TK: Brak możliwości złożenia przez obowiązanego zażalenia na decyzję w sprawie zabezpieczenia niezgodny z konstytucją

Trybunał Konstytucyjny uznał 25 marca, że brak możliwości zaskarżenia postawienia sądu w przedmiocie zabezpieczenia przez osobę, która nie jest stroną postępowania rozpoznawczego i której przepisy nie przyznają przymiotu strony postępowania zabezpieczającego, jest niezgodny z konstytucją.

W sprawie o sygnaturze SK 21/23 Trybunał Konstytucyjny orzekł, że:

1. Art. 357 par. 2(1) ustawy z dnia 17 listopada 1964 r. – Kodeks postępowania cywilnego w zakresie, w jakim nie obejmuje obowiązanego, który nie ma statusu strony albo interwenienta ubocznego w postępowaniu rozpoznawczym, jest niezgodny z art. 45 ust. 1 i art. 78 Konstytucji Rzeczypospolitej Polskiej. 
2. Art. 741 par. 1 ustawy – Kodeks postępowania cywilnego w zakresie, w jakim nie przewiduje możliwości wniesienia zażalenia na postanowienie o udzieleniu zabezpieczenia przez obowiązanego, który nie ma statusu strony albo interwenienta ubocznego w postępowaniu rozpoznawczym, jest niezgodny z art. 45 ust. 1 i art. 78 Konstytucji.

Trybunał umorzył postępowanie w pozostałym zakresie.

Stan faktyczny sprawy

Sprawa, którą zajmował się TK, ma swój początek w 2019 roku, kiedy skarżący na podstawie przysądzenia własności w ramach postępowania egzekucyjnego stał się właścicielem lokalu mieszkalnego.

Dotychczasowa lokatorka rzeczonego mieszkania (i była właścicielka) wystąpiła z powództwem przeciwko gminie o ustalenie prawa do zawarcia umowy najmu lokalu socjalnego oraz wstrzymanie wprowadzenia w posiadanie i opróżnienia lokalu. W pozwie został zgłoszony wniosek o zabezpieczenie powództwa poprzez wstrzymanie wykonania postanowienia sądu rejonowego z 5 sierpnia 2019 r. o przysądzeniu własności na rzecz skarżącego. Sąd tego zabezpieczenia udzielił.

Skarżący zażądał doręczenia mu – jako obowiązanemu – odpisu postanowienia o udzieleniu zabezpieczenia. Po jego otrzymaniu skarżący wniósł o sporządzenie uzasadnienia tego orzeczenia. Sąd rejonowy odrzucił ten wniosek - uznał, że nie jest on stroną procesu, mimo że jest jednocześnie obowiązanym przez zabezpieczenie. Sąd wskazał, że okoliczność, iż „w drodze postępowania egzekucyjnego [skarżący] stał się (…) właścicielem lokalu, którego dotyczy żądanie pozwu, jak i postanowienie o udzielenie zabezpieczenia, nie oznacza (…), że należy traktować go «jak» stronę procesu. Niezależnie od tego, że postępowanie o udzieleniu zabezpieczenia faktycznie zobowiązuje [skarżącego] do zaniechania czynności w celu wprowadzenia go w posiadanie i opróżnienie lokalu, [skarżącemu] nie przysługuje status strony procesu, nie występuje on też jako interwenient uboczny i dlatego nie jest uprawniony do żądania sporządzenia uzasadnienia postanowienia o udzieleniu zabezpieczenia”.

Skarżący wniósł zażalenie na powyższe postanowienie, które zostało oddalone.

Czego dotyczyła skarga do TK?

Na środowej rozprawie pełnomocnik skarżącego - Piotr Wiśniewski - wskazał, że zasadniczym problemem poruszonym w skardze jest to, „czy sąd może wydać postanowienie, które bezpośrednio ingeruje w sferę praw określonej osoby, a następnie odmówić tej osobie nawet prawa do poznania motywów rozstrzygnięcia i do jego zaskarżenia, tylko dlatego, że nie została ona formalnie nazwana stroną postępowania rozpoznawczego”.

