Trudna droga do odszkodowań dla poszkodowanych w zamachu w Krakowie

Osoby ranne w ataku na Rynku Głównym w Krakowie oraz bliscy osób, które zginęły, nie zostają bez żadnej pomocy, choć droga do pełnego odszkodowania będzie w tej sprawie trudniejsza niż zwykle. W praktyce najważniejsze będą państwowa kompensata dla ofiar przestępstw, świadczenia z ZUS oraz ewentualne prywatne ubezpieczenia poszkodowanych.

Co do zasady osoby ranne w zamachu w Krakowie mogą dochodzić odszkodowania i zadośćuczynienia.

- Kodeks cywilny oferuje tym osobom pełen katalog roszczeń – zarówno odszkodowanie za szkodę majątkową, jak i zadośćuczynienie za krzywdę. Problemem nie jest jednak brak podstawy prawnej, tylko to, od kogo realnie te pieniądze wyegzekwować – mówi dr Kamil Szpyt, radca prawny prowadzący własna kancelarię.

Kamil Szpyt tłumaczy, że jeżeli chodzi o odszkodowanie, to podstawą będzie tutaj art. 444 par. 1 k.c., w oparciu o który można dochodzić m.in. zwrotu wszystkich kosztów leczenia, rehabilitacji, leków, dojazdów, sprzętu i opieki (także opieki sprawowanej nieodpłatnie przez rodzinę). Z kolei podstawą do dochodzenia zadośćuczynienia będzie art. 445 par. 1 k.c., umożliwiający uzyskanie rekompensaty za ból i cierpienie (w tym rozstrój zdrowia psychicznego, np. PTSD). Z kolei członkowie najbliższej rodziny osób zabitych w zamachu mogą dochodzić zadośćuczynienia w oparciu o art. 446 par. 4 k.c., a jeżeli osoby te doznały ciężkiego i trwałego uszkodzenia ciała lub wywołania rozstroju zdrowia, skutkującego niemożnością nawiązania lub kontynuowania więzi rodzinnej (np. stan wegetatywny), sąd może przyznać najbliższym członkom rodziny poszkodowanego odpowiednią sumę tytułem zadośćuczynienia pieniężnego za doznaną krzywdę (art. 446 par. 2 k.c.).

W praktyce możliwości dochodzenia odszkodowania są ograniczone

Problemem może być realne wyegzekwowanie tych środków, bowiem sprawca nie żyje.

- Co do zasady jego majątkowe zobowiązania przechodzą na spadkobierców na podstawie art. 922 par. 1 k.c. Z tym, że z doniesień prasowych wynika, że przed dokonaniem zamachu najprawdopodobniej zabił również najbliższych członków rodziny, czyli potencjalnych spadkobierców (rodziców i siostrę). Oczywiście, mogą pojawić się kolejni spadkobiercy. Natomiast przypuszczam, że sprawca raczej nie pozostawił po sobie milionowego spadku, stąd ciężko liczyć na jego przyjęcie wprost czy nawet z dobrodziejstwem inwentarza, tylko raczej będzie odrzucany – mówi dr Kamil Szpyt.

- Jeśli ktoś został ranny w trakcie pracy, to osobie takiej przysługuje zasiłek chorobowy, jednorazowe odszkodowanie z ZUS i ewentualnie renta wypadkowa (ustawa z 30 października 2002 r. o ubezpieczeniu społecznym z tytułu wypadków przy pracy i chorób zawodowych). Stosowne świadczenia mają również osoby, które doznały wypadku w drodze do lub z pracy – zwraca uwagę dr Szpyt.

Poszkodowanym warto również sprawdzić własne polisy, na przykład ubezpieczenie na życie, NNW, polisy grupowe w pracy czy ubezpieczenia dołączone do produktów bankowych.

