Zgodnie z ogólnymi przepisami bhp, pracodawca jest obowiązany zapewnić organizację pracy i stanowisk pracy w sposób zabezpieczający pracowników przed zagrożeniami wypadkowymi oraz oddziaływaniem czynników szkodliwych dla zdrowia i uciążliwościami. W praktyce oznacza to obowiązek likwidacji (w miarę technicznych i ekonomicznych możliwości) zagrożeń dla zdrowia i życia pracowników głównie przez stosowanie bezpiecznych technologii, urządzeń, materiałów i substancji.

Jeżeli natomiast, ze względu na aktualny poziom techniki lub rodzaj procesu pracy, likwidacja zagrożeń nie jest możliwa, pracodawca powinien zastosować rozwiązania organizacyjne i techniczne, w tym odpowiednie środki ochrony zbiorowej, ograniczające wpływ tych zagrożeń na zdrowie i bezpieczeństwo pracowników. 

Środki ochrony to obowiązek pracodawcy i pracownika

Zgodnie z art. 211 pkt 4 ustawy Kodeks pracy, przestrzeganie przepisów i zasad bhp, w szczególności stosowanie środków ochrony zbiorowej, a także przydzielonych środków ochrony indywidualnej oraz odzieży i obuwia roboczego zgodnie z ich przeznaczeniem, jest podstawowym obowiązkiem pracownika.

Czytaj w LEX: Obowiązek stosowania środków ochrony zbiorowej, używania środków ochrony indywidualnej oraz odzieży i obuwia roboczego zgodnie z ich przeznaczeniem >

Natomiast ich zapewnienie należy do podstawowych obowiązków pracodawcy, co wynika z art. 207 par. 2 uKp. Przepis ten stanowi, że jest on obowiązany chronić zdrowie i życie pracowników przez zapewnienie bezpiecznych i higienicznych warunków pracy przy odpowiednim wykorzystaniu osiągnięć nauki i techniki. Pracodawca ma też obowiązek organizować pracę w sposób zapewniający bezpieczne i higieniczne warunki pracy. 

Zobacz procedurę w LEX: Odpowiedzialność pracodawcy za przestępstwa w zakresie bhp >

 


Dbanie o bhp leży w interesie pracownika 

Środki ochrony zbiorowej przeznaczone są do jednoczesnej ochrony grupy ludzi, w tym pojedynczych osób, przed niebezpiecznymi i szkodliwymi czynnikami występującymi pojedynczo lub łącznie w środowisku pracy. Są to rozwiązania techniczne stosowane w pomieszczeniach pracy, maszynach i innych urządzeniach. Obowiązek stosowania środków ochrony zbiorowej oraz ich używanie zgodnie z przeznaczeniem leży w bezpośrednim interesie pracownika. Takimi środkami są m.in. osłony lub urządzenia, które:

  • zapobiegają dostępowi do stref niebezpiecznych,
  • powstrzymują ruchy elementów niebezpiecznych, zanim pracownik znajdzie się w strefie niebezpiecznej,
  • nie pozwalają na uruchomienie elementów niebezpiecznych, jeśli pracownik znajduje się w strefie niebezpiecznej,
  • zapobiegają naruszeniu normalnych warunków pracy maszyn i innych urządzeń technicznych.

Zobacz procedurę w LEX: Monitorowanie stanu bezpieczeństwa i higieny pracy >

Do grupy środków ochrony zbiorowej zalicza się także np.:

  • rusztowania robocze i ochronne,
  • siatki chroniące przed upadkiem z wysokości,
  • balustrady i pomosty robocze.

