Ustawa o związkach zawodowych wyraźnie rozróżnia utworzenie samego związku zawodowego od kształtowania jego wewnętrznej struktury. Nowy związek zawodowy powstaje z mocy uchwały podjętej przez co najmniej 10 osób uprawnionych do tworzenia związków zawodowych, a następnie wymaga uchwalenia statutu, wyboru komitetu założycielskiego i rejestracji w KRS. Inaczej jest z jednostkami organizacyjnymi związku, który już istnieje i jest zarejestrowany: ich strukturę określają statuty i uchwały związkowe, bo ustawa przyznaje związkom w tym zakresie daleko idącą autonomię.
Związek zawodowy „matka” i jego jednostki organizacyjne
To właśnie dlatego w tego typu sprawie najważniejszy dokument nie zawsze wygląda spektakularnie. Czasami będzie nim statut, czasami uchwała zarządu związku zawodowego „matki”, czasami uchwała 10 osób wykonujących pracę zarobkową u danego pracodawcy, czasami wpis do wewnętrznego rejestru jednostek organizacyjnych, a czasami zestaw tych dokumentów. Kluczowe jest nie to, czy pracodawca lub obserwator zewnętrzny uzna daną formę za „wystarczająco uroczystą”, ale to, czy została zachowana ścieżka przewidziana przez statut danego związku.
Dla oceny skuteczności powołania jednostki organizacyjnej już zarejestrowanego związku zawodowego decydujące jest pytanie, w jaki sposób statut związku zawodowego „matki” przewiduje jej powołanie. Innymi słowy: czy wymagana jest uchwała zarządu związku zawodowego „matki”, czy wymagane jest powołanie „nowego” związku zawodowego i jego wpis do KRS lub czy wymagane jest zrzeszenie się co najmniej 10 osób wykonujących pracę zarobkową i zawiązanie jednostki organizacyjnej w drodze uchwały (art. 12 ust. 1 ustawy)?
W sprawie ZZZA w ZUS niesłusznie dominuje błędne przekonanie, że konieczna jest uchwała zarządu związku zawodowego „matki”, podczas gdy ani statut, ani nawet ustawa nie wymaga dla powstania organizacji związkowej uchwały zarządu (także art. 12 ust. 1 ustawy). Co więcej, w tym konkretnym przypadku statut związku zawodowego „matki” przyznaje zarządowi tego związku prawo do decydowania o przyjęciu jednostki organizacyjnej do związku. Zespolenie kompetencji zarządu związku zawodowego do tworzenia jednostki organizacyjnej i decydowania o jej przyjęciu w skład związku zawodowego wymyka się z ram interpretacji celowościowej i w efekcie stanowi interpretację dowolną, czyli nieuprawnioną.
Czytaj również: Mamy uzasadnienie wyroku w sprawie ZUS kontra b. pracownik-związkowiec>>
Orzecznictwo SN
W orzecznictwie Sądu Najwyższego od lat powraca teza, że postanowienia statutu mają decydujące znaczenie dla stwierdzenia posiadania osobowości prawnej przez jednostkę organizacyjną związku zawodowego (wyrok z dnia 16 lutego 2007 r., sygn. akt II PK 196/06). Sąd Najwyższy podkreślał, że art. 15 ustawy o związkach zawodowych mówiący o tym, że związek zawodowy oraz jego jednostki organizacyjne wskazane w statucie nabywają osobowość prawną z dniem zarejestrowania nie oznacza, że każda jednostka organizacyjna związku musi być osobno rejestrowana przez sąd, lecz rozstrzyga jedynie o momencie nabycia osobowości prawnej przez jednostki wskazane w statucie.
Nowsze orzecznictwo Sądu Najwyższego idzie tym samym tropem. W postanowieniu z dnia 12 kwietnia 2023 r. (sygn. akt II CSKP 783/22) SN wskazał, że tylko związek zawodowy jako taki podlega obowiązkowej rejestracji w KRS, natomiast jednostki organizacyjne związku nie podlegają odrębnemu wpisowi sądowemu, a ich status wynika z regulacji ustawowej, statutu i uchwał właściwych organów związku. To bardzo praktyczna teza: KRS nie jest uniwersalnym testem istnienia każdej struktury związkowej.
Nie oznacza to jednak, że wpis związku zawodowego „matki” do KRS pozostaje bez znaczenia. Przeciwnie, art. 17 ust. 1 ustawy o KRS nakazuje domniemywać, że dane wpisane do Rejestru są prawdziwe. Wpis organizacji związkowej do KRS nie jest więc czystą formalnością. Poprzedza go kontrola wymiaru sprawiedliwości – Sądu rejestrowego, który bada czy dokumenty dołączone do wniosku, w tym dokumenty założycielskie i statut, są zgodne pod względem formy i treści z przepisami prawa.
Wymogi statutowe
W praktyce oznacza to, że jeżeli zarejestrowany statut związku zawodowego „matki” przewiduje określone typy jednostek organizacyjnych oraz mechanizm ich tworzenia albo przyjmowania do struktury związku, to taki statut nie może być traktowany przez pracodawcę jak dowolny dokument prywatny. Jest to statut organizacji ujawnionej w publicznym rejestrze, poddany uprzedniej kontroli Sądu rejestrowego i korzystający z ochrony wynikającej z domniemania prawdziwości danych rejestrowych. Nie jest rolą pracodawcy decydowanie jaki czy jak szczegółowy ww. mechanizm w tym statucie ma być. Jeśli statut przeszedł pozytywnie rejestracyjną kontrolę sądową, oznacza to, że jego postanowienia dotyczące związków „córek” są wystarczające, spełniają wymogi ustawowe.
