Wprowadzone niedawno przepisy o wprowadzeniu do prokuratur stanowiska asystenta prokuratora nie przewidują wymogu posiadania przez nich wykształcenia prawniczego. Dla porównania asystenci sędziów muszą ukończyć studia prawnicze, a w praktyce często są nimi osoby także po odbytej aplikacji sądowej, które czekają na etat sędziego. Dysproporcja pomiędzy wymogami dotyczącymi asystentów sędziów i asystentów prokuratorskich jest więc ogromna, a zarobki obu grup takie same. Asystenci prokuratorów mają prawo wykonywania szeregu specjalistycznych czynności z upoważnienia prokuratora (np. przesłuchiwania świadków, sporządzania decyzji kończących postępowanie przygotowawcze), co w praktyce oznacza możliwość ich wykonywanie przez osoby nie mające żadnego pojęcia o prawie.

Możliwość zatrudniania w prokuraturach: rejonowych, okręgowych i apelacyjnych i Prokuraturze Krajowej asystentów prokuratorów wprowadziła nowelizacja ustawy z dnia 29 czerwca 2007 r. - Prawo o ustroju sądów powszechnych oraz niektórych innych ustaw, w tym ustawy o prokuraturze (Dz. U. Nr 136, poz. 959). Według ustawy o prokuraturze, asystenci prokuratora mogą działać w zastępstwie i na podstawie pisemnego upoważnienia prokuratora. Są oni uprawieni do: wykonywania nadzoru nad dochodzeniami, wykonywania niektórych czynności procesowych (np. przesłuchiwania świadka, zatrzymania rzeczy i przeszukania, oględzin, eksperymentu). Ponadto asystenci prokuratora są uprawnieni do samodzielnego wykonywania czynności administracyjnych w postępowaniu przygotowawczym prowadzonym przez prokuraturę oraz mogą przygotowywać decyzje to postępowanie kończące. Uszczegółowienie zakresu kompetencji asystentów prokuratora znajduje się w rozporządzeniu Ministra Sprawiedliwości z dnia 26 września 2007 r. w sprawie szczegółowego zakresu i sposobu wykonywania czynności przez asystentów prokuratorów (Dz.U. nr 180, poz. 1282). W myśl przepisów tego rozporządzenia, asystenci prokuratora m.in. powinni zwracać szczególną uwagę na: poprawną realizację celów i kierunku postępowania przygotowawczego, szybkość i trafność podejmowania pierwszych czynności po otrzymaniu zawiadomienia o przestępstwie, prawidłowość przeprowadzenia i udokumentowania dowodów, zakres przedmiotowy i podmiotowy postępowania. Ponadto asystenci prokuratora badają poziom czynności procesowych oraz wydanych w toku dochodzenia zarządzeń i postanowień i – jak wspomniałam wyżej – sporządzają projekty decyzji kończących postępowanie przygotowawcze.

W myśl przepisów asystentem prokuratora może być osoba mająca obywatelstwo polskie, która ukończyła wyższe studia w Polsce i uzyskał tytuł magistra lub studia zagraniczne uznane w Polsce. Aby zostać asystentem prokuratora, nie jest więc konieczne ukończenie wyższych studiów prawniczych, wystarczy ukończenie jakiegokolwiek innego kierunku. Ponadto, aby zostać asystentem prokuratora trzeba ukończyć 24 lata i odbyć staż urzędniczy w sądzie lub w prokuraturze albo spełniać warunki do zwolnienia od odbywania tego stażu, określone w przepisach o pracownikach sądów i prokuratury, bądź być zatrudnionym w prokuraturze jako urzędnik na stanowisku specjalisty przez okres co najmniej dwudziestu czterech miesięcy.

Dla porównania asystenci przydzielani do pomocy sędziom muszą legitymować się (poza innymi warunkami) ukończeniem wyższych studiów prawniczych. W praktyce asystentami sędziów są osoby, które poza studiami prawniczymi ukończyły aplikację sądową, zdały egzamin sędziowski i z braku etatów sędziego zostały asystentami sędziów. Dysproporcja pomiędzy wymogami dotyczącymi wykształcenia asystentów sędziów i prokuratorów jest więc ogromna. Warte podkreślenia jest, że mimo tej różnicy, zarobki obu grup asystentów są takie same. Asystent prokuratora w Prokuraturze krajowej i prokuraturze apelacyjnej może zarobić od 3015 do 3450 zł. (tyle samo zarabiają asystenci sędziów w sądach apelacyjnych), asystenci prokuratora w prokuraturze okręgowej mogą liczyć na zarobki w kwocie od 2690 do 3010 zł. (tyle samo otrzymują asystenci sędziów w sądach okręgowych), zaś asystenci prokuratora w prokuraturze rejonowej mają najniższe stawki, bo zarabiają od 2370 do 2685 zł. (tyle same otrzymują asystenci sędziów w sądach rejonowych). Kwoty powyższe wynikają z rozporządzenia Ministra Sprawiedliwości z dnia 16 stycznia 2008 r. w sprawie wynagrodzenia asystentów prokuratorów (Dz.U. nr 14, poz. 88) oraz rozporządzenia Ministra Sprawiedliwości z dnia 27 czerwca 2006 r. w sprawie wynagrodzenia asystentów sędziów (Dz.U. nr 125, poz. 872).