Dbanie o bezpieczny i higieniczny stan pomieszczeń pracy i wyposażenia technicznego, a także o sprawność środków ochrony zbiorowej i ich stosowanie zgodnie z przeznaczeniem jest zadaniem osoby kierującej pracownikami (art. 212 pkt 4 uKp). Natomiast na pracowniku ciąży obowiązek stosowania się do poleceń przełożonych w tym zakresie. Trzeba też zwrócić uwagę, że pracownik może powstrzymać się od wykonywania pracy, jeśli warunki pracy nie odpowiadają przepisom bezpieczeństwa i higieny pracy i stwarzają bezpośrednie zagrożenie dla jego zdrowia lub życia albo gdy wykonywana praca grozi takim niebezpieczeństwem innym osobom. Jeśli powstrzymanie się od wykonywania pracy nie usuwa zagrożenia, pracownik ma prawo się oddalić. Powinien on jednak niezwłocznie zawiadomić o tym swojego przełożonego. W takich sytuacjach, Kodeks pracy chroni pracownika przed negatywnymi konsekwencjami ze strony pracodawcy. Stosownie bowiem do treści art. 210 par. 2(1) uKp, pracownik nie może ponosić jakichkolwiek niekorzystnych dla niego konsekwencji z powodu powstrzymania się od pracy lub oddalenia się z miejsca zagrożenia. 

Czytaj także: Mniej kontroli PIP u pracodawców, ale problemów nie brakuje, zwłaszcza z BHP i wynagrodzeniami >>>

Pracownik nie płaci za środki ochrony indywidualnej  

Dopiero, gdy ograniczenie zagrożeń w wyniku zastosowania rozwiązań organizacyjnych i technicznych nie jest wystarczające, pracodawca jest obowiązany zapewnić pracownikom środki ochrony indywidualnej. Powinny one być odpowiednie do rodzaju i poziomu zagrożeń. Zgodnie z definicją zawartą w rozporządzeniu Ministra Pracy i Polityki Socjalnej z 26 września 1997 r. w sprawie ogólnych przepisów bezpieczeństwa i higieny pracy, środki ochrony indywidualnej to wszelkie środki noszone lub trzymane przez pracownika w celu jego ochrony przed jednym lub większą liczbą zagrożeń związanych z występowaniem niebezpiecznych lub szkodliwych czynników w środowisku pracy, w tym również wszelkie akcesoria i dodatki przeznaczone do tego celu.

Czytaj w LEX: Obowiązek dostarczenia środków ochrony indywidualnej oraz odzieży i obuwia roboczego >

Pracodawca informuje pracowników o istniejących zagrożeniach, w szczególności o zagrożeniach, przed którymi chronić ich będą środki ochrony indywidualnej oraz przekazuje informacje o tych środkach i zasadach ich stosowania. Przykładowymi środki ochrony indywidualnej są:

  • odzież ochronna, np. kombinezony, fartuchy, ochraniacze, kurtki i spodnie ostrzegawcze;
  • środki ochrony głowy, np. hełmy ochronne, berety;
  • środki ochrony oczu i twarzy, np. osłony, przyłbice, okulary; 
  • środki ochrony układu oddechowego, np. sprzęt filtrujący;
  • środki ochrony słuchu, np. nauszniki, hełmy;
  • środki ochrony kończyn górnych, np. ochraniacze, rękawice;
  • środki ochrony kończyn dolnych, np. kalosze, ochraniacze, saperki;
  • środki ochrony przed upadkiem w wysokości. np. uprzęże, linki bezpieczeństwa;
  • dermatologiczne środki ochrony indywidualnej, np. maści, pasty.

W przypadku występowania więcej niż jednego zagrożenia i konieczności jednoczesnego stosowania kilku środków ochrony indywidualnej - środki te powinny dać się dopasować względem siebie bez zmniejszenia ich właściwości ochronnych.