- Mogą one przewidywać świadczenie za uszczerbek na zdrowiu lub śmierć, choć należy zwrócić uwagę na ich warunki, bo niektóre polisy wyłączają zdarzenia o charakterze terrorystycznym – mówi Agnieszka Ryznar, prezes Votum Odszkodowania SA.

Ubezpieczyciel sprawcy nie odpowiada za strzelanie

Z kolei odszkodowanie od zakładu ubezpieczeń, gdzie sprawca miał komunikacyjną polisę OC, w przypadku strzelania raczej nie wchodzi w grę.

- Z obowiązkowego OC posiadacza pojazdu wypłaca się odszkodowanie za szkody wyrządzone w związku z ruchem pojazdu. Samo to, że kierujący działał umyślnie, nie wyłącza odpowiedzialności ubezpieczyciela. Gdyby ktoś celowo wjechał samochodem w ludzi, ubezpieczyciel wypłaciłby świadczenia poszkodowanym, a następnie mógłby dochodzić ich zwrotu od sprawcy. W Krakowie obrażenia spowodowały jednak strzały, a nie ruch samochodu, który służył sprawcy jedynie do przemieszczania się. Dlatego OC komunikacyjne co do zasady nie będzie tu źródłem odszkodowania – wyjaśnia radca prawny Agnieszka Ryznar.

Paweł Stykowski, radca prawny (Studio Prawnicze Paweł Stykowski Kancelaria Radcy Prawnego), tłumaczy, że wynika to wprost z definicji ruchu pojazdu, dodanej dwa lata temu w art. 2 ust. 1 pkt 12b) ustawy o ubezpieczeniach obowiązkowych w ramach wdrożenia kolejnej wersji unijnej Dyrektywy Komunikacyjnej. Przed wejściem w życie tego przepisu (6 listopada 2024 r.) polskie sądy miały tendencję do uznawania, że OC posiadaczy pojazdów mechanicznych obejmuje również szkody wyrządzone przez urządzenia zamontowane na pojazdach specjalistycznych, służące do celów inne niż komunikacyjne. Jedna ze znanych spraw sądowych dotyczyła sytuacji, gdy dwa ciągniki z podpiętymi kosiarkami pracowały na jednym polu i spod jednej z kosiarek wyleciał kamień uderzając w kierowcę drugiego ciągnika – Sąd Najwyższy uznał, że taka szkoda jest objęta ubezpieczeniem odpowiedzialności cywilnej posiadaczy pojazdów mechanicznych (OC ppm).

-  Już wtedy krytykowałem takie wyroki, wskazując na zupełnie inną funkcję OC ppm oraz absurdalność takiego poglądu, który prowadziłby do uznania, że osoby postrzelone w czasie działań wojennych z zamontowanego na aucie karabinu mogłyby domagać się zadośćuczynienia od ubezpieczyciela z OC ppm. Myślałem o wojnie w Ukrainie i że nikt nie będzie próbował twierdzić, że istotnie OC ppm należy rozumieć tak szeroko, teraz jednak widzę w mediach społecznościowych wpisu sugerujące, że ubezpieczyciel OC ppm powinien odpowiadać za szkody wyrządzone strzałami z karabinu – mówi Paweł Stykowski.

Zgodnie z korzystną dla poszkodowanych interpretacją sprawca używałby pojazdu w ruchu, a przemieszczanie się samochodem było elementem realizacji ataku.

- Samochód umożliwiał mu szybkie dotarcie do kolejnych miejsc, ostrzeliwanie osób i oddalanie się z miejsca przestępstwa. Można zatem próbować wykazać funkcjonalny i przyczynowy związek pomiędzy użyciem pojazdu a powstałymi szkodami. Natomiast obawiam się, że wysuwanie podobnych roszczeń wobec ubezpieczyciela pojazdu w tym stanie faktycznym przez osoby postrzelone obarczone byłoby naprawdę wysokim ryzykiem niepowodzenia – uważa dr Kamil Szpyt.

