LEX Budownictwo - Promocja miesiąca
Włącz wersję kontrastową
Zmień język strony
Prawo.pl

TSUE zbada, czy pośrednicy mogą brać dwie prowizje

Unijni sędziowie ocenią, czy praktyka pobierania przez pośredników w obrocie nieruchomościami prowizji od obu stron transakcji jest zgodna z przepisami chroniącymi konsumentów. Negatywna odpowiedź na to pytanie oznaczałaby rewolucję rynkową nad Wisłą. W tym kierunku zmierza też rządowa inicjatywa legislacyjna.

dom mieszkanie kluczyki
Źródło: iStock

Pytanie prejudycjalne w tej sprawie zadał Sąd Rejonowy Katowice-Zachód (postanowienie z 2 października 2026 r., II C 527/26, sędzia Michał Surdyk). Pytanie powstało na kanwie sporu pomiędzy kupującym nieruchomość konsumentem a pośrednikiem nieruchomości. Pośrednik najpierw reprezentował sprzedającego nieruchomość, ale następnie zawarł także umowę z zainteresowanym kupnem klientem. W umowie znalazła się klauzula, że pośrednik może reprezentować obie strony tej samej transakcji (sprzedającego i kupującego), a konsument wyraża na to zgodę. Prowizja (już razem z VAT) miała wynieść 3,89 proc. ceny domu, razem miało to być ponad 22 tys. zł. Połowa była płatna od razu, a reszta po realizacji transakcji.

Nabywca zapłacił zaliczkę w wysokości 50 proc. prowizji, ale potem uznał, że pośrednik nie wykonywał należycie umowy (przekazywał nieprawdziwe informacje o stanie faktycznym i prawnym nieruchomości np. w sprawie granic, powierzchni i hipotek przymusowych). Dowiedziawszy się o tych nieprawidłowościach, kupujący odstąpił od umowy pośrednictwa i domagał się zwrotu wpłaconej kwoty. Pośrednik natomiast żądał dopłaty kolejnych 50 proc. prowizji.

Dwie prowizje to konflikt interesów

O co pyta polski sąd? Czy art. 3 ust. 1 dyrektywy 93/13/EWG w sprawie nieuczciwych warunków w umowach konsumenckich należy intepretować w ten sposób, że niedozwolonym postanowieniem umownym jest postanowienie umowy odpłatnego pośrednictwa w obrocie nieruchomościami zawartej przez przedsiębiorcę z konsumentem (niewynegocjowane indywidualnie), które przewiduje, że pośrednik będzie reprezentował obie strony, a konsument wyraża na to zgodę, w sytuacji gdy sprzedający i kupujący nieruchomość mają sprzeczne ze sobą interesy. Sprawa w TSUE ma już nadaną sygnaturę: C-1145/26 (Taski).

W chwili zawierania umowy pośrednictwa pozwany był już agentem właściciela nieruchomości. Jeśli postanowienie przewidujące zgodę konsumenta na reprezentowanie obu stron umowy jest abuzywne, a przez to nie wiąże konsumenta, nieważna jest cała umowa. Jest tak dlatego, że bez zgody konsumenta na działanie w warunkach konfliktu interesów, przedsiębiorca nie mógłby w ogóle reprezentować konsumenta skoro w chwili zawierania umowy reprezentował już drugą stronę transakcji. Nieważność umowy ma z kolei istotne znaczenie dla sprawy o zwrot świadczenia w wyniku odstąpienia przez konsumenta od umowy. W przypadku uznania umowy na nieważną z uwagi na jej abuzywny charakter, przedsiębiorca zobowiązany jest do zwrotu na rzecz konsumenta wszystkiego, co uzyskał w wykonaniu tego zobowiązania – co w realiach niniejszej sprawy stanowi kwotę dochodzoną przez powoda głównego. Jednocześnie na konsumencie nie spoczywa obowiązek zapłaty na rzecz przedsiębiorcy pozostałej części wynagrodzenia, czyli kwoty dochodzonej przez powoda wzajemnego – czytamy w uzasadnieniu wniosku do TSUE.

Choć ustawa z 21 sierpnia 1997 r. o gospodarce nieruchomościami (Dz. U. z 2026 r. poz. 399) nie zakazuje wprost reprezentowania obu stron, to jednak nie są to jedyne przepisy, na podstawie których ocenia się relacje z konsumentem - wzorzec umowy podlega kontroli pod kątem klauzul abuzywnych. Tak wynika z art. 385(1) kodeksu cywilnego.

Czytaj też w LEX: Typowe błędy profesjonalnych pełnomocników w pismach procesowych w sprawach cywilnych >

Standard rynkowy ocierający się o patologię

Katowicki sąd podkreśla, że chciałby jednoznacznie wyjaśnić tę kwestię, gdyż pobieranie prowizji od obu stron transakcji stało się w Polsce w zasadzie standardem rynkowym.

Przyczyną zawarcia tego typu klauzul we wzorcach umownych stosowanych przez pośredników jest dążenie do uzyskania podwójnego wynagrodzenie za wykonanie tych samych czynności pośrednictwa, tj. otrzymania tego wynagrodzenia zarówno od sprzedającego i kupującego nieruchomość, z jednoczesnym wyłączeniem odpowiedzialności cywilnoprawnej przedsiębiorcy za działanie na niekorzyść konsumenta, którego reprezentują – argumentuje sąd.