Czytaj w LEX: Zasady doboru środków ochrony indywidualnej >

Zgodnie z art. 237(6) uKp, środki ochrony indywidualnej zabezpieczające przed działaniem niebezpiecznych i szkodliwych dla zdrowia czynników występujących w środowisku powinny zostać dostarczone pracownikom nieodpłatnie. Ponadto na pracodawcy ciąży obowiązek nieodpłatnego dostarczenia odzieży i obuwia roboczego, które spełnia wymagania określone w Polskich Normach(art. 237(7) uKp). Obowiązek ten dotyczy sytuacji, w których odzież własna pracownika może ulec zniszczeniu lub znacznemu zabrudzeniu albo gdy jest to konieczne ze względu na wymagania technologiczne, sanitarne lub bezpieczeństwa i higieny pracy. Kodeks pracy przewiduje, że pracodawca nie może dopuścić pracownika do pracy bez środków ochrony indywidualnej oraz odzieży i obuwia roboczego, przewidzianych do stosowania na danym stanowisku pracy

Zobacz procedurę w LEX: Przydział odzieży i obuwia roboczego >

Dostarczane pracownikom do stosowania środki ochrony indywidualnej powinny:

  1. być odpowiednie do istniejącego zagrożenia i nie powodować same z siebie zwiększonego zagrożenia;
  2. uwzględniać warunki istniejące w danym miejscu pracy;
  3. uwzględniać wymagania ergonomii oraz stan zdrowia pracownika;
  4. być odpowiednio dopasowane do użytkownika - po wykonaniu niezbędnych regulacji.

Ponadto środki ochrony indywidualnej powinny być przeznaczone do osobistego użytku. Jedynie w wyjątkowych przypadkach mogą być one używane przez więcej niż jedną osobę. Pod warunkiem jednak, że zastosowano działania wykluczające niepożądany wpływ takiego użytkowania na zdrowie lub higienę użytkowników.

 

Do środków ochrony indywidualnej nie zalicza się natomiast:

  • zwykłej odzieży roboczej i mundurów, które nie są specjalnie przeznaczone do zapewnienia bezpieczeństwa i ochrony zdrowia pracownika,
  • środków ochrony indywidualnej używanych przez wojsko, Policję i inne służby utrzymania porządku publicznego,
  • wyposażenia stosowanego przez służby pierwszej pomocy i ratownicze,
  • środków ochrony indywidualnej stosowanych na podstawie przepisów Prawa o ruchu drogowym,
  • wyposażenia sportowego,
  • środków służących do samoobrony lub do odstraszania,
  • przenośnych urządzeń do wykrywania oraz sygnalizowania zagrożeń i naruszania porządku publicznego.

Sprawdź w LEX: Kiedy należy wypłacać ekwiwalent za używanie przez pracowników własnej odzieży? >

Konsekwencje mogą być dotkliwe 

Niestosowanie lub nieprawidłowe używanie środków ochrony indywidualnej bywa przyczyną wypadków. Tak więc obowiązek ich stosowania to nie tyle przymus, ile zdrowy rozsądek. Dlatego kask ochronny na budowie powinien być na naszej głowie, nie zaś na szafce w barakowozie, rękawice ochronne należy zakładać nie dlatego, że jest zimno, lecz dla ochrony rąk przed ostrymi krawędziami, a buty ze stalowym podnoskiem i stalową wkładką przeciwprzebiciową są, być może, mniej wygodne niż stare adidasy, ale trzeba i warto je nosić, ponieważ o wiele skuteczniej chronią nasze stopy przed okaleczeniem. Ponadto uchylanie się przez pracownika od obowiązku stosowania środków ochrony zbiorowej i używania środków ochrony indywidualnej oraz odzieży i obuwia roboczego zgodnie z ich przeznaczeniem może skutkować ukaraniem karą porządkową, a także stanowić podstawę do rozwiązania stosunku pracy.

Sprawdź w LEX:

Czy pracodawca może zwrócić pracownikowi koszt zakupu odzieży roboczej w kwocie wyższej, niż przewiduje to wewnętrzny regulamin? >

Jakie cechy powinny mieć spodnie robocze, w które pracodawca chce wyposażyć pracowników? >

Czy pojęcie "środki ochrony osobistej" oznacza to samo co "środki ochrony indywidualnej"? >