TSUE: Włoski przetarg może zmienić polską praktykę
Zamawiający nie powinien automatycznie wykluczać oferty zwycięskiego konsorcjum, jeśli problemy prawno-podatkowe ma jeden z jego członków. Trzeba rozważyć, czy konsorcjum może działać bez tego kooperanta – wynika z wyroku Trybunału Sprawiedliwości Unii Europejskiej w sprawie jednego z przetargów kolejowych we Włoszech, podobnego do różnych głośnych polskich przypadków z ostatnich miesięcy.

Chodzi o sprawę C-268/25, dotyczącą przetargu rozpisanego przez Rete Ferroviaria Italiana SpA (RFI), w której zapadł wyrok 12 listopada br. RFI zarządza 16,8 tysiącami kilometrów linii kolejowych i 2000 dworcami na Półwyspie Apenińskim, to taki lokalny odpowiednik PKP PLK, o podobnej genezie, powstały na początku XXI wieku z podziału włoskich państwowych kolei na kilka spółek, aby - zgodnie z wymogami unijnego prawa konkurencji - oddzielić przewozy od zarządu infrastrukturą. To nie jest jednak jedyne podobieństwo z Polską. Eksperci zauważają, że ten „włoski” wyrok TSUE dotyczący dużego przetargu infrastrukturalnego może wpłynąć na stosowanie ustawy z 11 września 2019 r. – Prawo zamówień publicznych (Dz. U. z 2026 r. poz. 793, dalej PZP), zwłaszcza że w ostatnim roku polski rynek budowlany żył kilkoma sprawami głośnych wykluczeń w dużych przetargach infrastrukturalnych spółek Budimex i Mirbud.
Z ziemi włoskiej do Polski
Włoską sprawę można streścić następująco: TSUE musiał odpowiedzieć na pytanie, czy zaległości podatkowe jednego z członków konsorcjum muszą automatycznie prowadzić do wykluczenia wszystkich wykonawców wspólnie ubiegających się o zamówienie. RFI ogłosiło bowiem, że jeden z jego przetargów kolejowych wygrało konsorcjum kilku wykonawców (ETS) z ofertą opiewającą na ok. 299 milionów euro. W skład konsorcjum wchodziła także spółka Sub-Service. Z urzędu skarbowego zamawiający otrzymał jednak informację, że Sub-Service ma zaległości podatkowe. Spółka broniła się, że kwestionuje zobowiązanie i wszczęła w tej kwestii odpowiednie działania prawne, ale nie mogła wykazać, aby uczyniła to przed upływem terminu na składanie ofert w przetargu. Co ciekawe – pomiędzy datą złożenia oferty a terminem rozstrzygnięcia przetargu, Sub-Service zdążyła rozwiązać swoje problemy – uzyskała bowiem decyzję administracyjną zmniejszającą pierwotne należności i od razu dokonała zapłaty odpowiedniej kwoty.
Lider konsorcjum (ETS) poinformował też RFI, że jeśli udział Sub-Service nadal będzie w tej sprawie kłopotem, to wykluczy go z konsorcjum. Pomimo takiego ruchu konsorcjum i tak bowiem spełniałoby warunki udziału w postępowaniu, zwłaszcza wymogi techniczne i ekonomiczne, jego oferta także byłaby bez zmian. RFI jednak wykluczyło całkowicie konsorcjum ETS z przetargu, co oczywiście zakończyło się zaskarżeniem, a rozpatrujący je włoski sąd administracyjny wystąpił z pytaniami prejudycjalnymi do TSUE.
Trybunał odpowiedział, że art. 57 ust. 2 dyrektywy 2014/24/UE w sprawie zamówień publicznych należy interpretować w ten sposób, że - co do zasady - obowiązkowa podstawa wykluczenia ma zastosowanie do wykonawcy, który uchybił swoim zobowiązaniom dotyczącym płatności podatków lub składek na ubezpieczenie społeczne, jeżeli uchybienie to zostało stwierdzone prawomocnym orzeczeniem sądowym lub decyzją administracyjną o wiążącym skutku. Dotyczy to nawet takiej sytuacji, gdy po upływie terminu na złożenie wniosków o dopuszczenie do udziału w danym postępowaniu wykonawca ten wypełnił te zobowiązania, płacąc należne podatki lub składki (albo zawarł wiążące porozumienie w celu ich zapłaty).