Szkodę związaną z ruchem pojazdu poniósł natomiast właściciel auta, w które sprawca wjechał tuż przed jego ujęciem, czyli tutaj w grę wchodzi odszkodowanie z OC komunikacyjnego sprawcy. Podobnie będzie, jeśli samochód sprawcy podczas śmiertelnego rajdu uszkodził jakieś mienie, np. ogródki czy stoiska. 

Szansa na państwową kompensatę

Rozwiązaniem dla poszkodowanych, którzy nie mogą uzyskać realnego zaspokojenia w oparciu o bardziej „tradycyjne” roszczenia cywilistyczne z uwagi na śmierć sprawcy, może być świadczenie od państwa.

- Mowa tutaj o kompensacie uregulowanej w ustawie z dnia 7 lipca 2005 r. o państwowej kompensacie przysługującej ofiarom niektórych czynów zabronionych. Przysługuje ona m.in. osobom, które na skutek czynu zabronionego poniosły śmierć lub doznały ciężkiego uszczerbku na zdrowiu, naruszenia czynności narządu ciała lub rozstroju zdrowia, trwających dłużej niż siedem dni, jak również osobom najbliższym tych poszkodowanych – małżonkom lub osobom pozostającą z ofiarą we wspólnym pożyciu, wstępnym lub zstępnym ofiary oraz osobom pozostającą z ofiarą w stosunku przysposobienia. Może ona objąć utracone zarobki lub inne środki utrzymania, koszty związane z leczeniem i rehabilitacją oraz koszty pogrzebu – wskazuje dr Szpyt.

Kompensatę przyznaje się jedynie wówczas i w takiej wysokości, w jakiej osoba uprawniona nie może uzyskać pokrycia utraconych zarobków, innych środków utrzymania lub kosztów, od sprawcy lub sprawców czynu zabronionego, z tytułu ubezpieczenia lub ze środków pomocy społecznej, niezależnie od tego, czy sprawca lub sprawcy czynu zabronionego zostali ustaleni. Są jednak ograniczenia kwotowe: kompensata nie może przekroczyć 25 000 zł, a gdy ofiara poniosła śmierć – kwoty 60 000 zł.

- Wniosek składa się do sądu rejonowego właściwego dla miejsca zamieszkania osoby uprawnionej. Może go złożyć również prokurator, a prokuratura udziela informacji i udostępnia formularz. Na złożenie wniosku jest czas do trzech lat od ujawnienia się skutków czynu, nie dłużej jednak niż pięć lat od zdarzenia. Sąd wypłaca kompensatę w ciągu miesiąca od uprawomocnienia się orzeczenia. Przy pilnych wydatkach na leczenie, rehabilitację lub pogrzeb można wnioskować o wypłatę części kwoty jeszcze w trakcie postępowania. Z kompensaty mogą skorzystać także cudzoziemcy, jeżeli na stałe mieszkają w Polsce lub w innym państwie Unii Europejskiej – mówi Agnieszka Ryznar.

Policjanci mają szansę na świadczenie

Jak mówi Kamil Szpyt, bohaterscy policjanci, którzy brali udział w akcji, najprawdopodobniej będą mogli ubiegać się o świadczenia odszkodowawcze, o których mowa w ustawie z dnia 4 kwietnia 2014 r. o świadczeniach odszkodowawczych przysługujących w razie wypadku lub choroby pozostających w związku ze służbą.

Przysługuje ono funkcjonariuszowi policji, który doznał stałego lub długotrwałego uszczerbku na zdrowiu wskutek wypadku albo choroby. Za taki wypadek uznaje się nagłe zdarzenie wywołane przyczyną zewnętrzną, powodujące uraz lub śmierć, które nastąpiło podczas m.in. wykonywania lub w związku z wykonywaniem obowiązków służbowych, jak również ratowania lub w związku z ratowaniem ludzi z grożącego niebezpieczeństwa (art. 3 ust. 1 pkt 1 i 5).