Także opracowania prawnicze zwracają uwagę, że art. 9 ustawy o związkach zawodowych jest wyrazem autonomii związkowej, a statut nie musi wymieniać każdej jednostki organizacyjnej z nazwy i adresem, jeżeli pozwala zidentyfikować typ takich jednostek oraz mechanizm ich powstawania. W tym ujęciu statut działa jak konstytucja związku: wyznacza organy, kompetencje, typy jednostek i sposób ich działania.
Z perspektywy pracodawcy pokusa jest zrozumiała: jeżeli status organizacji budzi wątpliwości, najprościej byłoby uznać, że organizacji „nie ma”. Pracodawca może kwestionować określone uprawnienia organizacji w przewidzianych procedurach, w szczególności w zakresie liczby członków, ale nie powinien zastępować organów związku w wykładni jego statutu ani prowadzić własnej, pozaproceduralnej „delegalizacji”.
Dotyczy to zwłaszcza sytuacji, w której pracodawca nie kwestionuje samego istnienia zarejestrowanego związku zawodowego „matki”, lecz próbuje zakwestionować skuteczność działania jego jednostki organizacyjnej wyłącznie dlatego, że jednostka ta nie ma osobnego wpisu do KRS. Taka argumentacja pomija, że ustawowy model działania związków zawodowych opiera się na autonomii statutowej. Jeżeli organizacja „matka” została wpisana do KRS, jej statut został przyjęty i ujawniony w ramach procedury rejestrowej, a statut ten przewiduje mechanizm tworzenia albo przyjmowania jednostek organizacyjnych, to ciężar analizy powinien przesunąć się na pytanie, czy zachowano wymogi tego mechanizmu. Sam brak odrębnej rejestracji jednostki organizacyjnej nie może być traktowany jako dowód jej nieistnienia.
Z drugiej strony autonomia związkowa nie oznacza dowolności. Jeżeli statut wymaga uchwały zarządu, rejestracji wewnętrznej albo przyjęcia danej jednostki do struktur związku, to brak takiej czynności może mieć znaczenie. Spór wokół ZZZA w ZUS pokazuje więc dwie zasady naraz: statut ma prymat, ale statut trzeba wykonać.
Dlatego najbezpieczniejsze podsumowanie brzmi: jednostka organizacyjna związku zawodowego zarejestrowanego w KRS nie musi co do zasady sama uzyskiwać odrębnego wpisu do KRS. Musi natomiast spełniać wymogi wynikające z ustawy i, przede wszystkim, ze statutu związku. Jeżeli statut pozwala na powołanie jednostki uchwałą zrzeszających się 10 osób wykonującą pracę zarobkową i ewentualnym wpisem do wewnętrznego rejestru, taka uchwała może być wystarczająca.
W tej sprawie puenta jest więc prosta: mniej magii KRS, więcej czytania statutu. A jeszcze dokładniej: mniej komunikatów o „nieistnieniu związku”, więcej analizy tego, czy zachowano statutową procedurę powołania jednostki organizacyjnej.
Najważniejsze podstawy prawne
- Art. 9 ustawy o związkach zawodowych: statuty oraz uchwały związkowe określają swobodnie struktury organizacyjne związków zawodowych, a zobowiązania majątkowe mogą podejmować wyłącznie statutowe organy struktur posiadających osobowość prawną.
- Art. 12 ustawy o związkach zawodowych: dotyczy utworzenia samego związku zawodowego, a nie każdej jego późniejszej jednostki organizacyjnej; wymaga uchwały co najmniej 10 osób, uchwalenia statutu i wyboru komitetu założycielskiego.
- Art. 13 pkt 7 ustawy o związkach zawodowych: statut określa strukturę organizacyjną związku ze wskazaniem, które jednostki organizacyjne mają osobowość prawną.
- Art. 14 ustawy o związkach zawodowych: obowiązkowej rejestracji w KRS podlega związek zawodowy; przepis dotyczy rejestracji związku jako organizacji, nie odrębnej rejestracji każdej jego wewnętrznej jednostki
- Art. 15 ustawy o związkach zawodowych: związek zawodowy oraz jego jednostki organizacyjne wskazane w statucie nabywają osobowość prawną z dniem zarejestrowania, przy czym orzecznictwo SN interpretuje ten przepis jako regulację momentu nabycia osobowości prawnej, a nie obowiązek odrębnej rejestracji sądowej jednostek.
- Art. 17 ust. 1 ustawy o Krajowym Rejestrze Sądowym: Domniemywa się, że dane wpisane do Rejestru są prawdziwe.
- Art. 23 ustawy o Krajowym Rejestrze Sądowym: Sąd rejestrowy bada, czy dokumenty dołączone do wniosku są zgodne pod względem formy i treści z przepisami prawa.
Magdalena Czech, radca prawny, Dubois i Wspólnicy Kancelaria Adwokacko-Radcowska sp.j.
Amadeusz Borkowski, adwokat, Dubois i Wspólnicy Kancelaria Adwokacko-Radcowska sp.j.
ZZ Związkowa Alternatywa w ZUS jest klientem kancelarii.