W ocenie skarżącego norma wywodzona z zaskarżonych przepisów pozbawia bowiem obowiązanego zabezpieczeniem (czyli rozstrzygnięciem wpadkowym), który jednocześnie nie ma statusu strony ani interwenienta ubocznego w postępowaniu rozpoznawczym, możliwości uzyskania uzasadnienia postanowienia o udzieleniu zabezpieczenia oraz w konsekwencji jego zaskarżenia, a tym samym godzi w konstytucyjne prawo do sądu oraz gwarantowane przez ustrojodawcę prawo do zaskarżenia orzeczeń wydanych w pierwszej instancji.

TK: Brak możliwości złożenia przez obowiązanego zażalenia na decyzję w sprawie zabezpieczenia niezgodny z konstytucją

W ocenie Trybunału Konstytucyjnego ustawodawca – regulując postępowanie wpadkowe, jakim jest postępowanie zabezpieczające – nie może tracić z pola widzenia przedstawionych wyżej konstytucyjnych wymogów sprawiedliwej procedury sądowej, która w równej mierze odnosi się do postępowania głównego, jak i postępowań wpadkowych. Tymczasem zakwestionowane przez skarżącego art. 357 par. 2(1) oraz art. 741 par. 1 k.p.c. tego wymogu i to w realiach rozpatrywanej sprawy nie spełniają. Skoro bowiem obowiązany (jak skarżący – bez statusu strony w postępowaniu rozpoznawczym) dowiaduje się w ogóle o zabezpieczeniu dopiero z niemożliwego do zaskarżenia postanowienia sądu, to dochodzi do pozbawienia obowiązanego możliwości obrony swych praw, które z kolei gwarantuje mu art. 64 ust. 1 Konstytucji. Brak możliwości poznania motywów, a w konsekwencji – zaskarżenia przez obowiązanego postanowienia o udzieleniu zabezpieczenia, implikuje niezgodność z konstytucyjnym standardem rzetelnego postępowania, gdyż skutkuje pozbawieniem obowiązanego możliwości realizacji prawa do wysłuchania. Nie ma on żadnej prawnej możliwości podważenia podstaw zabezpieczenia, które zostało przeciwko niemu skierowane. W istocie rzeczy chodzi tu więc nie tyle o zaskarżalność w ścisłym tego słowa znaczeniu, ile o brak w dyspozycji obowiązanego jakiegokolwiek środka prawnego, za pomocą którego tenże obowiązany mógłby podnieść zarzuty wskazujące na pierwotny brak podstaw zabezpieczenia. Z pewnością środkiem takim nie jest uprawnienie do żądania uchylenia lub zmiany prawomocnego postanowienia, którym udzielono zabezpieczenia (art. 742 k.p.c.), gdyż żądanie takie jest uzasadnione jedynie wówczas, gdy odpadnie lub zmieni się przyczyna zabezpieczenia.

Możliwe jest pewne zróżnicowanie sytuacji uprawnionego i obowiązanego, a w szczególności rezygnacja z pełnej symetrii i paralelności dostępnych tym podmiotom środków procesowych. Nie jest jednak konstytucyjnie dopuszczalne całkowite i nieodwracalne wyłączenie obowiązanego od udziału w postępowaniu w przedmiocie zabezpieczenia i pozbawienie go w ten sposób prawa do poznania motywów, którymi kierował się sąd przy udzieleniu zabezpieczenia oraz wysłuchania obowiązanego poprzez możliwość złożenia przez niego zażalenia na zabezpieczenie - wskazał TK.

Skutek wyroku

Skutkiem wyroku z 25 marca 2026 r. w sprawie SK 21/23 nie jest utrata mocy obowiązującej art. 357 par. 2(1) oraz art. 741 par. 1 k.p.c. jako jednostek redakcyjnych w całości, a tylko orzeczenie o niekonstytucyjności tych przepisów w zakresach, które zostały wskazane w sentencji orzeczenia Trybunału.

Skład orzekający Trybunału: Prezes TK Bogdan Święczkowski - przewodniczący,  sędzia TK Andrzej Zielonacki – sprawozdawca, sędzia TK Jakub Stelina, sędzia TK Wojciech Sych, sędzia TK Rafał Wojciechowski.

Czytaj też: Prof. Załucki: Sędzia TK nie ślubuje przed kimkolwiek, bo są wymogi ustawowe i konstytucyjne >