Sam polski sąd jest zdania, że mamy do czynienia z klauzulą abuzywną. Po pierwsze - prowadzi to do sytuacji, że pośrednik, który pobiera wynagrodzenie za reprezentowanie konsumenta jest zobowiązany do działania także w interesie drugiej strony transakcji, a zatem wbrew interesowi konsumenta.

Nie jest to przy tym tylko hipotetyczna możliwość, ale ryzyko, które materializuje się w każdej tego typu transakcji i jest pewne już w chwili zawierania umowy. W interesie sprzedającego zawsze jest sprzedać nieruchomość za jak najwyższą kwotę i jak najbardziej ograniczyć swoją odpowiedzialność za ewentualne wady fizyczne lub prawne rzeczy, a także wynegocjować z korzyścią dla siebie inne postanowienia umowne. W interesie kupującego zawsze jest kupić nieruchomość za jak najniższą kwotę i zachować pełną odpowiedzialność sprzedającego za ewentualne wady nieruchomości, a także wynegocjować z korzyścią dla siebie inne postanowienia umowne. Zatem pomiędzy kupującym i sprzedającym zawsze zachodzi sprzeczność interesów. Jeśli pośrednik ma podczas wykonywania czynności pośrednictwa uwzględniać interesy obu stron, zawsze musi poświęcić część interesów konsumenta, od którego pobiera wynagrodzenie za reprezentowanie jego interesów, na rzecz interesów drugiej strony transakcji. Tym samym pośrednik nie może działać z pełną lojalnością w stosunku do konsumenta i w pełni w jego interesie, ale pobiera od konsumenta wynagrodzenie za reprezentowanie jego interesów – czytamy w uzasadnieniu postanowienia.

Czytaj też w LEX: Prawo dla pośredników – czyli co każdy pośrednik nieruchomości powinien wiedzieć na temat prawa >

Sąd zwraca również uwagę, że zgoda na działanie w warunkach konfliktu interesów wyłącza odpowiedzialność pośrednika za szkody spowodowane przy działaniu na niekorzyść konsumenta, w sytuacji gdyby - działając wbrew interesowi klienta, ale na korzyść drugiej strony transakcji - wyrządził konsumentowi szkodę.

Przedsiębiorcy, którzy chcą pobierać wynagrodzenie od obu stron transakcji, wpisują do swoich wzorców umownych, że konsument wyraża na to „zgodę”, aby uniknąć odpowiedzialności cywilnoprawnej za działanie na niekorzyść własnego klienta. Gdyby w sprawie nie dochodziło do konfliktu interesów sprzedającego i kupującego i nie istniałoby ryzyko wyrządzenia konsumentowi szkody na skutek działania w interesie drugiej strony transakcji, postanowienie umowne takie jak będące przedmiotem pytania prejudycjalnego byłoby całkowicie zbędne. W żadnym wypadku nie są one wymagane w Polsce przez normy prawa krajowego. Jednakże tego typu klauzule zawierane są we wzorach umownych właśnie dlatego, że prawdopodobieństwo wyrządzenia szkody konsumentowi przez działanie na jego niekorzyść a na korzyść drugiej strony transakcji jest bardzo wysokie, jeśli nie pewne – podkreśla katowicki sąd.

Nadchodzi rynkowa rewolucja

Odpowiedź TSUE, gdyby była zgodna z kierunkiem nakreślonym przez polski sąd, może wywołać bezpośrednie skutki finansowe dla osób, które zawarły podobne umowy z agencjami nieruchomości. Upadłaby cała umowa pośrednictwa (stała się nieważna na gruncie art. 58 par. 3 k.c.). Dla konsumentów oznacza to konkretne korzyści procesowe i majątkowe. Po pierwsze - zwrot prowizji. Konsument mógłby domagać się zwrotu całej wpłaconej prowizji wraz z odsetkami ustawowymi za opóźnienie jako świadczenia nienależnego (art. 405 w zw. z art. 410 k.c.). Po drugie, kupujący nie ma obowiązku dopłacania pozostałej części wynagrodzenia, jeśli pośrednik dochodzi jej przed sądem. Ważna w takich sprawach jest też niezależność od rezultatu: abuzywność ocenia się na moment zawarcia umowy, więc dla jej nieważności nie ma znaczenia, czy transakcja ostatecznie doszła do skutku – podkreśla Paweł Stalski, radca prawny reprezentujący konsumentów w takich sprawach.

Być może jeszcze przed wyrokiem TSUE zakaz podwójnych prowizji wprowadzi ustawodawca. W rządowym projekcie nowelizacji ustawy o gospodarce nieruchomościami (numer w RCL - UD424), przygotowanym przez Ministerstwo Rozwoju i Technologii, przewiduje się zakaz pobierania prowizji od obu stron tej samej transakcji (np. od sprzedającego i kupującego albo od wynajmującego i najemcy). Tak wynika z projektowanego art. 180 ust. 3e ustawy. Pośrednik będzie mógł pobrać wynagrodzenie wyłącznie od tej strony, z którą jako pierwszą zawarł umowę, choć zasada ta będzie dotyczyła tylko transakcji z konsumentami, a nie np. B2B. Projekt jest jeszcze na etapie ustaleń w rządzie.

Czy pośrednik nieruchomości może uzyskać dostęp do uproszczonych wypisów z rejestru gruntów? - sprawdź w LEX >

----------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------

Linki w tekście artykułu mogą odsyłać bezpośrednio do odpowiednich dokumentów w programie LEX. Aby móc przeglądać te dokumenty, konieczne jest zalogowanie się do programu. Dostęp do treści dokumentów LEX jest zależny od posiadanych licencji.

Polecamy książki biznesowe