Kiedy i jak można pozbawić bliskich prawa do zachowku. Samo pominięcie w testamencie nie wystarczy
Samo pominięcie dziecka czy małżonka w testamencie nie oznacza, że nie dostanie on nic ze spadku. Nawet jeśli spadkodawca przekaże cały majątek wybranej osobie, pozostali bliscy mogą domagać się zapłaty zachowku. Nie oznacza to jednak, że prawo chroni ich w każdej sytuacji, niezależnie od tego, jak traktowali spadkodawcę - piszą Dominika Bielska i Julia Mochocka z kancelarii prawnej Octo Legal.
Co w sytuacji, gdy dziecko przez lata nie interesowało się schorowanym rodzicem, odmawiało mu pomocy albo całkowicie zerwało z nim kontakt? Czy mimo takiego zachowania nadal może żądać pieniędzy po jego śmierci? Prawo przewiduje sposoby pozbawienia bliskich zachowku, ale nie wystarczy zwykła niechęć czy rodzinny konflikt.
Najbardziej znanym rozwiązaniem jest wydziedziczenie, ale nie jedynym. W grę wchodzi również umowne zrzeczenie się dziedziczenia lub samego zachowku, a w określonych sytuacjach także sądowe uznanie za niegodnego dziedziczenia. Które z tych rozwiązań rzeczywiście pozwala pozbawić bliskich zachowku i na jakie pułapki trzeba uważać?
Wydziedziczenie w testamencie
Nie wystarczy, że spadkodawca nie chce, aby jego dziecko czy małżonek otrzymali po nim jakiekolwiek pieniądze. Nawet wyraźne zapisanie w testamencie, że dana osoba ma zostać wydziedziczona, nie zawsze przyniesie oczekiwany skutek. Wydziedziczenie nie jest bowiem sposobem na ukaranie nielubianego członka rodziny, lecz instytucją pozwalającą pozbawić go prawa do zachowku wyłącznie z konkretnych powodów.
Podstawą może być przede wszystkim uporczywe niewywiązywanie się z obowiązków rodzinnych, np. wieloletnie, świadome unikanie kontaktu z rodzicem czy odmowa pomocy w ciężkiej chorobie. Wydziedziczenie jest również możliwe, gdy bliski uporczywie postępuje wbrew woli spadkodawcy w sposób sprzeczny z zasadami współżycia społecznego, np. przez długi czas dopuszcza się poważnych, społecznie nagannych zachowań, mimo sprzeciwu spadkodawcy. Trzecią podstawą jest umyślne przestępstwo przeciwko życiu, zdrowiu lub wolności spadkodawcy albo bliskiej mu osoby, a także rażąca obraza czci. Chodzi więc m.in. o przemoc, groźby karalne czy szczególnie dotkliwe znieważanie.
Nie każdy rodzinny konflikt daje jednak podstawę do wydziedziczenia. Nawet wieloletni brak kontaktu z rodzicem może okazać się niewystarczający, zwłaszcza gdy to sam rodzic doprowadził do zerwania relacji. Znaczenie ma więc nie tylko zachowanie osoby wydziedziczonej, ale również przyczyny rodzinnego konfliktu.
Na skuteczność wydziedziczenia może wpłynąć również przebaczenie. Jeżeli spadkodawca przebaczył bliskiemu jego zachowanie, nie może skutecznie pozbawić go zachowku z tej przyczyny. Przebaczenie nie wymaga przy tym żadnego formalnego oświadczenia – może wynikać również z zachowania spadkodawcy, jeżeli świadczy ono o rzeczywistym puszczeniu doznanych krzywd w niepamięć.
Kto może żądać zachowku po wydziedziczeniu dziecka? Pułapka, o której zapominają testatorzy
Wydziedziczenie dziecka nie zawsze oznacza koniec problemów z zachowkiem. Spadkodawca może skutecznie pozbawić syna czy córkę tego prawa, a mimo to po jego śmierci pojawią się osoby uprawnione do zapłaty. Wszystko dlatego, że prawo do zachowku mogą zachować dzieci wydziedziczonego, czyli wnuki spadkodawcy. I to nawet wtedy, gdy ich rodzic nadal żyje.
Wyobraźmy sobie sytuację, w której ojciec wydziedzicza syna, ponieważ ten przez wiele lat nie utrzymywał z nim kontaktu i nie interesował się jego losem. Syn ma jednak dwoje dzieci. Choć sam został skutecznie pozbawiony zachowku, jego dzieci mogą wystąpić z roszczeniami wobec osób zobowiązanych do zapłaty. W efekcie spadkobiercy, którzy mieli zgodnie z wolą zmarłego otrzymać cały majątek, mogą zostać zobowiązani do wypłaty zachowku wnukom.
