mówiła.

Bożena Żelazowska, wiceminister MKiDN poinformowała, że powstał zespół, który będzie pracował nad zmianami do ustawy. Ma on rozpocząć prace jeszcze w tym miesiącu.