Można mieć uzasadnione wątpliwości co do braku wymogu posiadania wyższego wykształcenia przez asystentów prokuratorów, skoro wykonują oni szereg specjalistycznych czynności, dla których wiedza o prawie jest niezbędna, jak np. sporządzanie aktów oskarżenia, czy tez nadzór nad dochodzeniami. Z uwagi na specyfikę wykonywanych czynności budzi wiele wątpliwości, czy osoby nie mające podstawowej wiedzy prawniczej są w stanie je rzetelnie wykonywać. Ze względu na fakt wykonywanie wielu czynności w zastępstwie prokuratora, asystenci prokuratorów powinni posiadać wyższe kwalifikacje, aniżeli pracownicy administracji biurowej w prokuraturze.

Czy brak wymogu ukończenia wyższych studiów prawniczych przez asystentów prokuratorów jest wpadką i niedopatrzeniem ze strony Ministerstwa Sprawiedliwości? Resort sprawiedliwości odpiera zarzuty o błąd i twierdzi, że brak wymogu posiadania przez asystentów prokuratora wyższego wykształcenia prawniczego to zabieg celowy. W odpowiedzi na interpelację poselską (nr 2019) Ministerstwo Sprawiedliwości stwierdziło, że resort nie prowadzi prac legislacyjnych dotyczących zmian wymogów, jakie powinni spełniać kandydaci na asystentów prokuratorów.

Resort sprawiedliwości tłumaczy, że brak wprowadzenia wymogu wyższego wykształcenia prawniczego dla asystentów prokuratorskich wynika ze specyfiki funkcji prokuratora. Chodzi o to, że prowadzenie przez prokuratora śledztwa w postępowaniu przygotowawczym i konieczność poszukiwania dowodów wymaga często posiadania specjalistycznej wiedzy z różnych dziedzin nauki (np. w sprawach o przestępstwa gospodarcze, dla prawidłowego prowadzenia czynności dowodowych przydatna, a często konieczna jest wiedza z zakresu nauk ekonomicznych). Resort sprawiedliwości podkreśla, że wiedza z poszczególnych dyscyplin naukowych jest niezbędna już na etapie poszukiwania i utrwalania dowodów, co nierozłącznie wiąże się też z procesem ich weryfikacji w aspekcie przydatności w procesie karnym. Z uwagi na to – dla zapewnienia prawidłowego toku postępowania przygotowawczego – niezbędne jest uzyskanie przez prokuratora wsparcia w postaci asystenta dysponującego fachową wiedzą w dziedzinach, w których uzyskanie odpowiednio wysokiego poziomu kompetencji wymaga ukończenia studiów wyższych.  Jeśli chodzi o wykonywanie przez asystentów prokuratora specjalistycznych czynności, ja np. przesłuchiwanie świadków resort stwierdził, że czynności te są często wykonywane przez tzw. nieprokuratorskie organy ścigania, jak np. policjantów, którzy w przeważającej części nie posiadają wyższego wykształcenia prawniczego. Natomiast w prokuraturach asystenci wykonują czynności z upoważnienia i w zastępstwie prokuratora, co – zdaniem Ministerstwa Sprawiedliwości – powinno wykluczać sytuacje przeprowadzania czynności procesowych przez osoby nieposiadające wystarczających kompetencji.

Jednocześnie resort sprawiedliwości przyznał, że ze względu na krótki czas od wprowadzenia w prokuraturach funkcji asystenta prokuratora nie można stwierdzić, czy w praktyce nie okaże się niezbędna zmiana przepisów i wprowadzenie dla kandydatów na to stanowisko obowiązku posiadania wyższego wykształcenia prawniczego.  Z kolei przy okazji odpowiedzi na interpelację poselską (nr 1920) Ministerstwo Sprawiedliwości poinformowało, że przeważającą większość asystentów prokuratorów stanowią osoby legitymujące się dyplomem ukończenia studiów prawniczych, przy czym część z nich to egzaminowani aplikanci prokuratorscy. Spośród obecnie zatrudnionych asystentów jedynie 6 ukończyło studia inne niż prawnicze.

Na koniec warto wspomnieć, że na razie nie wiadomo, ile wyniesienie liczba etatów na stanowisko asystenta prokuratora w 2009 r. Wszystko będzie zależało od przyznanych na ten cel środków w ustawie budżetowej. Ministerstwo Sprawiedliwości rozwiewa też nadzieje osób, chcących zostać asystentami prokuratorów, jak i samych prokuratorów na to, że każdy z nich będzie mógł korzystać z pomocy asystenta. Taki komfort pracy dla prokuratorów nie będzie możliwy także docelowo – przyznaje resort sprawiedliwości. Przesądza o tym treść § 2 ust. 1 wskazanego już wyżej rozporządzenia ministra sprawiedliwości z dnia 26 września 2007 r. w sprawie szczegółowego zakresu i sposobu wykonywania czynności przez asystentów prokuratorów. Zgodnie z tym przepisem asystenci są przydzielani prokuratorom, którzy wykonują obowiązki związane z prowadzeniem lub nadzorowaniem postępowań przygotowawczych w sprawach karnych. Tym samym prawo do korzystania z pomocy asystenta w prokuraturach apelacyjnych, okręgowych i rejonowych nie przysługuje prokuratorom, którym powierzone zostały zadania z innego zakresu (udział w postępowaniu sądowym w sprawach karnych, udział w postępowaniu administracyjnym oraz w postępowaniu przed sądami administracyjnymi, realizacji zadań związanych ze sprawami cywilnymi, rodzinnymi, opiekuńczymi itp.).

Ponadto, jak podkreśla Ministerstwo Sprawiedliwości, celem wskazanego wyżej rozporządzenia nie było doprowadzenie do przydzielenia każdemu prokuratorowi asystenta. Świadczy o tym przepis § 2 ust. 2 rozporządzenia z 26 września 2007 r., który przewiduje, że jedna osoba może pełnić obowiązki asystenta trzech prokuratorów.