Jednocześnie jednak TSUE uznał, że art. 57 ust. 2 dyrektywy stoi na przeszkodzie przepisom krajowym, zgodnie z którymi konsorcjum nie mogłoby wykluczyć lub zastąpić „trefnego” wykonawcy ze swojego składu, co mogłoby w konsekwencji prowadzić do wykluczenia z postępowania całego konsorcjum.
Lider konsorcjum powinien mieć możliwość zastąpienia lub wykluczenia wykonawcy, którego dotyczy podstawa wykluczenia, na warunkach i w terminach przewidzianych w kodeksie zamówień publicznych, w przypadku gdy instytucja zamawiająca powiadomi o istnieniu tej podstawy lub w każdym przypadku, gdy ten lider faktycznie wie o tej podstawie – piszą sędziowie TSUE w motywie 35 wyroku.
Z uzasadnienia wyroku TSUE wynika również, że lider konsorcjum musi zachować należytą staranność i sam wnikliwie weryfikować pozostałych uczestników. Przykładowo, samo uzyskanie od partnera Jednolitego Europejskiego Dokumentu Zamówienia (tzw. JEDZ-a) nie musi być wystarczające. Trzeba sięgnąć po więcej dokumentów, aby przeprowadzić skuteczną weryfikację wiarygodności członka konsorcjum, jak również odpowiednio zabezpieczyć interesy konsorcjum i jego członków w umowie pomiędzy nimi.
Czarna owca w przetargu
Czy jeden nierzetelny członek musi pogrążyć całe konsorcjum?
TSUE uznał, że automatyczne wykluczenie całego konsorcjum z powodu wystąpienia podstawy wykluczenia wobec jednego z jego członków, bez zbadania możliwości zastąpienia lub usunięcia tego członka, może naruszać prawo Unii Europejskiej. Wyrok ten potwierdza, że problematyka wykluczenia wykonawców pozostaje aktualna i nadal rodzi istotne pytania interpretacyjne – zarówno na gruncie prawa krajowego, jak i unijnego – podkreśla Aldona Kowalczyk, radca prawny i mediator, partner zarządzający w 4K Legal.
Chodzi głównie o wykładnię zasady, że przepisy dotyczące wykonawcy stosuje się odpowiednio do wykonawców wspólnie ubiegających się o udzielenie zamówienia (art. 58 ust. 5 PZP) oraz zasadę proporcjonalności.
Oceniam, że ten wyrok jest istotny dla polskiej praktyki zamówień publicznych. Może mieć znaczenie dla wykładni m.in. art. 58 ust. 5 PZP oraz zasad dotyczących zmiany składu konsorcjum. Dostarcza argumentów przeciwko automatycznemu wykluczaniu całej grupy wykonawców bez zbadania możliwości kontynuowania postępowania przez pozostałych członków. To ważny sygnał zarówno dla zamawiających, jak i wykonawców: odpowiedzialność za naruszenia jednego z konsorcjantów wymaga uwzględnienia okoliczności konkretnej sprawy – podkreśla dr Marcin Czerwiński, radca prawny prowadzący kancelarię Tax & Legal Marcin Czerwiński.
Mec. Czerwiński następująco podsumowuje wyrok TSUE: co do zasady zaległości należy uregulować najpóźniej przed upływem terminu składania wniosków o dopuszczenie do udziału w postępowaniu (a w procedurze otwartej - ofert). Późniejsza zapłata nie usuwa automatycznie podstawy wykluczenia, jest jednak kilka „ale”.
Wystąpienie podstawy wykluczenia wobec jednego z członków konsorcjum nie musi oznaczać konieczności wykluczenia całej grupy. Dopuszczalne może być bowiem usunięcie członka konsorcjum bez zastępowania go innym podmiotem, jeżeli pozostali wykonawcy nadal spełniają wymagane kryteria, a zmiana nie prowadzi do istotnej modyfikacji oferty. Znaczenie ma również to, czy lider konsorcjum odpowiednio zweryfikował sytuację pozostałych członków i czy nie pozostawał bierny – kwituje mec. Czerwiński.
Linki w tekście artykułu mogą odsyłać bezpośrednio do odpowiednich dokumentów w programie LEX. Aby móc przeglądać te dokumenty, konieczne jest zalogowanie się do programu. Dostęp do treści dokumentów LEX jest zależny od posiadanych licencji.








