Sąd Okręgowy w Koninie przedstawił Izbie Cywilnej zagadnienie wymagające podjęcia uchwały. Sprawa dotyczy problemu, czy w sytuacji gdy w skład spadku wchodzi udział spadkodawcy w majątku objętym małżeńską wspólnością ustawową, do dokonania działu spadku niezbędne jest uprzednie albo jednoczesne z działem spadku, połączone w tym samym postępowaniu, przeprowadzenie podziału majątku wspólnego. Także wtedy gdy przeprowadzone postępowanie o dział spadku nie uzasadnia wniosku, aby dochodziło do nakładów, wydatków oraz innych świadczeń z majątku wspólnego na majątek odrębny lub odwrotnie? Problem polegał w tej sprawie na tym, że w trakcie dokonania działu spadku zmarł małżonek spadkodawczyni.
Dział spadku
Jak przypomniał sąd przedstawiający zagadnienie prawne, w orzecznictwie Sądu Najwyższego ugruntowany jest pogląd, że w wypadku gdy w skład spadku wchodzi udział spadkodawcy w majątku objętym małżeńską wspólnością ustawową, do dokonania działu spadku niezbędne jest uprzednie albo jednoczesne z działem spadku, połączone w tym samym postępowaniu, przeprowadzenie podziału majątku wspólnego (chyba że zapadł już prawomocny wyrok rozstrzygający o żądaniu ustalenia nierównych udziałów małżonków w majątku wspólnym oraz o żądaniach zwrotu wydatków, nakładów i innych świadczeń z majątku wspólnego na majątek odrębny lub odwrotnie albo że częściowy dział spadku nie dotyczy udziału spadkodawcy w majątku wspólnym – uchwała SN z 2 marca 1972 r., III CZP 100/71.
Czytaj też w LEX: Metodyka pracy sędziego w sprawach działowych >
W systemie LEX znajdziesz zagadnienie powiązane z tym artykułem:
Postępowanie nieprocesowe w sprawach z zakresu prawa rodzinnego
Najczęściej czytane w temacie:
Czytaj więcej w systemie informacji prawnej LEX
To zagadnienie zawiera:
Najczęściej czytane w temacie:
Czytaj więcej w systemie informacji prawnej LEX
Trzeba ustalić udział spadkobiercy
W orzecznictwie wskazywano, że przewidziane w art. 43 par. 2 kodeksu rodzinnego i opiekuńczego żądanie ustalenia nierównych udziałów w majątku wspólnym może być dochodzone w drodze powództwa. Albo na podstawie art. 567 par. 1 k.p.c. w postępowaniu o podział majątku wspólnego po ustaniu wspólności ustawowej. Nie ma natomiast podstawy do orzekania o żądaniu ustalenia nierównych udziałów w postępowaniu o dział spadku po jednym z małżonków.
Sąd Okręgowy nie znalazł jednocześnie analogicznego do art. 567 k.p.c. przepisu w odniesieniu do nieprocesowego postępowania o dział spadku. Dopóki zatem nie zostanie przesądzone, jakie są ostatecznie udziały spadkodawcy i jego małżonka w majątku wspólnym, dopóty nie jest możliwe ustalenie przez sąd składu i wartości spadku (skoro równe udziały małżonków w majątku wspólnym są do tej chwili hipotetyczne). Dział spadku mógłby nastąpić, gdyby pomimo nieprzeprowadzenia uprzednio postępowania o podział majątku wspólnego żądanie ustalenia nierównych udziałów zostało już rozstrzygnięte prawomocnym wyrokiem. W przeciwnym razie niezbędne byłoby uprzednie lub jednoczesne – połączone w jednym postępowaniu z działem spadku – dokonanie podziału majątku wspólnego.
Po prawomocnym dokonaniu tego podziału żądanie ustalenia nierównych udziałów nie mogłoby już nastąpić ze względu na swoistą prekluzję (upływ terminów).