Czy można temu zapobiec, wydziedziczając również wnuki? Teoretycznie tak, ale każde z nich musi samodzielnie dać ku temu ustawowy powód. Nie można bowiem pozbawić wnuków zachowku tylko dlatego, że ich rodzic niewłaściwie traktował spadkodawcę. Szczególnie trudne jest to w przypadku małoletnich. Trudno przecież zarzucać kilkuletniemu dziecku uporczywe zaniedbywanie obowiązków rodzinnych, jeśli brak kontaktu z dziadkiem wynikał z decyzji dorosłych.
Niegodność dziedziczenia – czy można pozbawić bliskiego zachowku po śmierci spadkodawcy (art. 928 k.c.)
Co się dzieje w sytuacji, gdy spadkodawca nie zdążył nikogo wydziedziczyć w testamencie, a zachowanie krewnego względem zmarłego było rażąco naganne? Tutaj z pomocą przychodzi instytucja uznania za niegodnego dziedziczenia. Jest to prawna alternatywa dla wydziedziczenia, z której można skorzystać po śmierci spadkodawcy.
Nie mówimy tu o dowolnych sytuacjach życiowych, lecz o zamkniętym, ustawowym katalogu przewinień. Niegodność można orzec, gdy potencjalny spadkobierca umyślnie dopuścił się ciężkiego przestępstwa przeciwko spadkodawcy, nakłonił go podstępem lub groźbą do sporządzenia bądź odwołania testamentu albo przeszkodził mu w dokonaniu tych czynności, bądź umyślnie sfałszował, zniszczył czy ukrył testament. Podstawą niegodności może być również uporczywe uchylanie się od obowiązku alimentacyjnego wobec spadkodawcy, określonego co do wysokości orzeczeniem, ugodą lub umową, albo uporczywe uchylanie się od obowiązku sprawowania nad nim pieczy.
Z żądaniem uznania za niegodnego trzeba wystąpić do sądu w ciągu roku od dnia, w którym dowiedzieliśmy się o przyczynie niegodności, ale nie później niż trzy lata od otwarcia spadku.
Jeśli sąd wyda wyrok uznający spadkobiercę za niegodnego, skutki dla takiego krewnego są daleko idące. Prawo traktuje go tak, jakby w ogóle nie dożył otwarcia spadku. W ten sposób zostaje on pozbawiony własnego prawa do zachowku.
Zrzeczenie się dziedziczenia, czyli jak uregulować kwestię zachowku za życia spadkodawcy (art. 1048 k.c.)
Wydziedziczenie to radykalny krok, często związany z poważnym konfliktem rodzinnym. Prawo oferuje jednak ugodową alternatywę, która wymaga współpracy obu stron jeszcze za życia spadkodawcy. Mowa o umowie o zrzeczenie się dziedziczenia. Instytucja ta polega na dobrowolnym zrzeczeniu się praw do przyszłego spadku (w tym prawa do zachowku) przez ustawowego spadkobiercę. Strony mogą również ograniczyć taką umowę wyłącznie do zrzeczenia się prawa do zachowku, w całości lub w części, bez rezygnacji z samego dziedziczenia. Dla swojej ważności czynność ta wymaga zachowania formy aktu notarialnego.
O ile przy klasycznym wydziedziczeniu w testamencie prawo do zachowku mogą zachować dzieci wydziedziczonego, o tyle umowne zrzeczenie się dziedziczenia może mieć szersze skutki. Z zasady skutkuje ono wyłączeniem z dziedziczenia nie tylko samego zrzekającego się krewnego, ale również wszystkich jego zstępnych.
Czytaj więcej w LEX: Praktyczne aspekty umowy o zrzeczenie się dziedziczenia
Kwestie dowodowe - jak obronić wydziedziczenie przed sądem?
Wpisanie przyczyny wydziedziczenia do testamentu to dopiero połowa sukcesu. Trzeba będzie jeszcze wykazać, że zarzucane zachowania rzeczywiście miały miejsce. Nawet testament sporządzony u notariusza nie przesądza o tym, że wskazane w nim powody wydziedziczenia są prawdziwe.
Dlatego o dowodach warto pomyśleć jeszcze za życia spadkodawcy. Pomocne mogą być wiadomości SMS, e-maile pokazujące bezskuteczne próby kontaktu, zeznania osób znających sytuację rodzinną czy dokumentacja medyczna potwierdzająca, że spadkodawca potrzebował opieki. Znaczenie mogą mieć również rachunki za zapewnioną opiekę lub dokumenty świadczące o niewykonywaniu obowiązków alimentacyjnych.
Szczególnie skomplikowane bywają sprawy dotyczące zerwania więzi rodzinnych. Sam fakt, że dziecko przez kilkanaście lat nie odwiedzało rodzica, nie musi jeszcze oznaczać, że wydziedziczenie było uzasadnione. Sąd będzie musiał ustalić, dlaczego kontakty ustały i czy sam spadkodawca nie przyczynił się do tej sytuacji.