Zobacz też linię orzeczniczą w LEX: Skutki prawne zbycia przedmiotu lub udziału w przedmiocie wchodzącym w skład majątku wspólnego małżonków po ustaniu wspólności majątkowej przez jednego z małżonków bez zgody drugiego >
Rozliczenia wydatków i nakładów
W orzecznictwie wskazywano również na rozliczenia wynikające z wydatków, nakładów i innych świadczeń poczynionych z majątku wspólnego na majątek odrębny oraz poczynionych z majątku odrębnego na majątek wspólny. Sąd Okręgowy, przywołując art. 45 par. 1 kodeku rodzinnego, wskazał, że dopóki nie nastąpi przesądzenie co do wymienionych w tym przepisie zwrotów, dopóty nie jest możliwe ustalenie składu i wartości dzielonego spadku
Sąd drugiej instancji nie zakwestionował poprawności zaprezentowanego powyżej stanowiska judykatury. Miał wątpliwość, czy jest ono aktualne zawsze, gdy w skład spadku wchodzi udział w majątku, który był objęty wspólnością małżeńską. W kontekście ewentualnych zwrotów z tytułu nakładów, wydatków oraz innych świadczeń z majątku wspólnego na majątek odrębny lub odwrotnie sąd okręgowy podkreślił, że ani wnioskodawczyni, ani uczestnicy nie zgłaszali twierdzeń, z których wynikałoby, iż czynione były nakłady albo wydatki z majątku wspólnego na majątek osobisty jednego z małżonków lub odwrotnie.
Zobacz też w LEX: Rozwód i jego konsekwencje – majątek wspólny, opieka nad dziećmi, alimenty >
Sąd zaznaczył, że nie ma obowiązku prowadzenia z urzędu dochodzeń w celu ustalenia, czy małżonkowie mieli jeszcze inne składniki majątkowe niż te, na które wskazali uczestnicy.
W tej konkretnej sprawie, jak stwierdził sąd okręgowy, zarówno z twierdzeń uczestników, jak również z przeprowadzonego postępowania dowodowego nie wynika, aby poczynione były nakłady lub wydatki z majątku wspólnego na majątek osobisty jednego z małżonków, które sąd powinien uwzględnić z urzędu.
Zobacz też linię orzeczniczą w LEX: Podstawy rozliczania przez sąd nakładów w postępowaniu o podział majątku wspólnego małżonków >
Sąd drugiej instancji doszedł do wniosku, że śmierć małżonka spadkodawczyni, która nie wytaczała powództwa o rozwód ani nie występowała o orzeczenie separacji, uzasadnia stwierdzenie, że nie zachodzi nawet hipotetyczna możliwość ustalenia nierównych udziałów małżonków w majątku wspólnym. Ewentualne przeprowadzenie podziału majątku wspólnego spadkodawczyni nie miałoby wpływu na ustalenie składu i wartości dzielonego spadku.
Zobacz też linię orzeczniczą w LEX: Ustalanie przez sąd składu majątku w postępowaniu o podział majątku wspólnego małżonków >
Podział majątku wraz z działem spadku
Stąd też pojawia się wątpliwość, czy przyjmowany w judykaturze wymóg połączenia w jednym postępowaniu sprawy o dział spadku ze sprawą o podział majątku wspólnego po ustaniu wspólności majątkowej małżeńskiej nie stanowi w takiej sytuacji wyłącznie przejawu nadmiernego formalizmu.
Jednocześnie sąd przedstawiający zagadnienie prawne nie wykluczył możliwości, że w przypadku, gdyby w sprawie przeprowadzono jednocześnie postępowanie o podział majątku wspólnego, doszłoby do zgłoszenia przez uczestników roszczeń dotyczących zwrotu nakładów z majątku wspólnego. Jak podkreślił, swoista prekluzja na zgłoszenie wskazanych roszczeń jest związana z prawomocnym postanowieniem o podziale majątku wspólnego, a nie postanowieniem o dziale spadku.
Sygnatura akt III CZP 28/25
Czytaj też w LEX: Umowa podziału majątku, działu spadku oraz zniesienia współwłasności mająca za przedmiot nieruchomość >
Cena promocyjna: 84.16 zł
|Cena regularna: 99 zł
|Najniższa cena w ostatnich 30 dniach: 79.2 zł