Czy można pozbawić bliskich zachowku przez darowiznę lub umowę dożywocia?
Wielu spadkodawców żyje w błędnym przekonaniu, że wystarczy jeszcze za życia rozdać cały majątek, aby niechciany krewny nie miał już z czego żądać spłaty. Nic bardziej mylnego. Przekazanie majątku w drodze zwykłej darowizny nie eliminuje automatycznie praw osób uprawnionych do zachowku.
Zgodnie z przepisami, darowizny dokonane za życia spadkodawcy są co do zasady po jego śmierci doliczane do tak zwanego substratu zachowku – czystej wartości spadku, czyli tego, co zmarły faktycznie zostawił, powiększonej o wartość darowizn podlegających doliczeniu.
Dzięki temu uprawniony krewny może dochodzić zachowku nawet wtedy, gdy spadkodawca wcześniej przekazał komuś np. nieruchomość. W określonych sytuacjach roszczenie może być kierowane także bezpośrednio do osoby obdarowanej.
Od tej reguły istnieją wyjątki. Do substratu zachowku nie dolicza się drobnych darowizn i chodzi tu przede wszystkim o prezenty o niewielkiej wartości. Drugim bardzo ważnym wyjątkiem są darowizny dokonane na rzecz osób, które nie są spadkobiercami zmarłego ani nie są uprawnione do zachowku, pod warunkiem, że od momentu ich przekazania do śmierci spadkodawcy upłynęło ponad 10 lat. Termin ten nie działa w ten sam sposób w przypadku darowizn na rzecz spadkobierców lub osób uprawnionych do zachowku – takie darowizny mogą być uwzględniane nawet po upływie kilkudziesięciu lat.
Inaczej wygląda jednak sytuacja w przypadku umowy o dożywocie. Ponieważ w świetle prawa jest to umowa odpłatna, w której przeniesienie własności nieruchomości następuje w zamian za zobowiązanie do zapewnienia zbywcy dożywotniego utrzymania, nie stanowi ona zwykłej darowizny. Z tego powodu wartość nieruchomości przekazanej na podstawie umowy dożywocia nie jest doliczana do substratu zachowku. Może to być zatem skuteczny sposób na ograniczenie przyszłych roszczeń, ale nie daje automatycznej gwarancji uniknięcia sporu. Istotne jest bowiem, czy zawarta umowa rzeczywiście miała charakter dożywocia, czy jedynie pod taką nazwą ukryto darowiznę.
Zobacz też w LEX: Jakie darowizny nie podlegają doliczeniu do zachowku?
Czy zachowek można ograniczyć?
Sąd może zastosować rozwiązania chroniące osoby zobowiązane do zapłaty zachowku przed nagłym i nadmiernym obciążeniem finansowym. Analizując sytuację majątkową oraz osobistą obu stron, na żądanie zobowiązanego sąd może odroczyć termin płatności zachowku, rozłożyć należność na raty, a nawet obniżyć jego wysokość.
W wyjątkowych sytuacjach znaczenie może mieć również klauzula zasad współżycia społecznego. Może ona stanowić podstawę obrony przed roszczeniem, którego dochodzenie w konkretnych okolicznościach byłoby nadużyciem prawa.
Zakończenie – jak skutecznie uniknąć sporów o zachowek?
Przekonanie spadkodawcy, że określony członek rodziny nie powinien otrzymać po nim żadnego majątku, nie wystarczy, aby pozbawić go prawa do zachowku. Wydziedziczenie musi mieć konkretną, zgodną z prawem przyczynę, którą będzie można udowodnić przed sądem.
Nie zawsze trzeba sięgać po wydziedziczenie. Jeżeli członkowie rodziny są gotowi do porozumienia, dobrym rozwiązaniem może być umowne zrzeczenie się dziedziczenia lub samego zachowku. Pozwala ono uporządkować sprawy majątkowe jeszcze za życia przyszłego spadkodawcy, zamiast pozostawiać ich rozstrzygnięcie sądowi.
Warto przy tym pamiętać, że pozbawienie zachowku jednej osoby nie zawsze zamyka sprawę. Z roszczeniami mogą wystąpić jej dzieci, a znaczenie mogą mieć również darowizny dokonane wiele lat wcześniej. Dlatego planując przekazanie majątku, warto spojrzeć na sytuację całej rodziny, a nie tylko osoby, którą chce się pominąć. W przeciwnym razie testament, który miał zapobiec rodzinnym sporom, może stać się ich początkiem.
Dominika Bielska, adwokat, senior associate, kancelaria prawna Octo Legal, Dział Prawa Gospodarczego i Sporów
Julia Mochocka, paralegal, kancelaria prawna Octo Legal, Dział Prawa Gospodarczego i Sporów
